۳۶. الف- استقلال خودباوری از برنامهٔ آموزشی
برخی از مطالعات مربوط به برنامه سنجی از حیث خودباوری دانش آموز، گویای وجود یکسانی و مشابهت در این نگرش است.
این مطالعات هیچ گونه تفاوتی را در خودباوری دانش آموزان تیزهوش تفکیکی و عادی نشان نمیدهند.
عدم تغییر خودباوری دانش آموزان تیزهوش در چنین وضعیّتی ممکن است ناشی از ضعف محتویات برنامههای ویژه باشد و یا دلالت بر آن داشته باشد که تیزهوشان خاصّی یافت میشوند که از استحکام و استواری در خودباوری برخوردارند؛ یعنی محیط آموزشی و فضای تحصیلی، دگرگونی خاصّی در خودباوری آنها ایجاد نمیکند.
ب- همبستگی خودباوری با برنامهٔ آموزشی
بخش قابل ملاحظه و بلکه اغلب مطالعات انجام شده در حوزهٔ خودباوری و برنامهٔ آموزشی، گویای وجود رابطه و بستگی نیرومند میان این دو جنبه است:
«در یک بررسی مربوط به تغییر پذیری خودباوری تیزهوشان، شصت کودک تیزهوش سفید پوست انگلیسی زبان هشت تا دوازده ساله در آفریقای جنوبی، یک دورهٔ سه ماههٔ تربیتی را گذراندند.کودکان یاد شده، قبل و بعد از دوره، «مقیاس پیرز –هاریس» را تکمیل کردند. آنها در مقایسه با گروه گواه، به طرز معنی داری خودباوری مثبت تر و یا منفی تری داشتند. به عبارت دیگر به همان اندازه که خودباوری در جهت مثبت، تغییر کرده بود، در جهت منفی نیز دستخوش تحوّل شده بود؛ یعنی افرادی که دچار مشکلات هیجانی شده بودند، تغییرات منفی در خودباوری نشان دادند.»(استاندر، 1984)
علاوه بر این مطالعه، رابطهٔ میان خودباوری و برنامهٔ آموزشی در دو حیطه قابل بررسی است:
اثر تقویّتی برخی برنامهها
بخش گسترده ای از برنامههای تحصیلی، موجب تفاوت مثبت و یا تقویّت خودباوری دانش آموزان تیزهوش میشوند:
«خودباوری تیزهوشان پایههای دوم و سوم تحصیلی در مدارس ویژه و کلاسهای تفکیکی بیش از کلاسهای عادی، اتقاقهای مرجع و برنامهٔ عادی بود. ویژگیهای یادگیری و پیشرفت تحصیلی این دانش آموزان نیز همراه با خودباوری برجستگی داشت.» (کاظمی، 1376ب)
«خودباوری تیزهوشان دبستانی در یک برنامهٔ غنی سازی تفکیکی (یک روز در هفته) با خودباوری کودکان تیزهوش در طیّ برنامه مقایسه شد. نتایج نشان داد که گروه نخست خودباوری عالیتری نشان میدهند. گروه دوم نازلترین خودباوری را نمایاندند؛ امّا نمرات خودباوری آنها از دانش آموزان عادی، بالاتر بود.» (کلمن و فالتز، 1985)
«یک پسر تیزهوش یازده ساله که بر اساس « مقیاس پیرز- هاریس»، نمرهٔ پایینی در خودباوری داشت، در وضعیّتی قرار گرفت که میتوانست از رایانه، بهره گیری آموزشی و علمی کند. مثلاً او با تعداد زیادی از بازیهای رایانه ای آشنا شد و علاقه و شایستگی بسیاری را در کار با رایانه نشان داد. پس از طیّ این دوره بهره وری از رایانه، مجدّداً آزمون خودباوری بر روی وی اجرا شد که نمرهٔ بالایی به دست آورد و بهبودی قابل ملاحظه ای در خود ارجدهی بروز داد.»(آدامز، 1982)
بنابراین کودکان تیزهوش تحت برنامهٔ ویژهٔ آموزشی، خودباوری و خود ارجدهی بالاتری از همسالان تیزهوش برنامهٔ عادی نشان دادند.
اثر تضعیفی برخی از برنامهها
مطالعاتی وجود دارند که حاکی از تأثیر منفی و تضعیف کننده برخی برنامههای آموزشی بر خودباوری و خود ارجدهی دانش آموزان تیزهوش هستند:
«اثرات یک برنامهٔ ورود زودرس به دانشکده بر روی خود ارجدهی یکصد و نه دانش آموز چهارده تا هفده ساله بررسی شد. دانش آموزان برگهٔ بزرگسالان مربوط به فهرست خود ارجدهی «کوپر اسمیت» را تکمیل کردند. این اجزاء در دو وهله صورت پذیرفت: در هفته شروع برنامه و پس از طیّ یک نیمدورهٔ تحصیلی. نتایج دو اجراء حاکی از وجود یک سقوط و نزول معنی دار و قابل ملاحظه در خود ارجدهی دانش آموزان بود. خود ارجدهی این دانش آموزان، پایینتر از خود ارجدهی دانشجویان بود. این استنباط وجود داشت که یافتهها، احتمالاً تحت تأثیر مسائل سازگاری کلّی در سطح دانشکده هستند تا این که ناشی از ورود زودرس به مقطع آموزش عالی باشند.» (کاظمی، 1376ب)
«پنجاه و سه دختر و چهل و شش پسر پایهٔ چهارم تحصیلی (با میانگین هوشبهر 63/134) با آزمون خودباوری پیرز- هاریس در چهار نوبت، یعنی پاییز و بهار سالهای 81 -80 و 82 -1981 مطالعه شدند. یافتهها نشان دادند که در مورد تواناییهای خودشان در ارتباط با افرادی است که مستقیماً در محیط آنها وجود دارند و این قضاوت بدین معنی که قضاوت کودکان تیزهوش از آن جهت که دیگران نیز شبیه آنها بودند، انجام میگرفت؛ به طوری که این برداشتها، پایههایی برای رقابتهای اجتماعی به وجود میآورند. محقّقیق نتیجه گیری میکنند که تفکیک کودکان تیزهوش حتّی به طرز جزئی ممکن است پیامدهایی در نزول خودباوری در برخی کودکان، در بر داشته باشد.»(کلمن و فالتز، 1983)
به نظر میرسد که تأثیر گذاری برنامههای آموزشی بر روی خودباوری و یا پیوند آنها با یکدیگر بستگی به جنبههای زیر داشته باشد.
امکانات و تسهیلات آموزشی و تحصیل که در داخل یک برنامهٔ ویژه از این حیث، موجب تفاوت (مثبت و یا منفی) در خودباوری خواهد شد.
هر برنامهٔ ویژه ای جنبهٔ تفکیکی دارد و عنصر تفکیک، به طور تلویحی همراه با عنواندهی «تیزهوش» به یک دانش آموز است. معمولاً تفکیک با چنین خصوصّیتی به تقویّت خودباوری میانجامد.
محتواها و مضامین برخی برنامههای ویژه، سبب ایجاد تفاوت در خودباوری دانش آموز تیزهوش میشوند. محتویات ضعیف، ناتوانی را ثمر میدهد و قوّت مضامین و مواد به توان افزایی میانجامد و میزان توانایی دانش آموز تیزهوش تعیین کننده تر از خودباوری وی است.
اجرای برخی برنامههای ویژه توأم با شکل گیری مقتضیات محیطی و فضای انسانی خاصّی است. میزان حمایت محیطی و پیوند جویی و فقدان حمایت محیطی از سوی دانشجویان عادی، خود ارجدهی تیزهوشان جهشی را کاهش داده است و عامل این ناسازگاری محیطی و افسردگی، ورود زودرس بوده است. علاوه بر ورود زودرس نامناسب که منجّر به ضعف در خودباوری و خود ارجدهی میشود، ممکن است فضای تحصیلی برنامهٔ خاصّ، دانش آموز تیزهوش را دچار برخی حالات هیجانی کند که این هیجان به ضعف در خودباوری میانجامد.