۷۶. سازگاری محیطیّ
مقصود از « سازگاری محیطیّ» وجود همنوایی و تفاهم با محیطهای خانوادگی، تحصیلی و اجتماعی است. بی تردید پدیده ضعف تحصیلی با سازگاری تحصیلی و اجتماعی اندک، مرتبط است. چنان که در بررسی وضعیّت تحصیلی پنج گروه از دانش آموزان آلمانی، این قاعده حاصل شده است:
«وضعیّت یکصد و پنجاه و یک تیزهوش تحصیلی دختر و پسر آلمانی با هوشبهر بالاتر از یکصد و سی و پنج و یکصد و سی و شش دانش آموز عادی با هوشبهر یکصد و دو، مورد مطالعه قرار گرفت. گروههای مطالعاتی شامل تیزهوشان کم آموز، تیزهوشان بسیار پیشرفته در سطح عالی، تیزهوشان بسیار پیشرفته، دانش آموزان پیشرفته غیر تیزهوش و دانش آموزان بسیار پیشرفته غیر تیزهوش، میگردید. نتایج مطالعه نشان داده که ضعف تحصیلی با سازگاری آموزشگاهی و اجتماعی پایین، مرتبط است.»
علاوه بر آن، رابطه کمی میان استعداد تحصیلی و سازگاری روانی و اجتماعی وجود دارد:
«مطالعه دانش آموزان تیزهوش دوازده تا هفده ساله از لحاظ وضعیّت هوش، اضطراب و شخصیّت نشان داد که همبستگی مزبور بسیار اندک است.»
از سوی دیگر پژوهشهایی وجود دارند که بر اساس گزارشهای فردی و خانوادگی بر مهارتهای اجتماعی بیشتر تیزهوشان دلالت میکنند:
«بر اساس گزارش فردی دانش آموزان تیزهوش در مقایسه با همسالان عادی، آنها خود را در مهارتهای اجتماعی، برتر میدانستند و این دیدگاه با عقیده معلّمان آنها بسیار نزدیک بود. علاوه بر آن، مسؤولیّت پذیری کمتری در خانواده نشان میدادند.»
«بررسی وضعیّت کودکان تیزهوش در مقایسه با همسالان غیر تیزهوش، مشخص میکند که مهارتهای اجتماعی آنها در ارتباط با والدین و معلّمان بیش از گروه مقایسه ای است.»
محتویات این پژوهشها به خوبی روشن میکنند که گرچه استعداد تحصیلی با « سازگاری اجتماعی» رابطه اندکی دارد؛ امّا برای تحقّق پیشرفت تحصیلی، وجود مهارتهای اجتماعی با محیط ( خانواده، معلّمان و مدرسه) ضرورت دارد. هر جا که کفایت تحصیلی دیده شود، معمولاً همراه با مهارتهای اجتماعی در حد کافی است.
آمادگی تحصیلی
برای تحقّق پیشرفت تحصیلی، وجود استعداد و توانایی تحصیلی، یک امر لازم محسوب میگردد. یکی از طرف تقویّت وضعیّت تحصیلی از جانب خود دانش آموزان تیزهوش، وارسی و تحلیل میزان و ماهیت و نوع ضعف تحصیلی است که فرد با وی دست به گریبان است:
« نتایج اجرای یک برنامهٔ ویژهٔ برای رفع ضعف تحصیلی در میان هفده دانش آموز تیزهوش هشت تا سیزده ساله، خوشایند و مثبت بود. یکی از تدابیر اساسی این برنامهٔ، وارسی ماهیت ضعف تحصیلی از سوی خود دانش آموزان بود.»
با این توضیح، شناخت دقیق استعداد تحصیلی و نوع ضعف تحصیلی به وسیله دانش آموزان به تقویّت « امّادگی تحصیلی» آنها یاری میدهد و شرایط را برای پیشرفت تحصیلی در آن حوزه فراهم میآورد.
هویّت یابی شغلی
«هویّت شغلی» اشاره به وجود چهار خصیصه اساسی دارد: الف ) شیفتگی نسبت به ماهیت آن شغل ب) وجود فعّالیّتها و مهارتهای حرفه ای مساعد ج ) ارزشگذاری و احترام فراوان به آن فعّالیّت شغلی د ) وجود حمایت محیطیّ و تعامل ضروری با اجتماع.
امّاده سازی شرایط شغلی و حرفه ای دانش آموزان، زمینه پیشرفت تحصیلی آنها را مساعد میکند. پژوهشها نشان میدهند که « آشنایی دانش آموزان تیزهوش نوجوان با پیامدهای شغلی رشتههای تحصیلی آنها، موجب افزایش پیشرفت تحصیلی شده است.»
به نظر میرسد که آشنایی با این پیامدها، کم و بیش به ارتقای سطح هویّت حرفه ای، مساعدت مینماید.
« در بررسی هویّت شغلی یکصد و سی و شش پسر و دویست و سی دختر تیزهوش دبیرستانی یافت شد دانش آموزانی که دارای شغل آزمایشی در دبیرستان بودند، هویّت حرفه ای بالاتر نشان دادند. هویّت شغلی به همخوانی انتخاب تخصص علمی در سطح دانشگاه نیز مرتبط است.»
گرچه امّاده سازی شرایط اشتغال آزمایشی در دوران تحصیلی متوسّطه به مدارس مرتبط است، امّا خود دانش آموز تیزهوش نیز در این امر، سهم بسزایی دارد. تحقّق حدّاقل سه خصیصه ( شیفتگی، فعّالیّتهای مساعد، و ارزشگذاری) هویّت حرفه ای، به شخص دانش آموز تیزهوش مربوط میشود. بنابراین نقش فردی تیزهوش در تقویّت هویّت شغلی و در پی آن، پیشرفت تحصیلی، امری محرز و روشن است.
خود نظم جویی
پیشرفت تحصیلی بدون وجود احساس مسؤولیّت شخصی دانش آموز در نقش تحصیلی، امکان پذیر نیست انجام فعّالیّتهای تحصیلی منظم به طور مستقلّ و انتظاری، « خودنظم جویی» نام میگیرد. این ویژگی میتواند شرایط را برای تحقّق پیشرفت تحصیلی فراهم آورد:
«تدبیر محوری یک برنامهٔ ویژهٔ در جهت رفع ضعف تحصیلی دانش آموزان تیزهوش، انجام راهبردهای خود نظم جویی در میان آنها بود که نتایج مثبت و درخشانی در پی داشت.»
بنابراین فعّالیّتهای تحصیلی مستقلّ وانفرادی در یک خط مشی نظام یافته به پیشرفت تحصیلی میانجامد. تحقّق چنین فعّالیّتی، مستلزم وجود حدّاقل دوویژگی است که هر دوی آنها کم و بیش در میان دانش آموزان تیزهوش یافت میشوند: خودباوری مثبت و انگیزه درونی نیرومند. « از طرفی میدانیم که خودباوری اگر ضعیف باشد، به ضعف در تحصیل میانجامد:
«بررسی وضعیّت تحصیلی پنج گروه از دانش آموزان تیزهوش و عادی نشان داد که ضعف در ارتباط با ویژگیهای شخصیّتی نیز میباشد.»
«تأثیر انگیزه درونی و خودباوری (برداشت از لیاقت شخصی) بر پیشرفت تحصیلی مطالعه گردید. در این مطالعه، تیزهوشان پایههای دوم و سوم تحصیلی مشارکت جستند و ابزارهای انگیزش درونی، خودباوری و پیشرفت تحصیلی در آغاز و پایان یک سال تحصیلی اجرا گردیدند. روشهای تحلیلی ویژهٔ نشان داد که انگیزه درونی، برداشت از صلاحیت شخصی را تحت تأثیر قرار میدهد و این خودباوری به نوبه خود به پیشرفت تحصیلی میانجامد.»
بنابراین برداشت دانش آموز از لیاقت و صلاحیت شخصی اش – تحت تأثیر انگیزه درونی – شرایط را برای پیشرفت تحصیلی فراهم میکند و شرایط مزبور، در واقع همان اقدام برای «خودنظم جویی» است.
به طور کلّی برداشت از لیاقت و صلاحیت شخصی برای تحقّق پیشرفت (اعم از تحصیلی و غیره) شرطیّ لازم است. چنان که مطالعات مربوط به بررسی انگیزه پیشرفت، آن را مورد تأکید قرار میدهند:
«پژوهش بر روی انگیزه پیشرفت و دانش آموزان تیزهوش از چشم انداز شناخت اجتماعی انجام گرفت. این تحلیل برخی از ساختارهای مرتبط و متمرکز بر انگیزه پیشرفت را مورد بحث قرار میدهد: کفایت و لیاقت برداشت شده، اسنّادها، جهتگیریهای مربوط به هدف، انگیزه درونی. استنباط میشود که چشم انداز شناخت اجتماعی، چارچوب نظری مناسبی برای تحقیق بر روی فرایند انگیزشی است؛ فرایندی که در رشد هوشی و شخصیّتی دانش آموزان تیزهوش و مستعدّ مؤثّر است. علاوه بر آن وجود یک الگوی فرایند محوری بیش از الگوی ایستا و ثابت، برای تحقیق تیزهوش و انگیزه پیشرفت، توانایی دارد.»
با این توضیح، « خود نظم جویی» در برگیرنده انگیزه درونی نیرومند و خودباوری مثبت است؛ از این رو باعث پیشرفت تحصیلی میشود.