۳۰. آزمونهای شخصیّت
در این بخش سه ابزار اساسی معرفی میشود: «فهرست شخصیّتی ده عاملی»، «آزمون شخصیّتی برژه» و «فهرست خردمندی»
فهرست شخصیّتی ده عاملی
«فهرست شخصیّتی ده عاملی» با مساعی شش سالهٔ نگارنده در طیفهای سنی گوناگون پی ریزی شده و سپس در مقطع بزرگسالی قوام یافت. نسخهٔ خردسالی این ابزار (3تا 11سالگی) به وسیلهٔ والدین تکمیل میشود.
این فهرست 32 گویهای در مقیاس لیکرت برای اجرا در جمعیّت بزرگسال مناسب است و مجموعاً ده عامل را با 73% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 720/0 و ضریب آلفای کرونباخ برابر با 855/0 است که بیانگر همسانی درونی قابل قبول گویههای هر یک از مؤلّفههای استخراج شده است.
فردی که در هریک از عوامل این فهرست نمره بالایی را اخذ میکند، ویژگیهای ذیل را نشان میدهد.
یک) سازش اجتماعی
با هر موقعیّت، وضعیّت یا کاری به سادگی سازگار و منطبق میشود. به سادگی با دیگران رابطه برقرار میکند؛ برقراری پیوند با دیگران برایش آسان است به آسانی میتواند خودش را برای جمع بشناساند و بروز دهد.
دو) نوگرایی
دوست دارد کار تازهای انجام دهدو از کشف یک چیز تازه، انجام کار نو و جدید لذّت میبرد؛بنابراین یادگیری اش برای کشف یک چیز نو و نوآوری است.
سه) پراکنش
در فعّالیّتهایش پراکنده کاری میکند و در کارهایش به اصطلاح از این شاخه به آن شاخه میپرد.
چهار) استقلال جویی
تمایلش آن است و ترجیح میدهد که کارها و فعّالیّتهایش را به تنهایی و مستقلّ انجام دهد.
پنج) کنجکاوی
با این که کنجکاویهایش برایش دردسر ایجاد میکند و خطرناک میشود، ولی دست بردار نیست.
شش) رقابت طلبی
برای کسب نمرههای بالا، حسّاس است و دوست دارد در هر فعّالیّتی نفر اوّل باشد و برای اوّل شدن، خودش را با دیگران مقایسه میکند. بنابراین اهل رقابت با دیگران است.
هفت) پیش بینی
پیش بینی اش در باره رویدادها دقیق است و در تصمیمگیری اش کمتر اشتباه میکند.
هشت) مسؤولیّت پذیری
اگر وظیفه یا مسؤولیّتی برای او تعیین یا واگزار شود، به خوبی از عهده آن بر میآید و آنچه از او میخواهند به درستی و دقیق انجام میدهد و مورد اعتماد دیگران قرار میگیرد.
نه) رعایتمندی
مقّررات، قوانین موازین و آداب محیط را رعایت میکند.
ده) کوشایی
در انجام تکالیفش پشتکار و سختکوشی نشان میدهد و یادگیری اش برای انجام دقیق کار است.
آزمون شخصیّتی برژه
«آزمون برژه»، با وجود کفایت منحصر به فردش در تشخیص مؤلّفههای بنیادین شخصیّت، در تاریخ مطالعات ایرانی کمتر بهرهبرداری در خوری داشته است. این ابزار ارزنده دارای 9 مؤلّفه و هر مؤلّفه مشتمل بر ده سؤال است که مؤلّفه نخست آن، «هیجانپذیری» را میسنجد. آزمون مزبور برای نخستین بار در فروردین 1341 با عنوان «تست تعیین شخصیّت» در بخش خدمات روانشناسی پلی تکنیک و هنرسرایعالی فنّی با نظارت استاد معظّم جناب آقای دکتر محمود منصور برای جامعهٔ ایرانی آماده گردید.
آزمون برژه مانند هر ابزار دیگر در اکتشاف شخصیّت کوشش میکند دادههایی به دست دهد که شخصیّت در تجمّع و در وحدت آن بهتر درک گردد. یک تفسیر کلّی که با دو هدف «انسجام» و «اختصاص» تحقّق مییابد. انسجام، اشاره به تجسّس هماهنگی قابل فهم بین دادههای مختلف مربوط به یک فرد میکند و اختصاص، به ترسیم آنچه در این فرد، خاصّ اوست، دلالت دارد.(کاظمی، 1389)
آزمون شخصیّتی برژه با بازنگری فنّی و آماده سازی مجدّد توسط نگارنده مورد بازنگری تحلیلی قرار گرفت و مطالعات روان سنجی لازم برگزار شد که در نهایت از نسخه 90سؤالی، 81سؤال مناسب حاصل گردید.لذا آزمون شخصیّتی برژه(نسخه نگارنده)دارای 81 سؤال است که در مجموع 29 عامل را در 9 مؤلّفه میسنجد.
مؤلّفهٔ نخست «آزمون برژه»، «هیجانپذیری» را با سه عامل اساسی میسنجد: «حالت پریشانی»، «احساس بدبختی» و «اضطراب».
«حالت پریشانی» به معنای اهمیّتدهی به چیزهای کوچک و پریشانی و ناراحتی از امور بیاهمیّت و حوادث غیرمنتظره (مانند از جا پریدن، دستپاچگی، رنگپریدگی و یا سرخ شدن)، آسان بروز کردن هیجان و عدم پذیرش وقایع به سادگی است.
این خردهمؤلّفه در برابر استواری حالات هیجانی و واقعیّتپذیری قرار میگیرد.
«احساس بدبختی» به معنای نارضایتی از سرنوشت همراه با اشتغال فکری (شکّ و تردید درباره امور بیاهمیّت و یا نگهداری دائمی یک فکر کاملاً بیفایده و مزاحم در ذهن) و تغییر متناوب حالات هیجانی بدون دلیل که حتّی اندیشهای نیز برای تغییر چیزهایی که بر وفق مراد نیست، صورت نمیگیرد.
این خردهمؤلّفه در برابر احساس خوشبختی و رضایت از سرنوشت، آرامش و تمرکز ذهنی و ثبات خُلقی قرار میگیرد؛ به گونهای که پیرامون تغییر چیزهایی که بر وفق مراد نیست، اندیشه میشود.
«اضطراب» به معنای تند و گرم و با شتاب و با صدای بلند صحبتکردن که از اضطراب در برابر وظیفه تازه یا تغییر موقعیّت نشأت میگیرد. این اضطراب، تأثّر و ناراحتی در حدّی است که انجام کار مورد علاقه، نیز غیر ممکن به نظر میرسد.
این خردهمؤلّفه در برابر ممکن به نظر رسیدن انجام کار مورد علاقه، روبهرویی آرام با موقعیّت جدید و متانت کلامی قرار میگیرد.
«روایی» این مؤلّفهٔ 9 گویهای از طریق تحلیل عاملی (به شیوهٔ واریماکس با 5 چرخش) آشکار ساخت که شامل سه عامل است(703/0KMO =) که در مجموع 75 درصد واریانس مؤلّفه را تبیین میکنند.
مؤلّفهٔ دوم به «فعّالیت» مربوط میشود و سه عامل «عزم جزم»، «انجام دهی» و «کوشایی» را شامل میشود و به ویژگیهایی چون سختکوشی، پیگیری خستگی ناپذیرانه، عملگرایی و سرعت در فعّالیّتهای مصمّمانه اشاره دارد. این ویژگیها در برابر سستی در امور، ناتوانی در اجرای تصمیم، تعویق کارها، خیالپروری، تردید، عدم پیگیری و عقبنشینی در هنگام بروز مشکل قرار میگیرد.
این قلمرو شامل 10 گویه است که مجموعاً با چهار چرخش سه عامل فوق را با 45% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 646/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (001/0p<، 17745/291)
مؤلّفهٔ سوم به «پایداری در امور» اشاره دارد و شامل سه عامل «نظم»، «اعتقاد» و «پایبندی» میشود و شامل خصایصی نظیر ثبات قدم در هدفمندی، پایبندی به اصول و عقاید و علایق، آیندهنگری، کسب آمادگی دقیق بر پایه همهجانبهنگری، نظم و برنامهریزی است. این ویژگیها در برابر کوتاههمّتی، تنوّعگرایی در امور و افکار، سازش با موقعیّت، ناپایداری در امور، ترجیح کارهای غیر مترقّبه و گرایش به بینظمی قرار میگیرد.
این قلمرو شامل 9 گویه است که مجموعاً با چهار چرخش سه عامل فوق را با 46% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 602/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود (001/0p<، 01836/167)
مؤلّفهٔ چهارم به «انعطاف روانی» دلالت دارد و آن دربرگیرندهٔ سه عامل «انعطاف»، «ابهام جویی» و «نرمش» است و شامل ویژگیهایی مانند قاطعیّت در امور، تمرکزگرایی، دقّت در کار، حرکات تکانشی و اجباری، باریکبینی، نظم و کمالگرایی است و در مقابل تغییرپذیری، ابهامگرایی، سادهگیری و سهلانگاری در امور و بیثباتی واقع میشود.
این مؤلّفه شامل 8 گویه است که مجموعاً با پنج چرخش سه عامل فوق را با 46% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 558/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 65928/91)
مؤلّفهٔ پنجم به «استقلال طلبی» مربوط میشود و چهار عامل «ماجراجویی»، «فرماندهی مبتکرانه»، «خشکی عاطفی» و «خشکی در روابط» را در بر میگیرد و شامل ویژگیهایی مانند کشاکشجویی، خشکرفتاری، گرایش به فرماندهی، استقلال شخصی، خطرطلبی و بیتفاوتی عاطفی میگردد و این ویژگیها در برابر آشتیجویی، مدارا، ملاحظهکاری، رنگپذیری رفتاری، مهرطلبی، تسلّیجویی، آرامشطلبی و هدایتجویی قرار میگیرد.
این مؤلّفه شامل 10 گویه است که مجموعاً با 9 چرخش چهار عامل فوق را با 52% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 600/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 43345/215)
مؤلّفهٔ ششم به «برتری طلبی» اشاره دارد که دربرگیرندهٔ سه عامل «جاهطلبی»، «استیفاء» و «دارایی» است و شامل جاهطلبی، پافشاری در استیفای حقوق شخصی، ارزشگذاری برای زمان، تقدّمجویی، کنارهگیری، مادّیگرایی و موقعیّتطلبی است و در برابر جاه گریزی، مددکاری، تأنّی در امور، چشمپوشی از حقوق خود، بیرغبتی به تقدّم، اعتماد به دیگران و چشمپوشی از موقعیّتها واقع میشود.
این مؤلّفه شامل 9 گویه است که مجموعاً با 6 چرخش سه عامل فوق را با 47% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 660/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 35736/201)
مؤلّفهٔ هفتم به «حسّاسیّت» مربوط میشود و شامل سه عامل «جلوه گرایی»، «زیبایی گرایی» و «لمس ورزی» میشود
این مؤلّفه شامل 9 گویه است که مجموعاً با 5 چرخش سه عامل فوق را با 47% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 676/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 92636/245)
مؤلّفهٔ هشتم به «پیوندجویی» دلالت میکند و شامل چهار عامل «دلسوزی»، «مهرجویی»، «معاشرت» و «مهرورزی» است و شامل ویژگیهایی چون دلسوزی، توجّه به احساسات دیگران و احترام به حقوق آنها، معاشرتطلبی، پیوندجویی، ترّحم به دیگران، ظرافت در بیان عاطفی و ترجیح فضای گرم عاطفی میگردد و در برابر خصایصی چون ابزارینگری در روابط انسانی، آسانگیری در گسست رابطهها، خودمیانبینی عاطفی، سردی در روابط اجتماعی و ترجیح بیانهای غیرمستقیم عاطفی قرار میگیرد.
این مؤلّفه شامل 8 گویه است که مجموعاً با 5 چرخش، 3 عامل فوق را با 56% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 578/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 86936/148)
مؤلّفهٔ نهم به «ارزشگذاری» مربوط میشود و سه عامل «انتزاع»، «تحلیل روابط» و «آزاد اندیشی» را در بر میگیرد و خصوصیاتی مانند علایق علمی، نظری، انتزاعی، فلسفی و عقلانی به همراه فعّالیّتهای فکری را شامل میشود.
این مؤلّفه شامل 10 گویه است که مجموعاً با 6 چرخش، 3 عامل فوق را با 50% واریانس میسنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفههای اصلی نشان داد که شاخص کایسر- میر- اولیکن برابر با 586/0 و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود. (01/0p<، 66945/126)
بررسی ویژگیهای روان سنجی مؤلّفههای «آزمون برژه»، از حیث «روایی» و «اعتبار» بر اساس یک نمونهٔ 437 نفری از دانشآموزان یازده تا شانزده ساله شهر تهران نشان داد که ضرایب اعتبار این مؤلّفه با روش همسانی درونی «کرونباخ» بسته به گروههای مختلف، از 54/0 تا 81/0 در نوسان است.