۱. مقدمه

تجلّی خلّاقیّت در پهنه هوش، در زمینه وسیعتر دامنه شناختی قابل جست و جو است. بی تردید هوش به مثابه ظرفیّت شناختی، بر پایه برخی آمادگیهای بدنی، زیستی و حسّی، تعیین کننده چگونگی اندیشه فرد است.

به زعم برخی محقّقان، خلّاقیّت یک فرآیند فراگیر مغزی است که مراحل چهارگانه «والاس» را در چهار بخش خود جای می‌دهد.(هرمان، 1991)¹به علاوه مفاهیم بنیادین خلّاقیّت در برگیرنده فیزیولوژی مغزی است.(دیسی، 1989)²

معلومات برای خلّاقیّت، ضروری است؛ امّا باید متذکّر شد که معلومات می‌تواند مانند یک کارد دولبه عمل کند.(اشترنبرگ و لوبار، 1993)

از این رو، پایه‌های حسّی خلّاقیّت نیز مورد توجّه پژوهشگران واقع شده است؛ به عنوان مثال کامیابی هر برنامه پرورش خلّاقیّت که به گسترش سیّالی و انعطاف پذیری کلامی منجر می‌شود، به بهسازی ترجیحهای مربوط به روشِ شناختی در «رویارویی با پیچیدگی» بستگی دارد. این برنامه‌ها بر محور «دریافت حسّی مسایل» پی‌ریزی می‌شوند.(رنه و رنه، 1971)³

به نظر می‌رسد شخصیّتهای خلّاق حسّاسترند.(بچتولد‌‌ و ورنر، 1973)⁴علاوه بر آن، «گونه شخصیّتی ترکیبی سازش‌یابی- نوآوری» همبستگی مثبتی با «حسّ‌خواهی»⁵نشان می‌دهد.(گلداسمیت، 1984)

آگاهی و معلومات ممکن است از طریق شهود و اشراق نیز حاصل آید. از این رو «حالات شهودی و اشراقی» در هدایت رفتارها (بویژه یادگیری و دانش اندوزی) یک خصیصه قابل ملاحظه در میان افراد خلّاق است.(اشترنبرگ و تاردیف، 1989) لذا تحلیل خصایص شخصیّتی «انیشتین» و «هنری پوانکاره» آشکار نمود که «شهود» از ویژگیهای آنها بوده است.(میلر، 1992)⁶گرچه برخی مطالعات نشان می‌دهند که «حالات مراقبه» با افزایش اندیشه خلّاقانه رابطه‌ای ندارد.(اُهایر و مارسیا، 1980)⁷