خودارجدهی یکی از مفاهیم بنیادی در شناخت ویژگیهای نگرشی دانش‌آموزان تیزهوش به شمار می‌آید. این مفهوم با خودباوری و موضع نظارت پیوندی ریشه‌ای دارد. در برنامه‌های آموزشی ویژه نیز همواره در کنار جنبه‌های تحصیلی و اجتماعی، معیاری برای سنجش اثربخشی بوده است. افزون بر این، دامنهٔ آن از محیط مدرسه فراتر می‌رود و در محیط کار به‌صورت خودارجدهی حرفه‌ای جلوه‌گر می‌شود. در این‌جا نخست به ماهیّت و نشانه‌های خودارجدهی می‌پردازیم، سپس پیوند آن را با موضع نظارت و برنامه‌های آموزشی تیزهوشان بررسی می‌کنیم و در پایان به آسیب‌های آن نظر می‌افکنیم.
الف ـ ماهیّت و نشانه‌های خودارجدهی
اعتقاد و باور فرد نسبت به توانمندی و قابلیت وی در یک زمینه، خودباوری او را در آن زمینه تشکیل می‌دهد. هرچه این اعتقاد نیرومندتر باشد، خودباوری قوی‌تر است. خودباوری ملازم با خودارجدهی است. نمونهٔ روشن این همراهی در حوزهٔ ریاضیات دیده می‌شود؛ چنان‌که در میان تیزهوشان ریاضی، خودباوری و خودارجدهی ریاضی بسیار برجسته‌ای وجود دارد.
خودارجدهی ریاضی بدین معناست که یک تیزهوش ریاضی:
1 ـ بر آن‌چه از وی انتظار می‌رود، تسلط دارد؛
2 ـ در فعالیت‌های مربوط به ریاضی، احساس ایمنی و راحتی می‌کند؛
3 ـ توانمندی خود را در حوزهٔ ریاضی می‌پذیرد؛
4 ـ در قلمرو ریاضیات از احترام ویژه‌ای برخوردار است؛
5 ـ در کوشش‌های خستگی‌ناپذیر خویش پیرامون ریاضیات، اهداف مهم و بلندی را پی می‌گیرد؛
6 ـ خود را در حوزهٔ مزبور شایسته و واجد کفایت می‌داند.
این نشانه‌ها به‌خوبی آشکار می‌سازند که خودارجدهی صرفاً یک احساس گذرا نیست. خودارجدهی ترکیبی از احساس تسلط، ایمنی، پذیرش توانمندی، احترام، هدفمندی و احساس کفایت است.
ب ـ خودارجدهی و موضع درونی نظارت
خودارجدهی هرچه افزایش می‌یابد، موضع نظارت نیز درونی‌تر می‌گردد. «موضع درونی نظارت» بدان معناست که دانش‌آموز در ارزشیابی پیروزی‌ها و شکست‌های تحصیلی خویش به عوامل درونی بیش از بخت و اقبال و عوامل محیطی توجّه می‌نماید. این عوامل درونی عبارتند از توانایی شخصی، تلاش و کوشش فردی و انگیزه‌های باطنی. بر اساس برخی از پژوهش‌ها، «دانش‌آموزان توانمند در ریاضیات، عوامل برجستگی خود را دو نکتهٔ توانایی شخصی و کوشش فردی می‌دانستند که این اسناد را معلّمان مجرّب ریاضی نیز تأیید نمودند و با آن توافق داشتند» («براژه»، 1986).
بدین ترتیب «موضع درونی نظارت و خودارجدهی تیزهوشان بیش از افراد عادی، تعیین‌کنندهٔ پیشرفت تحصیلی در ریاضی است». به نظر می‌رسد موضع درونی نظارت در ریاضیات، همراه با خودارجدهی ریاضی و هوش ویژه، عوامل اساسی مؤثّر بر پیشرفت ریاضی تیزهوشان را تشکیل می‌دهد. ظاهراً موضع نظارت تیزهوشان ریاضی در حوزهٔ ریاضیات بیش از سایر تیزهوشان درونی است و خودارجدهی آن‌ها در این امر بسیار نیرومند است.
نکتهٔ مزبور در میان جنس مذکّر برجستگی خاصّی دارد. قابلیّت ریاضی به‌عنوان شاخصی از جنس مذکّر، موجب تقویت خودارجدهی به‌ویژه در میان دختران تیزهوش شده است. بنابراین می‌توان خودارجدهی ریاضی را در میان دانش‌آموزان تیزهوش تغییر داد و بدین ترتیب موضع نظارت در ریاضیات را نیز درونی ساخت.
ج ـ خودارجدهی در برنامه‌های آموزشی ویژه
در بررسی اثربخشی برنامه‌های آموزشی ویژهٔ تیزهوشان، جنبهٔ روان‌شناختی به چهار نکته اشاره دارد: خودارجدهی تحصیلی، انگیزه برای پیگیری یادگیری در زمینهٔ استعداد، پشتکار و گرایش به حیطهٔ استعداد. از همین رو خودارجدهی در کنار جنبه‌های تحصیلی و اجتماعی، یکی از معیارهای اصلی سنجش آثار این برنامه‌ها به شمار می‌رود.
نکتهٔ مهمّ آن است که گروه‌بندی بر اساس توانایی، آثار ویرانگری بر خودارجدهی دانش‌آموز ندارد. به‌طور کلّی اندازهٔ آثار گروه‌بندی بر خودارجدهی نزدیک به صفر است («کولیک» و «کولیک»، 1992). در عین حال، «دلکورت» و همکاران (1994) نشان دادند که دانش‌آموزان تحت پوشش برنامه‌های پاره‌وقت و درون‌کلاسی در قیاس با مدرسهٔ خاصّ و پایهٔ تفکیکی، برداشت‌های بالاتری نسبت به توانایی‌های تحصیلی خود (خودباوری تحصیلی) بروز دادند.
نتایج فراتحلیل «راجرز» (2007) تصویر روشن‌تری از آثار برنامه‌های گوناگون بر خودارجدهی به دست می‌دهد:
1 ـ برنامهٔ «ورود زودتر به دبستان» بر اساس حدود شصت و هشت مطالعه، اندازهٔ اثری برابر 16/0 بر خودارجدهی داشت. این برنامه به معنای آغاز پایهٔ پیش‌دبستانی یا پایهٔ نخست، یک سال زودتر از سنّ تقویمی است.
2 ـ برنامهٔ «پاره‌وقت» بر اساس هفت مطالعه، اندازهٔ اثری برابر 13/0 بر خودارجدهی نشان داد.
3 ـ برنامهٔ «گروه‌بندی کارکردی» بر اساس شانزده مطالعه، اندازهٔ اثری برابر 11/0 بر خودارجدهی داشت.
4 ـ برنامهٔ «تحصیل همزمان» بر اساس سی و شش مطالعه، به اندازهٔ اثر 47/0 بر خودارجدهی دست یافت. این اثر حتی از اثر همین برنامه بر جنبه‌های تحصیلی (32/0) و اجتماعی (15/0) بیشتر بود.
در برنامهٔ «تحصیل همزمان» به دانش‌آموز اجازه داده می‌شود در دو قلمرو تحصیلی مجزا آموزش رسمی را طیّ کند و قلمرو تحصیلی ثانوی در زمینهٔ استعدادی دانش‌آموز است. به نظر می‌رسد پرداختن به حیطهٔ استعداد در سطحی پیشرفته، احساس شایستگی و کفایت را در دانش‌آموز تقویت می‌کند و خودارجدهی او را ارتقا می‌بخشد. به همین دلیل، برجسته‌ترین برنامه از حیث روان‌شناختی در میان هفده برنامهٔ مورد بررسی، «تحصیل همزمان» بوده است.
د ـ آسیب‌یافتگی خودارجدهی
در کنار این جلوه‌های مثبت، خودارجدهی در برخی از گروه‌های تیزهوش آسیب‌پذیر است. این آسیب به‌ویژه در پدیدهٔ استثنایی، یعنی تیزهوشی توأم با اختلال تحصیلی، دیده می‌شود. در میان مسائل هیجانی مرتبط با این پدیده، از «آسیب‌یافتگی خودارجدهی» («اولنچاک»، 1994) یاد شده است. همچنین «خودارجدهی پایین»، «خودباوری ضعیف» و «احساس‌های کهتری» به مثابهٔ ویژگیهای تیزهوش کم‌آموز مطرح شده‌اند («اولنچاک»، 1999؛ «استروپ» و «گولدمن»، 2002).
این یافته‌ها بار دیگر پیوند ریشه‌ای خودارجدهی و خودباوری را نشان می‌دهند. ضعف یکی با ضعف دیگری همراه است و فرد تیزهوش را از به کار بستن توانمندی‌های خویش باز می‌دارد.
هـ ـ خودارجدهی حرفه‌ای
گسترهٔ خودارجدهی به محیط تحصیل محدود نمی‌شود و در محیط کار نیز نقشی تعیین‌کننده دارد. حالات افسردگی شخصی یا شغلی ناشی از ضعف در عزّت نفس حرفه‌ای کارکنان است. شاغلی که از افسردگی در محیط کار رنج می‌برد، معمولاً عزّت نفس شغلی پایینی دارد. با نزول و کاهش احساس احترام به نفس یا خودارجدهی حرفه‌ای، افسردگی فرد نیز بیشتر می‌شود. تا جایی که می‌توان استنباط کرد که وجود عزّت نفس شغلی، عامل بازدارنده از بروز افسردگی است و در فرد آرامش روانی ایجاد می‌کند.
عزّت نفس شغلی به نوبهٔ خود فرآیندی روشن از احساس امنیت در محیط کار است. شاغلانی که از عزّت نفس و خودارجدهی بالایی بهره‌مندند، بی‌تردید دارای امنیت شغلی برجسته‌ای هستند. در مقابل، هرگونه احساس ناامنی و دغدغهٔ شغلی، کم‌وبیش میزان خودارجدهی حرفه‌ای را پایین می‌آورد. مطالعات زیادی تاکنون به رابطهٔ نزدیک میان امنیت شغلی و خودارجدهی حرفه‌ای اشاره داشته‌اند.
روشن است که خودارجدهی، چه در قلمرو تحصیل و چه در قلمرو حرفه، با احساس ایمنی، شایستگی و کفایت پیوند دارد. هرچه خودارجدهی نیرومندتر باشد، موضع نظارت درونی‌تر می‌شود و فرد پیشرفت‌های خود را به توانایی و کوشش شخصی نسبت می‌دهد. در مقابل، آسیب‌یافتگی آن به خودباوری ضعیف، احساس کهتری و افسردگی می‌انجامد. از این رو، تقویت خودارجدهی از طریق برنامه‌هایی که دانش‌آموز را در حیطهٔ استعدادش به کار می‌گیرند، شرایط مساعدتری برای شکوفایی تیزهوشان فراهم خواهد ساخت.
منبع
استعداد و تیزهوشی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «د) آموزش خاصّ» — د آموزش خاص
روانشناسی کار و مدیریت، «فصل نهم تعامل شخصیّت و پیشه در پویایی شغلی» — فصل نهم تعامل شخصیت و پیشه در پویایی شغلی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ساختار مزبور مرکّب از سه مولّفه است» — ساختار مزبور مرکب از سه مولفه است
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ورود زودتر به دبستان» — ورود زودتر به دبستان