«وجاهت» به این معناست که «عقاید مبتنی بر معنویّت فرد مورد توجّه قرار می‌گیرد و از تشویق مورد انتظار برخوردار می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی نخواهد داشت». بنابراین وجاهت تنها برخورداری از احترام ظاهری نیست. فرد به سبب باورهای معنوی خود از سوی محیط دیده و ارزش‌گذاری می‌شود و این توجه در سختی‌ها پشتوانهٔ او قرار می‌گیرد. وجاهت یکی از چهار مؤلّفهٔ «قلمرو ارجمندی» است و در کنار «درست‌زیستی» از مؤلّفه‌های مهم چشم‌انداز درمانی روانشناختی تعاملی به شمار می‌آید. در این‌جا نخست جایگاه وجاهت را در قلمرو ارجمندی بررسی می‌کنیم. سپس به عامل شخصیتی پدیدآورندهٔ آن می‌پردازیم و در پایان نقش آن را در رواندرمانی تعاملی و کاهش اضطراب و افسردگی بیان می‌کنیم.
الف ـ وجاهت در قلمرو ارجمندی
«ارجمندی» یکی از مهمترین قلمروهای رضایت از زندگی است و چهار مؤلّفه دارد: «درست‌زیستی»، «بالندگی»، «وجاهت» و «خودکامیابی». هر یک از این مؤلّفه‌ها جنبه‌ای از انتظار فرد از زندگی را بازمی‌نمایاند:
1 ـ «درست‌زیستی» به معنای «احساس سرزندگی و آرامش روانی مبتنی بر دستیابی به معنای زندگی که سبب رضایت از زندگی می‌شود» است.
2 ـ «بالندگی» به معنای «پویایی فردی و کارآمدی هدفمندانه برای بهترین بودن است؛ به‌گونه‌ای که اطرافیان به دیدگاه‌های فرد ارزش قائل می‌شوند».
3 ـ «وجاهت» به معنای مورد توجّه قرارگرفتن عقاید مبتنی بر معنویّت فرد و برخورداری از تشویق مورد انتظار است؛ به‌گونه‌ای که فرد در هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی نکند.
4 ـ «خودکامیابی» به معنای «دستیابی به پیشرفت در موفّقیّت منتظره بدون احساس وابستگی به دیگران در زندگی» است.
از پیوند این چهار مؤلّفه، تعریف «ارجمندی» به دست می‌آید: «احساس سرزندگی و آرامش روانی با دستیابی به معنای زندگی مبتنی بر معنویّت، به‌گونه‌ای که عقاید فرد مورد توجّه و ارزش‌گذاری از سوی محیط قرار می‌گیرد و پویایی فردی و کارآمدی هدفمندانه برای بهینگی موفّقیّت و پیشرفت منتظره در زندگی را هموار می‌سازد. بدین‌ترتیب فرد از تشویق مورد انتظار برخوردار می‌شود و بدون احساس وابستگی به دیگران در هنگام دشواری‌ها، هیچ‌گاه احساس تنهایی نخواهد داشت. چنین شرایطی در مجموع سبب رضایت از زندگی می‌شود».
در این تعریف، سهم وجاهت به‌روشنی دیده می‌شود. دو عنصرِ «توجّه و ارزش‌گذاری محیط به عقاید فرد» و «برخورداری از تشویق مورد انتظار و نداشتن احساس تنهایی در دشواری‌ها» برگرفته از همین مؤلّفه‌اند. پس وجاهت حلقهٔ پیوند معنویّت فرد با پذیرش و حمایت محیطی است.
ب ـ چیرگی هیجانی، زمینه‌ساز وجاهت
پرسش اساسی این است که چه ویژگی شخصیتی به تأمین وجاهت در زندگی یاری می‌دهد. پاسخ را باید در یکی از مؤلّفه‌های «شخصیت خردورزی تحلیلی» جست‌وجو کرد. این مؤلّفه «چیرگی هیجانی» نام دارد.
«چیرگی هیجانی» به معنای پرهیز از «تأثّر انتخاب‌ها از احساس و دیگران و اثرگذاری هیجان‌ها در تشخیص خوبی از بدی» است. فردی که از چیرگی هیجانی برخوردار است، تحت تأثیر هیجان‌های زودگذر یا فشار اطرافیان انتخاب نمی‌کند. چنین فردی در داوری دربارهٔ خوب و بد استقلال بیشتری دارد و همین امر به تأمین وجاهت در زندگی یاری می‌دهد.
در مطالعهٔ رابطهٔ «شخصیت خردورزی تحلیلی» با «رضایت از زندگی» در یک نمونهٔ 146 نفری (68% زن، 64% مجرد و 56% با تحصیلات کارشناسی) یافت شد که «سنجیدگی» و «چیرگی هیجانی» (عدم انتخاب هیجانی) موجب «درست‌زیستی» و «استواری روانی» می‌شوند و در پی آن اضطراب و افسردگی کاهش می‌یابد (روستایی، 1399). یافته‌ها نشان داد که:
1 ـ «چیرگی هیجانی» سبب «استواری» و «وجاهت» است؛
2 ـ «سنجیدگی» موجب «پشتیبانی» و «درست‌زیستی» می‌شود؛
3 ـ «درست‌زیستی» و «استواری» به کاهش افسردگی می‌انجامند؛
4 ـ «استواری»، «درست‌زیستی» و «پشتیبانی» کاهندهٔ اضطراب‌اند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که وجاهت در یک شبکهٔ پیوسته با «استواری» قرار دارد. هر دو از یک سرچشمهٔ شخصیتی، یعنی «چیرگی هیجانی»، تغذیه می‌کنند. بدیهی است که هرچه انتخاب‌های فرد کمتر از هیجان و دیگران تأثیر پذیرد، عقاید معنوی او پایدارتر جلوه می‌کند. در این صورت محیط نیز آن عقاید را بیشتر مورد توجّه و تشویق قرار می‌دهد.
ج ـ وجاهت در چشم‌انداز رواندرمانی تعاملی
«درست‌زیستی» و «وجاهت» دو مؤلّفهٔ مهم چشم‌انداز درمانی روانشناختی تعاملی محسوب می‌شوند. این دو مؤلّفه تنها مفاهیمی نظری نیستند و می‌توانند شالودهٔ برنامه‌های مداخلاتی قرار گیرند.
در یک پژوهش بالینی مرکّب از 60 مراجع، برنامهٔ مداخلاتی مبتنی بر این دو مؤلّفه اجرا گردید (محمّدی، 1399). سرفصل‌های این برنامه چنین بود:
1 ـ «تعدیل انتظارات»؛
2 ـ «توجه به اخلاقیات»؛
3 ـ «پایبندی به اهداف»؛
4 ـ «ثبات در موفقیت» و «قدرت باور به پیشرفت»؛
5 ـ «خودپذیری و پرهیز از مقایسه با دیگری»؛
6 ـ «ارزش زیست»، «شادزیستی» و «تفاوت‌پذیری».
پس از اجرای این برنامه، «بی‌تابی روانی» و گرایش به مصرف مواد زیانبار در مراجعان کاهش یافت. این یافته نشان می‌دهد که تقویت وجاهت در کنار درست‌زیستی، ظرفیت درمانی قابل ملاحظه‌ای دارد.
د ـ پیامدهای وجاهت: از نیروی روانی تا کاهش اضطراب و افسردگی
از مجموع این مطالعات استنباط می‌شود که «الگوی ارجمندی رواندرمانی تعاملی»، به‌ویژه مؤلّفه‌های «درست‌زیستی» و «وجاهت»، سه حیطه را تقویت می‌کند: «نیروی روانی»، «خودپویشی» و «پاکزیستی». تقویت این سه حیطه موجب کاهش افسردگی و اضطراب می‌شود و در پی آن گرایش به مصرف مواد زیانبار را کاهش می‌دهد.
در این زمینه، کاهش گرایش به مصرف مواد زیانبار به پایه‌ای معنوی بستگی دارد که با مفهوم وجاهت هم‌سوست. این پایه عبارت است از اعتقاد به خدا و اهمیت‌دهی به بازگشت به سرشت الهی و اصالت. چنین اعتقادی با پیگیری زندگی پاک و سالم و بدون ریا با همهٔ وجود همراه است. این زندگی بر پایهٔ استقرار در مسیر نیل به ارزش‌های معنوی و پایبندی به اخلاق استوار است. در آن، انسانیت، درستی، راستگویی و صداقت در سرلوحهٔ زندگی قرار می‌گیرد. وفاداری و تعهّد محور زندگی است و رعایت حقوق دیگران و انصاف نیز از ارکان آن به شمار می‌آید.
روشن است که وجاهت، یعنی مورد توجّه قرارگرفتن عقاید معنوی فرد و برخورداری از تشویق مورد انتظار، بر چنین بستری معنا می‌یابد. هنگامی که فرد با «چیرگی هیجانی» انتخاب‌های خود را از تأثیر احساس و دیگران دور نگه می‌دارد، عقاید معنوی او ارزش و اعتبار بیشتری در محیط می‌یابد. در نتیجه، در دشواری‌ها احساس تنهایی نمی‌کند. این وضعیت در کنار درست‌زیستی، بالندگی و خودکامیابی، قلمرو ارجمندی را کامل می‌سازد. از این طریق، زمینهٔ رضایت از زندگی و کاهش اضطراب و افسردگی فراهم می‌آید.
منبع
روان‌شناسی فرهنگی، «جایگاه معنویّت در آرامش روان» — جایگاه معنویت در آرامش روان
درآمدی بر رواندرمانی تعاملی، «درمان در چشم‌انداز تعاملی» — درمان در چشم‌انداز تعاملی
روان‌شناسی انتظار، «ب) قلمرو ارجمندی» — ب قلمرو ارجمندی
هیجان اندیشه، «جهتگیریهای هیجان اندیشه در رواندرمانی تعاملی» — جهتگیریهای هیجان اندیشه در رواندرمانی تعاملی