۹۴. جدول 1 - مسائل عاطفی و اجتماعی ناشی از تواناییهای تیزهوشان

4.افسردگی: افسردگی معمولاً عصبانیت نسبت به خود است یا در وضعیتی رخ می‌دهد که فرد مهار کمتری دارد. در برخی از خانواده‌ها، بهره گیری از روش ارزشیابی مستمر عملکرد به منزله یک سنت محسوب می‌شود و شرایط برای وضعیت «خود ارزشیابی» فراهم نیست. در چنین شرایطی، افسردگی و ضعف تحصیلی رخ می‌دهد. اگر کودکی احساس کند که در محیطی غیر قابل تغییر گرفتار شده، افسردگی پدید می‌آید.

5.روابط خانوادگی: خانواده‌ها معمولاً بر رشد کفایت اجتماعی و عاطفی اثر می‌گذارند.وقتی مساله ای واقع می‌شود، غالباً از آن روی است که دانش و اطلاعات والدین درباره کودکان تیزهوش بسیار محدود و ناقص است و یا آن که به اندازه کافی از سوی والدین حمایتی صورت نمی‌گیرد.

• تنوع فرهنگی

از واقعیات تمدن کنونی جامعه بشری، گونه گونی فرهنگی است. این پدیده را باید از حیث شمول و گستردگی اثر درجامعه جوانان و نهاد خانواده بررسی نمود.

تبعیضهای فرهنگی و گاهی نژادی، دارای آثار خاص و قابل ملاحظه در خانواده، مدرسه و نهادهای حمایتی است و از سوی دیگر، از خود بیگانگی فرهنگی در گروههای غالب و مغلوب نیز متفاوت و قابل بررسی است.

در چنین شرایطی، تنوع فرهنگی یک زمینه و موقعیت محیطی خاص را برای تحقق مهارتهای ارتباطاتی اجتماعی فراهم می‌آورد. تاثر و نقش پذیری اقشار دانش آموز و نوجوان از این حیث یک پدیده قابل اهمیت است. از زاویه مزبور باید به عقلانی بودن محتویات ارتباطاتی اجتماعی پرداخت و گزینشی از مهارتهای لازم جهت رشد دانش آموزان در زمینه مزبور، به دست داد، به گونه ای که سالهای پیش دبستانی تا پایان مقطع متوسطه را در بر گیرد. عملکرد تحصیلی

بی تردید عملکرد تحصیلی می‌تواند تحت تاثیر مهارتهای اجتماعی و ویژگی‌های فرهنگی قرار گیرد. برخی ناتواناییهای یادگیری برخاسته از زمینه‌های فرهنگی و زبانی مختلف است که مشکلاتی در یادگیری، کیفیت تحصیل و زندگی آموزشگاهی پدید می‌آورند.

یکی دیگر از عوامل تحصیلی، کیفیت و نوع آزمون درسی است . مطالعات نشان می‌دهند که اگر روشهای سنجش و امتحان بر اساس ویژگی‌های نظام ارزشی و فرهنگی تعدیل شوند، تا حد قابل ملاحظه ای از ناتواناییهای یادگیری خواهند کاست. به طور کلی گزینه‌ها و شقوق مختلفی را بر اساس فرهنگها و سنتها می‌توان در آزمون و سنجش تحصیلی به کار بست.

عملکرد دانش آموزان به ویژه کسانی که دچار اختلالات عاطفی و رفتاری شدیدی هستند، می‌تواند تحت تاثیر محتویات مهارتهای اجتماعی قرار گیرد.بررسی‌ها نشان می‌دهند که برخی از مواد درسی مانند ریاضیات، زبان و قرائت تحت تاثیر خصایصی نظیر انزوا و گوشه گیری و رفتارهای خصمانه دچار نارساییهایی می‌شود.

اما کاربرد الگوهای پرورشی خاص که مبتنی بر کاهش رفتارهای ممانعت آمیز و خصمانه در میان نوجوانان یازده تا نوزده ساله است، تا حد زیادی نمرات تحصیلی دانش آموزان مزبور را افزایش می‌دهد و رفتارهای انزوایی را کم می‌کند.

برنامه پرورشی دیگر که بر تعامل رشد مهارتهای اجتماعی، پیشرفت تحصیلی و روابط بین فردی تاکید دارند نیز نتایج درخشانی داشته اند.«اجرای یک برنامه یکساله در پرورش مهارتهای اجتماعی، نشان داد که عملکرد تحصیلی و مهارتهای بین فردی بهبود می‌یابد.

سی و سه پسر دانش آموز در پایه چهارم که تنوعی از ضعفهای مهارتهای اجتماعی نظیر توجه ضعیف( به محیط و اطراف دیگران وبی ملاحظگی)، مهارتهای بین فردی ضعیف، تنیدگی، سازماندهی و مهارتهای مطالعه ای ضعیف و رفتارهای مخرب و پرخاشگرانه را نشان می‌دادند، تحت چنین برنامه ای قرار گرفتند. مهارتهای اجتماعی این برنامه، شامل فعالیتهایی نظیر روشهای بهبود و گسترش، مهار رفتار، توجه، حس تعلق، مهارتهای گروهی، اعتماد به نفس، انگیزه، دلسوزی و همدری با دیگران، حل مسئله و مسائل رفتاری بود. هم معلمان و هم والدین از نتایج برنامه خرسند بودند؛ زیرا پیشرفت تحصیلی و مهارتهای بین فردی را بهبود بخشیده بود.

این طرح نشان داده که رفتارهای منفی و پرخاشگرانه پسران تغییر کرده و خودنگری آنها توسعه یافت وبهبودهایی در وضعیت قرائت (خواندن) و ریاضیات حاصل شد.

• نقش خانواده

نهاد خانواده از نقش منحصر به فردی در تکوین مهارتهای اجتماعی برخوردار است. برنامه‌های گوناگونی از سالهای طفولیت تا جوانی پی ریزی شده اند که با محوریت نقش خانواده، تعامل محیطی و اجتماعی را برای فرزندان تسهیل میکنند.

بررسی‌ها نشان میدهند که پرورش رفتارهای اجتماعی با تاکید بر کاهش رفتارهای خشم آلود و عصبانیت در سنین یک یا سه سالگی می‌تواند نتایج مثبت بلند مدتی در سالهای تحصیلی ابتدایی(پایه‌های دوم تا پنجم) برجای گذارد. این دانش آموزان به طرز قابل ملاحظه ای در آزمونهای زبان و قرائت و گستره لغات، برتری نشان دادند، در عین آن که رفتارهای خصمانه آنها بسیار کم بود.

علاوه بر آن، نقش حمایتی و پشتیبانی خانواده، نوجوانان را از آسیب پذیری‌های انحرافی در روابط همسالی حفظ می‌کند. نتایج پژوهشی بر روی دویست و سی و شش دانش آموز اسپانیولی تبار آمریکایی پانزده ساله، نشان داد که حمایت اجتماعی خانواده، تاثیر همسالان منحرف را بر برخی رفتارهای مساله زا ( مثل استعمال دخانیات، مصرف مواد زیانبار و درگیری‌های بزهکارانه) کاهش می‌دهد.

حتی اگر زمینه‌های فرهنگی حاکم بر خانواده، با نظام ارزشی جامعه متفاوت باشد، میتوان با اجرای برنامه‌های مهارت آموزی اجتماعی خاصی به کاهش رفتارهای ناسازگارانه در میان نوجوانان پرداخت؛ مشروط بر آن که این برنامه‌های کوتاه مدت با جدیت تام به کار گرفته شوند.

والدین، اهمیت ویژه ای در پیشگیری از مشکلات و مسائل اجتماعی یا عاطفی دارند. آموزش و مدرسه، هر قدر هم که حمایتی و متعالی باشد، به ندرت می‌تواند شرایط خانوادگی نامناسب را جبران کند. اما از سوی دیگر، محیطهای خانوادگی حمایت کننده، قادرند تجارب ناخوشایند مدرسه را خنثی سازند.

مشکلات به بهترین وه، هنگامی پیشگیری می‌شوند که از اوان خردسالی مورد رسیدگی قرار گیرند. ویژگی‌های متفاوت و مشکل زای کودکان تیزهوش باید به وسیله والدین درک شود. ایجاد و پی ریزی جلسات گروهی میان والدین، برای تبادل تجارب در خانواده‌های مختلف، بسیار سودمند است. در جریان این جلسات، اطلاعات فراوانی به خانواده‌های تیزهوشان، منتقل می‌شود.

معمولاً یک فضای ارتباطی باز در امر فرزند پروری، ثمرات خوشایند خویش را بر جای می‌گذارد. ابراز محبت و دوستی، خنده و گوش دادن، عناصر کلیدی فرزند پروری والدین به شمار می‌آیند. از سوی دیگر باید شرایط برای تعامل با مدرسه فراهم آید؛ به گونه ای که رابطه همیارانه ای با معلمان پی ریزی شود و نیازهای فرزند از این طریق برآورده شود.

• گستره فرهنگ و ارتباطات

بی تردید عوامل فرهنگی بر روی رفتارهای اجتماعی کودکان( دارای زمینه‌های متنوع ارزشی) نقش دارند. این نقش پذیری معمولاً جنبه زبانی و کلامی دارد و تحت تاثیر اختلافات در گویش و زبان است. زبان، گویش و روشهای ارتباطاتی یک عامل بنیادین در فرهنگ پذیری دانش آموزان از اقلیتهای قومی است. در کار با این دانش آموزان باید به سه نکته اساسی تاکید ورزید:

1. وجود تفاوتهای رمزی زبان؛ 2. قطع پذیری محاوره ای و شفاهی؛ 3. نگهداری تماس چهره.

اما غالب برنامه‌های پرورشی هیجانی، عاطفی و اجتماعی با فراگیری گسترده و کلان خود کمتر به تنوع فرهنگی در اقشار دانش آموز و نوجوان، توجه دارند. لذا حتی برخی مشکلات یادگیری از حیث عملکرد تحصیلی و کژ رفتاریهای محیطی در مدارس مشاهده می‌شود که برخاسته از غفلت این برنامه‌های کلان است. بنابراین ضروری است که یک نظام پرورشی بر اساس ویژگی‌های خرده فرهنگها، تعدیل شود و در آموزش مهارتهای اجتماعی به نکات مهم ذیل توجه گردد:

الف) رابطه عمیق و موثر فرهنگ و رفتار اجتماعی

ب) هماهنگی هویت قومی با سازگاری روانشناختی و رفتار اجتماعی

ج) اساس تجربی و پژوهشی روشهای آموزش مهارتهای اجتماعی

د) تعامل فقر و نگرشهای اجتماعی

ه) وجود تفاوتهای جنسیتی

برنامه‌های مهارت افزایی اجتماعی که تاکید عمده بر تنوع فرهنگی دارند، نتایج درخشانی را برجای می‌گذارند:

« یک برنامه بهسازی و تمرین مهارتهای اجتماعی با حساسیت فرهنگی در میان جوانان آمریکایی آفریقایی تبار از حیث بلوغ اجتماعی در مهار رفتارهای مخاطره آمیز( ارتکاب جرم یا خشونتهای شدید) اجرا گردید و با تاکید بر تمرین گروهی شناختی و رفتاری در وضعیتهای تعارض فردی، پاسخها و ثمرات مطلوبی را به دست داد. این برنامه که در میان نوجوانان دوازده تا پانزده ساله با همیاری نظام آموزشی رسمی انجام یافت، سازگاریهای اجتماعی خوشایندی را انعکاس داد.»

کامیابی این برنامه‌های پرورشی در جهت ارضای نیازهای عاطفی و اجتماعی خاص تیزهوشان است. نظم و انضباط، مدیریت و مهار تنیدگی، روابط همسالی، تعامل با سنتها، روابط با والدین، گسترش ارتباطات، پی ریزی روابط و تعامل با محیط اجتماعی، و بهسازی و رشد هویت بنیادهای برنامه ریزی‌های تربیتی است.

• خودباوری، مشاوره و فرهنگ

برخی از نظامهای فرهنگی و ارزشی، زمینه را برای بروز خودباوری و رفتار خود توصیفی فراهم می‌آورند و آن را تشویق می‌کنند. از سوی دیگر زمینه‌های فرهنگی خاصی وجود دارند که به هویت جمعی و گروهی، توجه می‌نمایند. لذا در چنین شرایطی، برداشتها و اعتقادات خودگرایانه کمرنگ می‌گردد. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهند که می‌توان از زمینه‌های فرهنگی و به ویژه چشم انداز چند فرهنگی به تقویت و بهسازی نگرش درباره خود بهره گیری کرد.

نیازهای مشاوره ای نخبگان شامل جنبه‌های روانشناختی، تحصیلی و حرفه ای می‌شود. تحلیل برنامه‌های مشاوره ای ویژه، نشان می‌دهد که ضعف تحصیلی، فشار شخصی برای فضیلت گرایی، و از خود بیگانگی فرهنگی را می‌توان از طریق استفاده از شرح حال شخصی، برطرف نمود.

• تفاوت پذیری

گسترش روابط اجتماعی و بهسازی رشد عاطفی بر پایه یک اصل محوری و رکن اساسی استوار است و آن، پذیرش تفاوتهای فردی در میان اقشار مختلف مردم است.پختگی و رشد اجتماعی نخبگان در گذار نوجوانی به جوانی و دانش آموزی به دانشجویی به پذیرش تفاوتهای فردی، در کنار مسئولیت پذیری شخصی و تشویق تعالی و پیشرفت بستگی دارد.

بی تردید نیازهای عاطفی و اجتماعی با نیازهای تحصیلی تنیده شده اند، از این رو آموزش مهارتهای اجتماعی، راههای مهار تنیدگی، مدیریت زمان و عرضه مشاوره‌های بینش انگیز و آگاهانه با محوریت پذیرش شکاف و اختلاف میان افراد، به بهسازی زندگی شناختی( تحصیلی) و اجتماعی نخبگان یاری می‌دهد.

• نقش مدرسه

مدرسه، رایج ترین و مناسب ترین بستر برای گسترش مهارتهای اجتماعی است. در این میان نقش معلم یک عامل بنیادی است . مراحل کار معلم را می‌توان در چهار سطح مورد توجه قرار داد:

1. طرح ریزی برای همیاری و تعاون اجتماعی؛ 2. گروهبندی هماهنگ و مناسب دانش آموزان؛ 3. مدیریت شایسته و نیرومند در کلاس؛ 4. فعالیت مشارکت آمیز با والدین و متخصصان امر.

بررسی‌های دیگر نشان می‌دهند که آموزش مستقیم مهارتهای اجتماعی لازم در مدرسه از طریق روشهای رودرو، ثمرات درخشانی بر جای می‌گذارد.

به طور کلی برای موفقیت مدرسه در امر بهسازی تعامل اجتماعی دانش آموزان سه نقش اساسی خاطر نشان شده است:

1. پرورش رفتار شایسته و اقتضایی دانش آموز

1. آموزش تحصیلیموثر و مفید

2. محیط آموزشگاهی مسئولیت پذیر و پاسخگو.

در این جهت، مشارکت فعال خانواده، تاثیر به سزا و شایسته ای در تربیت وپرورش دانش آموزان دارد. به طور کلی روابط دوستانه در کلاس به مثبت شدن نگرش معلم نسبت به دانش آموز و تقویت ایمنی خاطر برای دانش آموز می‌انجامد. کوششها و تلاشهای متمرکز در جهت رشد مهارتهای عاطفی و اجتماعی با همکاری تنگاتنگ همه متخصصان و متولیان امر نخبگی تحقق می‌یابد. از سوی دیگر هر چه نظام آموزشی از انعطاف بیشتری برخوردار باشد، موثر تر است . به ویژه هنگامی که کودکان تیزهوش از خانواده‌های چند فرهنگی یا دارای درآمد پایین بر می‌خیزند، انعطاف آموزشی، ضرورت ویژه ای می‌یابد. در این جهت هفت گزینه آموزشی انعطافی پیشنهاد شده است:

1. ورود زودرس

1. جهش پایه ای

2. رشته‌های تحصیلی پیشرفته

3. دوره آموزشی متراکم

4. رشد مداوم و مستمر در کلاس درس عادی

5. ثبت نام همزمان در کلاسهای پیشرفته

6. اعتبار از طریق امتحان