۷۸. نقش هویّت مبهم
اختلال در هر نوع هویّت، کم و بیش آثار سویی در وضعیّت تحصیلی نوجوانان و جوانان تیزهوش ایجاد میکند. تیزهوشانی که دچار بحران در «هویّت فردی» خود شده اند، «خودباوری » ضعیفی خواهند داشت؛ این ضعف شامل خودباوری تحصیلی نیز میشود.
یکی از عوارض ضعف در خودباوری تحصیلی، کم آموزی است. کم آموزی در هر سطحی موجب بروز افسردگی نوجوانان در روحیهٔ دانش آموز تیزهوش میشود. لذا هوش برجسته به تنهایی در بازداری از افسردگی نوجوانان تیزهوش کفایت نمیکند و مطالعات نشان میدهند که افسردگی و حتّی گرایشهای مربوط به خودکشی در میان نوجوانان پانزده تا هفده ساله، امری مستقلّ از هوش است؛ یعنی به همان اندازه که نوجوانان غیر تیزهوش دچار افسردگی میشوند، نخبگان نوجوان نیز در معرض پژمردگی روانی قرار میگیرند.
«افسردگی»معمولاً با سوءرفتارها و کژکنشهایی همراه است؛ مسائل رفتاری ویژهٔ ای که حتّی در میان کودکان هشت و نه ساله تیزهوش نیز نمایان میشود. از این رو مطالعات مجدّداً تائید میکنند که هوش امری مستقلّ از آن آسیبهای رفتاری است.
به نظر میرسد که این چرخه ادامه دارد؛ یعنی مسائل رفتاری تیز هوش شرایط مساعدی برای پیشرفت تحصیلی به دست نمیدهد؛ پس ضعف تحصیلی دوچندان خواهد شد و افسردگی نیز افزایش مییابد.
با این توضیح، هویّت سازی تیزهوش و بهسازی آن، سهم قابل ملاحظه ای در تحکیم بهداشت روانی، سازش یافتگی رفتاری و پیشرفت تحصیلی وی دارد.
آفرینندگی و پیشرفت تحصیلی
معمولاً «خلّاقیّت » با پیشرفت تحصیلی، همبستگی نیرومندی ندارد؛ از این رو، بخش قابل ملاحظه ای از تیزهوشان کم آموز، ممکن است خلّاق باشند. ضعف تحصیلی نخبگان خلّاق یا موضوعی است و یا فراگیر و گسترده؛ به گونه ای که حتّی تمامی موادّ درسی رسمی را در بر میگیرد. امّا این ضعف تحصیلی را میتوان با ایجاد شرایط خاصّی برطرف کرد و آن شرایطی است که به فرآوری بدیعانه و یا آفرینندگی در محیط آموزشی تحقّق میبخشد.
براساس یک مطالعه، وجود این سه عامل، فضای آموزشی بدیعانه ای را در راستای پیشرفت تحصیلی فراهم میآورد:
خودکاوی در ضعف تحصیلی
شرایطی که به دانش آموز امکان دهد تا در خود به کاوش بپردازد؛ به طوری که عوامل و علل ضعف تحصیلی خود را جست و جو کند. ممکن است یک نقیصه در انگیزه و تمایل نسبت به درس خاصّی وجود داشته باشد و یا به اختلال در روش یادگیری بازگردد و سرانجام احتمال دارد که معلومات و اطّلاعات پایه، ضعیف باشند.
در امر خودکاوشی دانش آموز، سهم عمده را خانواده، معلّم و مشاور تحصیلی بر عهده دارند.
بهسازی روابط با معلّم
هر چه روابط متقابل میان دانش آموزان تیزهوش کم آموز با معلّمش گرمتر و دوستانه تر باشد، به مهیّا سازی شرایط برای پیشرفت تحصیلی کمک بیشتری میکند. ملایمت و نرمی در رفتار معلّم، و بردباری و شفقت وی، عامل مهمّی در بهبود روابط است.
خود نظم جویی
کوششهای درسی و فعّالیّتهای تحصیلی دانش آموز به دو صورت انجام میگیرد: ممکن است با یک برنامهٔ و نظم و انضباط رسمی به وسیلهٔ معلّم و یا اطرافیان انجام شود و امکان دارد خود دانش آموز با پیگیری فردی به طور مستقلّ؛ و نظمی شخصی به تحصیل بپردازد؛ به این کوشش مستقلّ انفرادی همراه با نظم درونی، «خودنظم جویی» میگوییم.
«خودنظم جویی» به ویژه در فعّالیّتهای تحصیلی مورد علاقه و در فضای همسالی همگن، بیشترین تأثیر مثبت را نشان میدهد.
چنین شرایط سه گانه ای در مجموع، فضای نوآورانه ای را پدید میآورد. اگر این شرایط به دقّت، تحلیل شود، ردّپایی از هویّت یابی به دست میآید. هم «خودکاوی » و هم «خودنظم جویی»، رابطهٔ نزدیکی با «هویّت یابی» دارند. بنابراین اگر فضای نوآورانه و بدیع آمیز، از اثر درخشانی در پیشرفت تحصیلی برخوردار است، به هویّت یابی دانش آموز مربوط میشود؛ یعنی به نوعی خاصّ از طریق تقویّت هویّت فردی، «پیشرفت تحصیلی» را میسّر ساخته است.
بهسازی هویّت
عوامل مختلفی در بهبود و تقویّت هویّت فردی دخالت دارند که میتوان آنها را در دو جایگاه بررسی کرد:
عوامل فردی؛ چنان که ذکر شد هر وضعیّتی که کاوش و جست و جوی درونی فرد را تسهیل کند، هویّت یابی وی را استوارتر میکند و همین طور پیگیری علایق شخصی از طریق فعّالیّتهای خود نظم جویی نیز به بهسازی هویّت یاری میدهد. همان گونه که بیان گردید، خود نظم جویی یک کوشش مستقلّ انفرادی به طور منظّم است.
عوامل محیطی؛ اگر فضای زندگی، رغبتها و خواستههای شخصی(هر چند نامرسوم) یک فرد را بپذیرد و از آنها پشتیبانی کند، هویّتش را نیرومند میسازد. علاوه بر آن خودباوری یک فرد بر اساس تواناییهای مورد اعتقاد وی ممکن است مورد حمایت قرار گیرند؛ چنین حمایتی از سوی محیط، نیرومندی هویّت را ریشه دار تر میکند و به نوبهٔ آن خودباوری نیز افزایش مییابد. معلّمان در این حمایت محیطی، نقش بسزایی را ایفا میکنند.
از سوی دیگر، وجود فضای همسالی و همگن در محیط فرد تیزهوش، به وسیلهٔ عنصر پیوند جویی، به افزایش خود ارجدهی وی منجرّ میشود و میدانیم که شرایط مؤثّر برخود ارجدهی، خودباوری وی را نیز تقویّت میکند و هویّت یابی اش را نیز افزایش میدهد.