۱۶. خطّمشی فراپایه
این خطّمشی دارای سه برنامهٔ اساسی است: «کلاسهای بین پایه»55و «کلاسهای مختلط سنّی )بدون پایه(»56و «کلاس مشترک»57
کلاسهای بین پایهدر این برنامهٔ آموزشی، بسته به نوع استعداد (تحصیلی یا خلّاقیّت) کلاسهای بین پایهای در یک زمینهٔ خاصّ در آموزشگاه پیریزی میشود تا تدریجاً باعث چیرگی دانشآموز در آن زمینه گردد. این برنامه بستگی به محتوای رشتهٔ تحصیلی دارد. گروهبندی مزبور میتواند براساس توانایی، اندازه و یا علاقهٔ دانشآموزان معیّن شود.
در واقع در برنامهٔ «کلاسهای بین پایه» ویا «گروهبندی بین پایهای»58دانشآموزان از پایههای مختلف، بر اساس پیشرفتشان در یک موضوع در گروههایی جای میگیرند. سپس گروههای مزبور در کلاسهای جداگانه بدون توجّه به جایگاه پایهای عادی خود، در آن موضوع، آموزش میبینند.
بسیاری از برنامههای رایج را غنیسازی و تسریع تشکیل میدهند که ممکن است در تشخیص دانشآموزان شایسته، عاجز باشند و با کاربرد یک عنوان، فشار خارجی بر دانشآموزان وارد آورند. ساختار پرورشی منسجم، تجارب یادگیری یکپارچهای را در یک کلاس چندسنّی عرضه میکند: تعامل اجتماعی، به نحوی که دانشآموز به طور کلّی در وضعیّت محیط کاوی قرار گیرد. این امر ممکن است سطوح مختلفی از پرورش را فراهم سازد. مزایای ساختار مزبور را میتوان اینگونه برشمرد: (1) رهبری سودمند برای توانمندیهای عالیتر (2) تمهید موقعیّت برای تمرین طرحریزی، اجرا و تواناییهای ارزشیابی دانشآموزان (3) رضایت از ترجیحات کودکان تیزهوش برای دوستان مسنّتر (4) موقعیّت برای ممارست در کنجکاوی.)گارنر و همکاران، 1990)
اندازهٔ اثر برنامهٔ «کلاسهای بین پایه» به طور کلّی، بر اساس پانزده مطالعه فقط برای جنبهٔ تحصیلی در سطح برجستهٔ 45/0 به دست آمد. (راجرز، 2007)
در فراتحلیل دیگری از میان چهارده مطالعه در این زمینه، یازده مطالعه اندازهٔ اثرشان برای برنامهٔ «گروهبندی بین پایهای» برتر بود. دو مطالعه در کلاسهای مختلط، کارکرد بهتری را نشان دادند و در یک مطالعه تفاوتی حاصل نشد. میانگین اندازهٔ اثر چهارده مطالعه، 30/0 بود. در هیچ گزارشی خودارجدهی بررسی نشد. (کولیک و کولیک، 1992)
کلاسهای مختلط سنّی )بدون پایه) برنامهٔ«کلاسهای مختلط سنّی )بدون پایه(» به معنای پیشرفت انعطافپذیر در برنامهٔ درسی در مدّت دو یا چندسال در یک کلاس ویژه است. در این کلاس به دانشآموزان تیزهوش خردسالتر اجازه داده میشود تا در کنار دانشآموز مسنّتری که به سطح تحصیلیشان نزدیکترند، با یکدیگر فضای آموزشی همگنانهای تشکیل دهند.
اندازهٔ اثر برنامهٔ «کلاسهای مختلط سنّی )بدون پایه(» بر اساس بیست مطالعه، برای جنبهٔ تحصیلی در حدّ 43/0 و برای جنبهٔ روانشناختی در حدّ 05/0 حاصل شد. (راجرز، 2007)
کلاس مشترکدر این برنامه به دانش آموزان دو پایهٔ متوالی (مثل دوم و سوم) اجازه داده میشود در یک تمرین آموزشی مشترک در یک فضای تحصیلی و اجتماعی بین پایه به فعّالیّت بپردازند.
اندازهٔ اثر کلاس مشترک برای جنبهٔ تحصیلی 15/0، برای جنبهٔ اجتماعی 03/0- و برای جنبهٔ روانشناختی 16/0 حاصل شد.(راجرز، 1992)
خطّمشی دانشگاهمحوری
این خطّمشی شامل سه برنامه است: «برنامهٔ دانشگاهی»59، «دانشگاه در مدرسه»60و «جایدهی پیشرفته»61.
برنامهٔ دانشگاهیاین برنامه به معنای جایگیری دانش آموزان مستعدّدبیرستانی در یک برنامهٔ دانشگاهی هفتگی (مثلاً جمعهها) یا سالانه (تابستانی) و یا سفرهای کوتاه آموزشی و یا اردوهای دانشگاهی است.
دانشگاه در مدرسه در این برنامهٔ آموزشی به دانش آموزان برجستهٔ دبیرستانی اجازه داده میشود که در کلاسهای در سطح دانشگاه شرکت کنند که در آموزشگاهشان برگزار میشود. این کلاسها به وسیلهٔ معلّمانی برگزار میگردد که خود چندین هفته تحت آموزش ویژه و مهارتورزی زیر نظر یک دانشگاه قرار گرفتهاند. فقط در ایالت مینه سوتا آمریکا نزدیک به صد دبیرستان در این برنامه شرکت کردهاند.
جایدهی پیشرفته نوعی بورس و فرصت تحصیلی دانشگاهی است که به دانش آموزان ممتاز تعلّق میگیرد. برنامهٔ درسی هر مادّهٔ درسی و موضوعی برای یک هیأتی مرکّب از متخصّصان و اساتید دانشگاهی در حوزهای مشخّص پیریزی میشود. برای آن که یک دبیرستان از این فرصت برخوردار شود، لازم است دورهٔ آموزشی آن به تأیید تخصّصی هیأت مزبور برسد. چنانچه دوره تأیید گردید، دبیرستان با امتیاز و تحت نظارت دانشگاه برای گروهی از دانشآموزان مستعدّ دورهٔ آموزشی تخصّصی را برگزار میکند و گواهینامهٔ دانشگاهی موضوعی (درسی) برای فارغ التّحصیلان صادر میشود.
خطّمشی انقباضی
«دورهٔ انقباضی»62با اجرای یک پیش سنجش برای احراز تسلّط و چیرگی یک فرد آغاز میشود که خواه با آموزش رسمی و یا غیر رسمی کسب کرده است و سپس بدون آموزشهای تکراری در سطحی پیشرفتهتر جایدهی میشود. در واقع دانشآموز آن چنان خود را متمرکز و وقف آموزش میکند که بخش اعظم فعّالیّتها و تمرینها کاهش مییابند. در مقایسه با همسالان عادی، تجارب آموزشی کمتری دریافت میشود. وقت ما به التّفاوت صرف آموزش زمینهای بیشتر و یا مشارکت درفعّالیّتهای غنیسازی میگردد.
«آزمون بدون کلاس»63، یکی از شکلهای انقباض است . این برنامه به تعبیری «میانبر زدن تحصیلی» است که دانش آموز با آزمونهای یک زمینه، چیرگی خود را نشان میدهد.
مطالعات نشان میدهند دانشآموزان مستعدّ تحصیلی دوازده تا شانزده ساله در مقایسه با همسالان متوسّط قادر هستند که موادّ درسی زیستشناسی، شیمی و فیزیک را زودتر آغاز کرده و سریعتر وارد مقطع دبیرستان شوند. شتاب تحصیلی در برخی موادّ درسی امکانپذیر است.(لینچ، 1992)
اندازهٔ اثر برنامهٔ«آزمون بدون کلاس»، فقط برای جنبهٔ تحصیلی مؤثّر بود؛ اندازهٔ اثر آن بر اساس سیزده مطالعه، در سطح برجستهٔ 59/0 حاصل شد. (راجرز، 2007)
خطّمشی غنیسازی تفکیکی در پرورش خلّاقیّت
غنیسازی به طور کلّی یکی از شایستهترین کوششهای آموزشی برای پرورش خلّاقیّت است.
غنیسازی تفکیکی نیز به ویژه برای تقویّت خلّاقیّت از طریق پیریزی یک فضای خلّاقّانه از سه طریق، نتایج سودمندی در پی خواهد داشت: (الف) در میان سایر افراد خلّاق، مراجعی متنفذّ یافت میشوند که به تقویت مبانی خلّاقیّت و مهارت تفکّر شکل داده و پایههای شناختی خلّاقیّت را استوارتر میسازند، (ب) همگنان خلّاق، منابعی معتبر و مؤثّر از لحاظ شناختی به شمار میآیند و (ج) گسترش گروههای مطالعاتی و تحقیقاتی خلّاق (کم و بیش متجانس) سبب تعالی کیفی آفرینندگی میشود.(کاظمی، 1376)
از این روست که غنیسازی منجرّ به تقویّت تفکّر خلّاق، حلّ مسألهٔ خلّاق و تولید خلّاقّانه میشود.(چیلت، 1994) یکی از الگوهای فرعی غنیسازی، «ساختار غنیسازی فراآموزشگاهی» است. این ساختار در جهت افزایش فرآوری خلّاقّانه و پیشرفت تحصیلی همهٔ دانشآموزان به کار میرود. اجرای این ساختار با وجود معلّمان ویژه، مستلزم سه دگرگونی بنیادین است: استعدادیابی، روشهای اصلاحی دورهٔ آموزشی و یادگیری و آموزش غنیسازی.(رنزولی، 1995) این ساختار حتّی برای «دانشآموزان تیزهوش دچار اختلال تحصیلی» نیز مفید بوده است.(رنزولی، 1994)
علاوه بر آن، در سال 1977 میلادی «ساختار سه مؤلّفهای غنیسازی به وسیلهٔ «رنزولی» پیشنهاد شد و دو هدف اساسی را پی گرفت:
(الف) آمادهسازی دانشآموزان با موقعیّتهایی که بتوانند علایق خود را پیگیری کنند.
(ب) کمک به دانشآموزان که به تشخیص مسائل قابل حلّ و واقعی خود بپردازند؛ به ویژه مسائلی که با علایق آنها مرتبط باشد و سرانجام منجرّ به ارائهٔ فرآوردههای مشخّص شود.