۲۳. شخصیّت
«شخصیّت» یکی از نیرومندترین پدیدههای تعاملی است؛ چه آنکه شخصیت اشاره دارد به الگوهای متمایز و اختصاصی تفکر و هیجان و رفتار هر آدمی که شیوه و سبک تعامل او را با محیطش میسازد.
پس الگوهای تفکر مبتنی بر اندیشه و دریافت حسّی، هیجان مبتنی بر احساسات، عواطف و انتظارات و انگیزشها، رفتار مبتنی بر ویژگیهای سرشتی، نیازها، تواناییها، پیوندها، اندیشهها و دریافتهای حسّی، و سبک«تعامل» با محیط مبتنی بر دریافتهای حسی، اندیشهها و پیوندها.
ضمن آن که نظریههای روان تحلیلگری، یادگیری اجتماعی و انسان گرایی با تأکید بر مفاهیمی چون «انگیزههای ناخودآگاه»، تجارب یادگیری مشاهدهای و شرطی شدن مستقیم و انتظارات شخص همراه با ارزش تقویت، تحقّق خود و تصوّر از خود، تلویحاً و یا تصریحاً بر «ماهیّت تعاملی شخصیّت» پافشاری دارند.
حتّی نظریههای شناختی علی رغم فاصله گیری از مفهوم ماهوی شخصیّت، بر طبل «تعامل شناخت با شخصیّت» میکوبند و با تأکید بر «سازهٔ شخصی» و «خویشواره» میکوشند تبیینهایی شناختی در تکوین شخصیّت به دست دهند؛ مانند «نظریهٔ سازهٔ شخصی جرج کلی» که بر نگرش فرد نسبت به محیط زندگی اشاره دارد و بدین سان ممکن است از طریق رفتار موجب تفاوتهای شخصیّت شود. این دیدگاه گرچه یک نظریه شناختی است و نه شخصیّتی، امّا ارزشش در تبیین شناختی شخصیِّت از طریق تفاوتهای رفتاری است.