آموزش ویژهٔ دانش‌آموزان تیزهوش و مستعد از دو جنبهٔ محتوا و ساختار سامان می‌یابد. چشم‌انداز اساسی «مکتب تعاملی»، ترکیب تعاملی کوشش‌های محتوایی و ساختاری برای پرورش استعداد در زمینه‌ای خاص است. تاکنون از حیث محتوا دو کوشش بنیادین را «غنی‌سازی» و «تسریع» تشکیل داده‌اند. ممکن است در آینده کوشش‌های محتوایی دیگری نیز احصا شود؛ اما از جنبهٔ ساختار، کوشش‌ها بیشتر و متنوع‌ترند.
در این‌جا نخست هر یک از این دو کوشش را تعریف می‌کنیم، سپس به همانندی‌ها و پیوندهای آن‌ها می‌پردازیم و آنگاه تفاوت‌هایشان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
نخست: تعریف غنی‌سازی و تسریع
### الف ـ غنی‌سازی
«غنی‌سازی» به معنای تعمیق محتویات آموزشی در جهت سازماندهی اطلاعات و زمینه‌سازی برای پژوهش‌های انفرادی است و حتی در درون یک نظام عادی نیز قابل تحقق است. دانش‌آموزان تیزهوش و مستعد در «کلاس غنی‌سازی»، که ظرفیت برجسته‌ای دارند، تجارب آموزشی متنوع‌تر و پراکنده‌تری نسبت به برنامهٔ درسی عادی در سطح سنی خود دریافت می‌کنند.
دلایل موفقیت تلاش‌های غنی‌سازی در ذات آن موجود است: جذب معلمان خاصی که معتبرترین منبع و مرجع علمی و اطلاعاتی در یک نهاد آموزشی به شمار می‌آیند، تقویت روش‌های یادگیری و مهارت‌های تحقیقاتی اقتضایی، وجود امکانات و منابع مادی آموزشی و پژوهشی، تأکید بر گسترش مهارت تفکر دانش‌آموز و تقویت زمینهٔ انگیزشی وی در موضوعی ویژه. این عوامل به خودی خود، دست‌کم برای بخش قابل ملاحظه‌ای از تیزهوشان (به‌ویژه نوجوان در علوم تجربی)، نتایج درخشانی در پی خواهند داشت.
### ب ـ تسریع
منظور از «تسریع»، عرضهٔ محتویات پایه‌های بالاتر به دانش‌آموزانی است که در پایه‌های تحصیلی پایین‌تر به سر می‌برند. این فعالیت‌ها به دو شیوه عرضه می‌شوند:
1 ـ جهش تحصیلی؛ یعنی دانش‌آموز به پایهٔ بالاتر ارتقا داده شود.
2 ـ غیرجهش؛ در این شرایط، دانش‌آموز در پایهٔ متناسب با سن خویش به تحصیل می‌پردازد و از محتویات پایه‌های بالاتر برخوردار می‌شود.
یکی از گونه‌های مهم تسریع، «تسریع موضوعی» است؛ یعنی ارائهٔ برنامهٔ خاصی به دانش‌آموز تیزهوش که به او اجازه دهد در یک زمینهٔ خاص به مدت یک یا چند سال تحصیلی ارتقا یابد.
دوم: همانندی‌ها و پیوندها
غنی‌سازی و تسریع، دو حیطهٔ کلی برنامه‌ریزی از حیث محتوا به شمار می‌آیند و از این رو، هر دو در کنار کوشش‌های ساختاری قرار می‌گیرند. در هر دو کوشش، مواد درسی با نیازهای گروه‌های ویژه سازگار است. «کولیک» و «کولیک» (1992) نشان دادند که کلاس‌های تسریعی و غنی‌سازی آثار مثبت متوسط تا برجسته‌ای ایجاد می‌کنند؛ حال آن‌که «کلاس‌های چندسطحی» یا هیچ اثری ندارند و یا اثر اندکی بر پیشرفت دانش‌آموز برجای می‌نهند. نکتهٔ کلیدی، درجهٔ سازگاری «محتوای درس» با توانایی گروهی است.
پیوند دیگر این دو کوشش در آن است که تأثیر هر دو در حفظ استعداد و سرشت هنری، ایجاد هیجانات مثبت و یاری به کسب موقعیت‌های تحصیلی و شغلی مطلوب، به ویژگی‌های جنسی، تحولی، نوع تیزهوشی و تفاوت‌های فردی بستگی دارد. در هر یک از این دو کوشش، کسب مدارج رضایت‌بخش تحصیلی و شغلی، پیامدی طبیعی است.
افزون بر این، هر دو کوشش در قالب‌های ساختاری همانندی تحقق می‌یابند؛ یعنی هم غنی‌سازی و هم تسریع در قالب «مدرسهٔ تفکیکی»، «پایهٔ تفکیکی» و «کلاس تفکیکی» قابل اجرایند و هر دو «بر اساس زمینه‌ای که بالاترین برجستگی» توانایی را دارد، سازمان می‌یابند. سرانجام، به‌طور کلی نوع تیزهوشی تجربی بیش از ریاضی هم به غنی‌سازی و هم به جهش تحصیلی تمایل نشان می‌دهد (کاظمی، 1369).
سوم: تفاوت‌ها
### الف ـ کانون تأکید
در کلاس‌های غنی‌سازی تأکید بر تنوع گستردهٔ تجارب آموزشی است که در برنامهٔ عادی وجود ندارد؛ و در کلاس‌های تسریعی تأکید بر فراهم‌آوری آموزشی است که به دانش‌آموز اجازه دهد سریع‌تر از همسالانش محتوای درسی را به انجام برساند. به بیان دیگر، غنی‌سازی به ژرفا و گستره می‌نگرد و تسریع به آهنگ پیشروی.
### ب ـ نوع تیزهوشی
در مکتب تعاملی، تسریع عمدتاً برای پرورش استعداد تحصیلی (هوش تحصیلی و وظیفه‌مندی) به کار می‌رود و غنی‌سازی برای پرورش تیزهوشی خلاقیت (سازماندهی و آفرینندگی). در «سیاست پاره‌وقت» نیز بهره‌گیری از «کلاس تفکیکی موضوعی» معمولاً برای استعداد تحصیلی با محتوای تسریعی و برای خلاقیت با محتوای غنی‌سازی انجام می‌گیرد. غنی‌سازی تفکیکی یکی از شایسته‌ترین کوشش‌های آموزشی برای پرورش خلاقیت است.
این تمایز در راهبرد تلفیق نیز دیده می‌شود: برای تیزهوشی تحصیلی، تسریع فردی در قالب «گواهی برای معلومات پایه» و «ورود زودتر به دبستان» و تسریع مختلط در قالب «درون‌کلاسی» و «همیاری» قابل اجراست؛ اما برای تیزهوشی خلاقیت، غنی‌سازی فردی در قالب «تحت نظارت راهنما»، «تحصیل همزمان» و «یادگیری غیرمستقیم» به کار می‌آید.
### ج ـ تحول و جنسیت
غنی‌سازی با نیازهای تحولی تیزهوشان در سنین 12 تا 14 تجانس بیشتری دارد، گرچه شواهدی حاکی از نتایج درخشان آن برای مقطع سنی 14 تا سطح دانشگاه به دست آمده است. در مقابل، نتایج برخی مطالعات نشان داده که جهش در دورهٔ تحولی پس از بلوغ در میان دختران 12 تا 17 ساله درخشان بوده است.
در قلمرو هنر، به‌عنوان عرصه‌ای مناسب برای تجلی خلاقیت، غنی‌سازی بیش از تسریع به پرورش و نگهداری خلاقیت هنری یاری می‌دهد؛ جز آن‌که هوش هنری از نوع پیشرفته وجود داشته باشد یا تعداد قابل توجهی از تیزهوشان جنس مؤنث باشند که در این شرایط، تسریع مناسب‌ترین کوشش آموزشی است. بنابراین، مزایای غنی‌سازی و تسریع بستگی تام به جنسیت و نوع تیزهوشی دارد.
### د ـ محبوبیت و نوسان انتخاب
دانش‌آموزان تیزهوش در گرایش تجربی به طرز آشکاری بیش از گرایش ریاضی، غنی‌سازی را برمی‌گزینند و این امر در کلیهٔ پایه‌های تحصیلی دبیرستان مصداق دارد. اما جهش تحصیلی در میان نوجوانان تیزهوش مراکز سمپاد از محبوبیت بسیار کمی برخوردار است و گرایش به آن با افزایش پایه نوسان دارد؛ پایهٔ اول راهنمایی با 3 درصد کمترین علاقه را نشان می‌دهد و اوج انتخاب متعلق به پایهٔ دوم دبیرستان با 16 درصد است (کاظمی، 1369).
### هـ ـ پیامدهای تحصیلی و روانشناختی
تسریع از حیث تحصیلی آثار نیرومندی دارد. برجسته‌ترین برنامه از حیث تحصیلی در میان بیست و شش برنامهٔ مورد بررسی، «جهش پایه‌ای» با اثربخشی 1/00 است. اندازهٔ اثر «تسریع موضوعی» نیز بر اساس بیست و یک مطالعه برای جنبهٔ تحصیلی در حد 0/59 به دست آمد؛ اما از حیث روانشناختی تقریباً دارای آثار منفی (0/09-) است (راجرز، 2007). به زعم دست‌اندرکاران تعلیم و تربیت، محتمل است آثار جهش تحصیلی از حیث اجتماعی و عاطفی معکوس باشد (گالاگر و همکاران، 2014). به نظر می‌رسد ناکارآمدی تسریع در پرورش اجتماعی و عاطفی به نوع آن، یعنی تسریع پایه‌ای، مربوط می‌شود و تسریع موضوعی را در بر نمی‌گیرد.
افزون بر آن، در صورتی که اکثر دانش‌آموزان یک کلاس از هوشبهر بالایی برخوردار باشند، دانش‌آموز جهش‌نموده باید بسیار قدرتمندتر از آن‌ها باشد تا بتواند در رقابت درسی همگام با آن‌ها حرکت کند. به همین دلیل، در مراکز سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، افراد انگشت‌شماری در عین جهش از موفقیت بالایی برخوردارند. در مقابل، غنی‌سازی چنین فشاری را بر دانش‌آموز تحمیل نمی‌کند و حتی در درون یک نظام عادی نیز قابل تحقق است.
چهارم: جمع‌بندی
روشن است که غنی‌سازی و تسریع دو روی یک سکهٔ محتوایی در پرورش استعدادند؛ هر دو آثار مثبت متوسط تا برجسته‌ای برجای می‌نهند و هر دو با قالب‌های ساختاری مدرسه، پایه و کلاس تفکیکی پیوند می‌یابند. اما غنی‌سازی بر تعمیق و تنوع تجارب آموزشی تکیه دارد و با تیزهوشی خلاقیت، سنین 12 تا 14 و گرایش تجربی هماهنگی بیشتری نشان می‌دهد؛ حال آن‌که تسریع بر پیشروی سریع‌تر از همسالان استوار است، با تیزهوشی تحصیلی تناسب بیشتری دارد و به‌ویژه در میان دختران پس از بلوغ درخشان بوده است. گزینش هر یک از این دو کوشش، بی‌تردید باید با توجه به جنسیت، تحول، نوع تیزهوشی و تفاوت‌های فردی صورت گیرد تا آثار درخشان آن در پیشرفت تحصیلی و شغلی دوچندان شود.
منبع
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «مزایای غنی‌سازی، تسریع و تفکیک» — مزایای غنی سازی تسریع و تفکیک
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی» — تعامل تفکیکی برای پرورش تیزهوشی تحصیلی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «خطّ‌مشی انقباضی پرورش تعاملی استعداد در راهبرد تلفیق» — خط مشی انقباضی پرورش تعاملی استعداد در راهبرد تلفیق
پرورش استعداد، «آموزش خاصّ» — آموزش خاص
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تفکیک در مکتب تعاملی» — تفکیک در مکتب تعاملی