«وظیفه‌مندی» در قلمروهای گوناگون روان‌شناسی تعاملی جایگاه ویژه‌ای دارد. این مفهوم از یک سو در ظرفیت‌یابی یکی از دو مؤلّفهٔ «ورزیدگی» به شمار می‌رود. از سوی دیگر، یکی از رگه‌های بزرگ شخصیّت است که با مؤلّفه‌های هیجان اندیشه، خلّاقیّت و رضایت از زندگی پیوند دارد. دربارهٔ رگه‌های شخصیّت مطالب بسیاری بیان شده است؛ اما مطالعات اخیر، وظیفه‌مندی را از زوایای تازه‌ای بررسی کرده‌اند. در این‌جا نخست به مفهوم وظیفه مندی می‌پردازیم، سپس یافته‌های پژوهش‌های جدید را دربارهٔ رابطهٔ آن با هیجان اندیشه و رضایت از زندگی ذکر می‌کنیم و سرانجام دلالت‌های این یافته‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ مفهوم وظیفه مندی
در قلمرو ظرفیت‌یابی، وظیفه‌مندی در کنار مفاهیمی چون «ارتباط»، «نگهداری» و «استنتاج» مطرح می‌شود. «ارتباط» دال بر پیوند دهی میان اطّلاعات با بررسی همه‌جانبه و علت‌یابی است که منجر به حل مسأله می‌شود. «نگهداری» اشاره به تمرکز و توجّه دقیق به مطالب دارد که از فراموشی آنچه یاد گرفته شده بازداری می‌کند. «استنتاج» نیز به معنای نکته‌سنجی، نتیجه‌گیری و توجیه است.
در این میان، «ورزیدگی» مرکّب از «نوآوری» و «وظیفه‌مندی» است. «نوآوری» به معنای انجام سریع و متمرکز کار تازه بدون کمک دیگران است. در مقابل، «وظیفه‌مندی» اشاره به انجام درست و ماهرانهٔ کار به طریق خاصّ دارد.
بدین ترتیب، ورزیدگی فرد تنها به توانایی او در انجام سریع و مستقلّ کار تازه محدود نمی‌شود. درستی، مهارت و پایبندی به شیوهٔ خاصّ انجام کار نیز بخش دیگر آن را تشکیل می‌دهد. نوآوری بر تازگی و سرعت تأکید دارد و وظیفه‌مندی بر درستی و ماهرانه بودن کار. این دو مؤلّفه در کنار هم، ورزیدگی را شکل می‌دهند.
ب ـ وظیفه مندی و هیجان اندیشه
وظیفه‌مندی یکی از رگه‌های بزرگ شخصیّت است. چهار رگهٔ دیگر عبارت‌اند از روان‌آزردگی، توافق‌پذیری، برونگردی و گشودگی. پژوهش پیرامون دختران نوجوان در ردهٔ سنّی 15 تا 17 سال نشان می‌دهد که «نیروی روانی» آن‌ها با همهٔ رگه‌های بزرگ شخصیّت، از جمله وظیفه‌مندی، رابطه دارد.
یافتهٔ برجستهٔ این پژوهش آن است که رگه‌های وظیفه‌مندی و روان‌آزردگی بیش از سایر رگه‌ها با مؤلّفه‌های هیجان اندیشه همبستگی دارند. وظیفه‌مندی در پیوند با هر سه مؤلّفهٔ دیگر هیجان اندیشه حضور دارد:
1 ـ سرسختی شناختی با روان‌آزردگی، توافق‌پذیری، گشودگی و وظیفه مندی رابطه دارد؛
2 ـ جنب و جوش هیجانی با برونگردی، گشودگی، وظیفه‌مندی و روان‌آزردگی همبسته است؛
3 ـ میان بیتابی روانی با روان‌آزردگی، برونگردی، توافق‌پذیری و وظیفه مندی پیوند وجود دارد.
افزون بر آن، نیروی روانی این دختران با مؤلّفه‌های سیّالیت، بسط و ابتکار همبستگی دارد و در رابطهٔ گشودگی با ابتکار نقش واسطه‌ای ایفا می‌کند. سرسختی‌شناختی و نیروی روانی نیز بیش از هیجان‌های دیگر، رابطهٔ میان ویژگی‌های شخصیّت با خلّاقیّت را تبیین می‌کنند (داوری، 1397).
بنابراین، وظیفه مندی از طریق پیوند با مؤلّفه‌های هیجان اندیشه، به‌ویژه سرسختی شناختی و نیروی روانی، در زنجیرهٔ رابطهٔ شخصیّت با خلّاقیّت جای می‌گیرد.
ج ـ وظیفه مندی و پویایی روانی
در بررسی «رابطهٔ هیجان اندیشه با ویژگی‌های شخصیّت» دانشجویان دختر و پسر یافت شد که مؤلّفه‌های بزرگ شخصیّت به‌طور کلی نیرومندترین پیش‌بین برای کنجکاوی، پیگیری، اندیشهٔ هیجانی، فعّالیّت، یقین‌فرسایی و احساس تنهایی هستند.
افزون بر آن، ظاهراً «توافق‌پذیری» و «وظیفه‌شناسی» بیش از سه مؤلّفهٔ دیگر، پیش‌بینی پویایی روانی را امکان‌پذیر می‌سازند. پویایی روانی شامل کنجکاوی، اندیشهٔ هیجانی، پیگیری و فعّالیّت است. از سوی دیگر، «روان‌آزردگی» و «برونگردی» بیش از سه مؤلّفهٔ دیگر، بیتابی روانی (یقین‌فرسایی و احساس تنهایی) را پیش‌بینی می‌کنند. «گشودگی در قبال تجربه» نیز کمتر از سایر مؤلّفه‌های شخصیّت به پیش‌بینی هیجان اندیشه می‌پردازد. با این همه، هر پنج مؤلّفهٔ بزرگ شخصیّت از ظرفیت پیش‌بینی نیرومندی برای هیجان اندیشه برخوردارند (کاظمی، ابراهیمی، 1396).
این یافته نشان می‌دهد که وظیفه‌مندی بیش از هر چیز با جنبه‌های پویای هیجان اندیشه پیوند دارد. کنجکاوی، پیگیری، اندیشهٔ هیجانی و فعّالیّت در افراد وظیفه‌مند به‌طور قابل ملاحظه‌ای پیش‌بینی‌پذیر است.
د ـ وظیفه مندی و رضایت از زندگی
در بررسی رابطهٔ ویژگی‌های شخصیّت و حمایت عاطفی زناشویی با رضایت از زندگی 148 نفر زن متأهّل، یازده عامل مطالعه شد:
1 ـ شش خصیصهٔ شخصیّت: تعهد، وظیفه مندی، ظرفیت تحلیلی، یکپارچگی شناختی، بیتابی روانی و احساس ارجمندی؛
2 ـ پنج مؤلّفهٔ حمایت عاطفی زناشویی: پیمانداری، همراهی، همکاری، ارزندگی و پشتیبانی.
یافته‌ها نشان داد که تعهد و وظیفه‌مندی به عنوان ویژگی‌های شخصیّت، همراه با پیمانداری، همکاری و همراهی شوهر در زندگی زناشویی، در مجموع پنجاه و دو درصد رضایت از زندگی زنان متأهّل را تبیین می‌کنند.
رضایت زنان متأهّل از زندگی به معنای ارضای انتظارات آن‌ها از زندگی است؛ به گونه‌ای که به تعالی فردی و احساس ارجمندی در آن‌ها بینجامد. در میان یازده عامل مزبور، فقط ظرفیت تحلیلی عاملی مستقل از رضایت زنان متأهّل در زندگی بود. به تعبیر دیگر، رضایت این زنان به آمادگی آن‌ها برای تجزیه و تحلیل مطالب و طبقه‌بندی مفاهیم بستگی ندارد.
در مقابل، رضایت زنان متأهّل از زندگی به‌ویژه متأثّر از سه خصیصهٔ شخصیّتی است: تعهد، وظیفه مندی و فقدان بیتابی. سه مؤلّفهٔ حمایت عاطفی زناشویی نیز در این رضایت نقش دارند: پیمانداری شوهر، همراهی و همکاری وی.
هـ ـ دلالت‌های وظیفه مندی
یافته‌های مطالعات فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که وظیفه‌مندی صرفاً یک مهارت عملی در انجام کار نیست. این مفهوم در سه حیطهٔ اساسی جلوه‌گر می‌شود.
نخست، در حیطهٔ ظرفیت‌یابی، وظیفه‌مندی همراه با نوآوری ورزیدگی فرد را شکل می‌دهد. انجام درست و ماهرانهٔ کار به طریق خاصّ، مکمّل انجام سریع و مستقلّ کار تازه است.
دوم، در حیطهٔ هیجان اندیشه، وظیفه‌مندی همراه با روان‌آزردگی بیش از سایر رگه‌های شخصیّت با مؤلّفه‌های هیجان اندیشه همبستگی دارد. همچنین در کنار توافق‌پذیری، پویایی روانی را بیش از دیگر رگه‌ها پیش‌بینی می‌کند. از آن‌جا که سرسختی شناختی و نیروی روانی رابطهٔ شخصیّت با خلّاقیّت را تبیین می‌کنند، پیوند وظیفه‌مندی با این دو مؤلّفه اهمیت آن را در گسترهٔ خلّاقیّت نیز آشکار می‌سازد.
سوم، در حیطهٔ زندگی شخصی، وظیفه‌مندی همراه با تعهد و فقدان بیتابی، از خصیصه‌های شخصیّتی مؤثّر در رضایت از زندگی است. بر این پایه، به تعالی فردی و احساس ارجمندی نیز یاری می‌رساند.
روشن است که توجّه به وظیفه مندی در کنار سایر رگه‌های شخصیّت، فهم دقیق‌تری از هیجان اندیشه، پویایی روانی و رضایت از زندگی فراهم می‌آورد.
منبع
هیجان اندیشه، «بیتابی روانی و رضایت شغلی» — بیتابی روانی و رضایت شغلی
هیجان اندیشه، «قلمرو تعاملی هیجان اندیشه» — قلمرو تعاملی هیجان اندیشه
هیجان اندیشه، «حمایت معنوی و رضایت از زندگی» — حمایت معنوی و رضایت از زندگی
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «ظرفیّت یابی» — ظرفیت یابی