امنیّت شغلی یکی از انتظارات و خواسته‌های اساسی هر صاحب حرفه و شاغلی است. اگر این خواسته برآورده شود، موجب خشنودی و رضایت شغلی وی خواهد شد. مراد از امنیّت شغلی، وجود شرایط و زمینه‌هایی است که آیندهٔ حرفه‌ای فرد را مشخص و روشن می‌کنند و تا هنگامی که وی به پیشهٔ مشخّصی مشغول است، آرامش روانی و آسایش خاطرش را فراهم می‌آورند.
با توجّه به این معنا، احساس ناامنی فرد در قبال شغل و پیشه‌اش، به‌طور کلّی نارضایتی و ناخشنودی وی را از آن شغل به همراه دارد. اگر خشنودی شغلی را یکی از اجزای اصلی رضایت از زندگی بدانیم، احساس ناامنی مزبور باعث نارضایتی کلّی از زندگی خواهد شد. در این‌جا نخست به یافته‌های پژوهش‌های جدید دربارهٔ پیامدهای ناامنی شغلی می‌پردازیم. سپس دلالت‌های این تحقیقات را بررسی می‌کنیم و در پایان به نقش سبک مدیریّت در امنیّت شغلی اشاره خواهیم کرد:
الف ـ پیامدهای ناگوار ناامنی شغلی
تازه‌ترین دستاوردهای پژوهشی و علمی بر چهار پیامد وخیم و ناگوار ناامنی شغلی تأکید کرده‌اند:
1 ـ ناراحتی‌های عصبی: یکی از ثمرات تشویش و نگرانی شغلی، بروز برخی ناراحتی‌ها و اختلالات عصبی است.
«بر اساس یک مطالعه در میان سیصد و سی دکتر مشاور اسکاتلندی یافت گردید که سهم قابل ملاحظه‌ای از هیجانات منفی تجربه‌شدهٔ وابسته به تشویش شغلی، دقیقاً با جنبه‌های روان‌نژندی رابطه دارد.»
2 ـ حوادث و سوانح: تشویش و نگرانی شغلی، شرایط را برای بروز حوادث و سوانح غیرمترقّبه و دور از انتظار فراهم می‌کند. چنان‌که برخی از مطالعات نشان داده‌اند، یکی از علل سوانح و حوادث جادّه‌ای و حمل‌ونقل، نگرانی، بی‌قراری یا تشویش رانندگان وسایل ترابری سنگین نسبت به شغل آن‌هاست.
«مقایسهٔ یکصد و بیست و نه حادثهٔ آزاد (غیرجادّه‌ای وسایل نقلیه) و یکصد و هفت حادثهٔ جادّه‌ای از حیث سطوح تشویش شغلی نشان داد که محیط‌های کاری پردغدغه و تشویش‌زا، بخش قابل ملاحظه‌ای از حوادث جادّه‌ای را در داخل و خارج محل کار فراهم می‌آورد.»
3 ـ مصرف موادّ الکلی: استعمال مواد اعتیادزا و زیان‌بار، یکی از پیامدهای اسف‌بار نگرانی‌ها و تشویش‌های شغلی است.
«اثرات احتمالی فشار شغلی بر روی رانندگان چهار شرکت خرده‌فروش بین‌المللی مطالعه شد. رانندگان، یک سؤالیهٔ شرح حال و آزمون شاخص تشویش شغلی را تکمیل کردند. نتایج نشان داد که دغدغهٔ شغلی در حوادث جادّه‌ای، بیش از سایر حوادث، میزان مصرف الکل را به همراه دارد.»
4 ـ بروز بیماری‌های قلبی: یکی از نتایج نامطلوب تشویش‌ها و دغدغه‌های شغلی، بروز بیماری‌های قلبی و عروقی است. به نظر می‌رسد آسیب‌پذیری جسمانی افرادی که در تشویش شغلی به سر می‌برند، در برابر بیماری‌های تهدیدکننده و جدّی بیشتر است.
«بررسی‌های اخیر دربارهٔ جنبه‌های عروق‌نگاری سختی شغلی نشان می‌دهند که آزادی عمل نازل در تصمیم‌گیری شغلی و تقاضاهای شغلی بالا از حیث روان‌شناختی، یک عامل خطرزا برای مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های قلب و عروق به شمار می‌آید. فقدان حمایت اجتماعی در کار نیز این خطر را افزایش می‌دهد.»
ب ـ دلالت‌های فردی و اجتماعی
ناراحتی‌های عصبی، اعتیاد به مواد زیان‌آور، حوادث و سوانح رانندگی و بیماری‌های قلبی و عروقی، بی‌تردید از مهم‌ترین آسیب‌های مهلک و نابودکننده برای افراد جامعه به شمار می‌آیند. با توجّه به محتوای پژوهش‌های فوق، تشویش و ناآرامی شغلی عامل قابل ملاحظه‌ای در بروز آسیب‌های یادشده قلمداد می‌شود. به عبارت دیگر، تشویش شغلی از جمله جنبه‌های تهدیدکنندهٔ بهداشت روانی و اجتماعی است.
با این توضیح، اگر حرفه یا پیشهٔ فرد آرامش وی را فراهم کند، این امر پیامدهای سودمند و قابل ملاحظهٔ فردی و اجتماعی خواهد داشت. آرامش و تعادل روانی فرد، سلامتی جسمانی وی و پیشگیری از اعتیاد به مواد زیان‌آور از جملهٔ این پیامدهاست. پیشگیری از حوادث و سوانح رانندگی و کاهش میزان مرگ‌ومیر ناشی از آن در سطح جامعه نیز در شمار همین پیامدها قرار می‌گیرد.
از این رو، برآورده کردن امنیّت شغلی پیشه‌وران، کارکنان و صاحبان حرفه‌های گوناگون، یکی از سیاست‌ها و تدابیر اساسی در پیشگیری از آسیب‌های فردی و اجتماعی و گسترش بهداشت روانی و رضایت از زندگی است. سیاست‌گذاران و اندیشمندان مسائل اجتماعی لازم است به نقش تشویش شغلی در اعتیاد به مواد زیان‌آور و نیز حوادث و سوانح توجّه کنند. دست‌اندرکاران بهداشت روانی باید اهمیّت دغدغه و نگرانی حرفه‌ای را در بروز ناراحتی‌ها و آزردگی‌های عصبی مدّنظر قرار دهند. سرانجام، مسئولان بهداشت جسمانی و سلامتی عمومی باید از تأثیر تشویش شغلی در افزایش بیماری‌های قلبی و عروقی آگاه باشند.
ج ـ سبک مدیریّت و امنیّت شغلی
برخی شیوه‌های مدیریتی و سرپرستی، نگرانی و بی‌قراری فرد را در محیط شغلی افزایش می‌دهند. احساس اجبار فرد در محیط کار و نظارت دقیق و شدید مدیران بر کارکنان، از جملهٔ این شرایط است. تمرکز تصمیم‌گیری در رأس و تفویض نکردن اختیار تصمیم به کارکنان نیز باعث تشویش شغلی می‌شود:
«نتایج سی و دو مطالعه از سیزده کشور دربارهٔ شغل، فشار روانی و سلامتی در میان رانندگان اتوبوس خلاصه شد. استنباط کلّی بر اساس نتایج آن بود که رانندگی اتوبوس با تقاضاهای بالا، نظارت کم و حمایت اندک همراه است. در این شغل، سختی شغلی فوق‌العاده‌ای وجود دارد که با خطرات جسمانی زیاد، اختلالات روانی و گرایش به غیبت توأم است.
پیشنهادهای متعدّدی برای کاهش تشویش و دغدغهٔ شغلی در میان رانندگان اتوبوس مطرح می‌شود؛ نظیر چرخش شغلی، انجام فعالیت‌های شغلی ترکیبی، بهره‌گیری از جداول ساعات کار و نوبت کار، محیط اجتماعی شغل و روش مدیریّت.»
«احساسات کارمندی یکصد و چهل و دو دانشجوی پاره‌وقت دربارهٔ کار بررسی شد. آن‌ها در فعالیت‌های شغلی تخصّصی و مدیریّتی مشغول بودند. تحلیل نتایج مطالعه نشان داد که برخی عوامل پیش‌بینی‌کنندهٔ تشویش شغلی وجود دارد؛ مانند تمرکز مسئله‌زا، اجبار و بازشناسی مهارتی نازل.»
«مقتضیّات شغلی و آزادی عمل در تصمیم، در تعامل با یکدیگر باعث پدیدآیی فشار روانی‌شناختی می‌شوند. در این مطالعه، هزار و چهارصد و پنجاه و یک مستخدم کارخانه (کارمند و کارگر) مشارکت داشتند و ویژگی‌های شغلی و دشواری کار سنجیده شد. نتایج بررسی آشکار کرد که نظارت و آزادی تصمیم به‌طور روشنی با سختی کار ارتباط دارند. مقتضیّات شغلی و تصمیم‌گیری آزاد هیچ اثر تعاملی نشان ندادند؛ امّا مقتضیّات شغلی همراه با نظارت، واکنش متقابل داشتند.»
یافته‌های مطالعات فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که امنیّت شغلی در هر وضعیت سازمانی و اداری افزایش خواهد یافت که شاغل در آن احساس اجبار نکند و در امر تصمیم‌گیری آزادی عمل داشته باشد.
چنین ملاحظاتی در ادارهٔ یک تشکیلات، به سبک و شیوه‌ای بستگی دارد که مدیر اتّخاذ می‌کند. برخی مدیران در شیوهٔ سرپرستی خود اختیارات بیشتری به زیردستان تفویض می‌کنند و در امر تصمیم‌گیری به آنان آزادی عمل می‌دهند. این مدیران بالطبع نظارت سخت‌گیرانه‌ای ندارند. روشن است که در چنین شرایطی، امنیّت و آرامش شغلی بیشتری در میان کارکنان فراهم می‌آید. از این طریق، زمینه برای خشنودی شغلی و در نهایت رضایت از زندگی نیز گسترش خواهد یافت.
منبع
روان‌شناسی سازمانی، «امنیت شغلی» — امنیت شغلی