خودباوری تیزهوشان یکی از زمینه‌های بنیادی در بررسی وضعیت تحصیلی و بهداشت روانی آنان است. دربارهٔ خودباوری تیزهوش، مطالب بسیاری بیان شده است؛ اما دو گونه از آن، یعنی «خودباوری ریاضی» و «خودباوری تحصیلی»، پیوند نزدیکی با یکدیگر دارند و گاه یکی را مصداقی از دیگری دانسته‌اند. در این‌جا نخست هر یک از این دو مفهوم را تعریف می‌کنیم، سپس همانندی‌ها و پیوندهای آن‌ها را برمی‌شماریم و آنگاه به تفاوت‌های آن دو از حیث خاستگاه، پیامدها و جایگاه نظری می‌پردازیم.
الف ـ خودباوری ریاضی
اعتقاد و باور فرد نسبت به توانمندی و قابلیت وی در ریاضی، خودباوری ریاضی وی را تشکیل می‌دهد. هرچه این اعتقاد نیرومندتر باشد، خودباوری قوی‌تر است. خودباوری ریاضی ملازم با خودارجدهی (عزت نفس) ریاضی است و در میان تیزهوشان ریاضی، خودباوری و خودارجدهی ریاضی بسیار برجسته‌ای وجود دارد.
خودارجدهی مزبور بدین معناست که یک تیزهوش ریاضی بر آن‌چه از وی انتظار می‌رود، تسلط دارد؛ در فعالیت‌های مربوط به ریاضی، احساس ایمنی و راحتی می‌کند؛ توانمندی خود را در حوزهٔ ریاضی می‌پذیرد؛ در قلمرو ریاضیات از احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ در کوشش‌های خستگی‌ناپذیر خویش پیرامون ریاضیات، اهداف مهم و بلندی را پی می‌گیرد و خود را در حوزهٔ مزبور، شایسته و واجد کفایت می‌داند.
به‌طور کلی دانش‌آموزی که از آمادگی ریاضی برخوردار است، رغبت و انگیزهٔ شدیدی به ریاضی دارد؛ نسبت به استعداد ریاضی خویش اعتقاد مثبت و راسخ دارد و اعتماد به نفس نشان می‌دهد؛ خود را در نیل به بازدهٔ تحصیلی ریاضی توانمند می‌داند (خودکفاست) و در وجود او یک نظام ارزشی ریاضی شکل گرفته است.
ب ـ خودباوری تحصیلی
نگرش و اعتقاد فرد به توانایی‌ها، استعدادها، معلومات و رغبت‌های تحصیلی خویش بر اساس خودآگاهی شناختی شکل می‌گیرد و خودباوری تحصیلی وی را پدید می‌آورد. عزت نفس و اعتماد به نفس، ثمرهٔ خودباوری مزبور است.
ابزارهای موجود در سنجش خودباوری غالباً به سه نوع آن توجه بیشتری دارند: خودباوری تحصیلی، اجتماعی و جسمانی. بررسی دقیق‌تر پژوهش‌های تطبیقی نشان می‌دهد که برتری خودباوری تحصیلی تیزهوشان در مقایسه با افراد عادی، در همهٔ سال‌های چهار تا پانزده سالگی، امری محرز و پایدار است:
«خودباوری شناختی تیزهوشان چهار تا هفت ساله برجسته‌تر از غیر تیزهوشان بود.» (سیمونز، 1986)
«خودباوری تحصیلی کودکان نه تا دوازده ساله تیزهوش و پیشرفته از کندذهنان و دچار اختلال تحصیلی، برتر بود.» (چووان و موریسون، 1984)
همچنین خودباوری تحصیلی صد و چهل و هفت تیزهوش پایهٔ پنجم تا هشتم به طرز معنی‌داری بیش از خودباوری اجتماعی آنان بود (کاظمی، 1376ب). پس خودباوری تحصیلی تیزهوشان نه تنها برتر از همسالان عادی است، بلکه از خودباوری‌های غیر تحصیلی خود تیزهوش نیز بیشتر است.
ج ـ همانندی‌ها و پیوندها
بررسی این دو مفهوم، همانندی‌ها و پیوندهای زیر را آشکار می‌سازد:
1 ـ هر دو، اعتقاد و باور فرد نسبت به توانمندی خویش‌اند؛ یکی در ریاضی و دیگری در تحصیل به معنای اعم.
2 ـ هر دو ملازم با عزت نفس هستند؛ خودباوری ریاضی با خودارجدهی ریاضی همراه است و عزت نفس و اعتماد به نفس، ثمرهٔ خودباوری تحصیلی است.
3 ـ هر دو با «موضع نظارت» پیوند دارند. خودارجدهی ریاضی هرچه افزایش یابد، موضع نظارت درونی‌تر می‌گردد؛ چنان‌که «دانش‌آموزان توانمند در ریاضیات، عوامل برجستگی خود را دو نکتهٔ توانایی شخصی و کوشش فردی می‌دانستند» (براژه، 1986). در خودباوری تحصیلی نیز موضع نظارت در کنار خودباوری، جزئی از نگرش تحصیلی است.
4 ـ هر یک در میان نوع ویژه‌ای از تیزهوشان برجسته‌تر است: خودباوری ریاضی در میان تیزهوشان ریاضی و خودباوری تحصیلی در میان تیزهوشان تحصیلی.
5 ـ خودباوری ریاضی را می‌توان مصداقی از خودباوری تحصیلی دانست. مطالعات جدید نشان می‌دهند که تغییرات انگیزشی نسبت به ریاضی پا به پای دگرگونی‌های نگرشی است؛ کاهش رغبت تحصیلی در ریاضی میان دختران تیزهوش همراه با ضعف نگرش است و نتیجهٔ طبیعی آن، ضعف در خودباوری ریاضی خواهد بود.
6 ـ هر دو با جنسیت پیوند دارند و قرائن موجود، کم و بیش برتری جنس مذکر را نشان می‌دهد.
د ـ تفاوت‌ها
### نخست ـ گستره
خودباوری ریاضی به یک حوزهٔ خاص محدود است، حال آن‌که خودباوری تحصیلی، باور فرد به مجموعهٔ توانایی‌ها، استعدادها، معلومات و رغبت‌های تحصیلی خویش را در بر می‌گیرد.
### دوم ـ خاستگاه
خودباوری ریاضی در مسیر شکل‌گیری خلاقیت پدید می‌آید. انگیزه‌های ویژه (شیءگرایی و کشف محیط) بر اساس استعداد خاص (قابلیت تجریدی، انتزاعی و تجسمی) زمینه‌ای برای تکوین یک سازمان شناختی اکتشافی فراهم می‌آورد. این قالب شناختی خلاقانه به پدیدآیی نظام نگرشی و ارزشی نظری می‌انجامد و به موازات آن، نوعی خودباوری انتزاعی و تجریدی، یعنی خودباوری ریاضی نیرومند، پدید می‌آید.
اما خودباوری تحصیلی از خودآگاهی شناختی فرد سرچشمه می‌گیرد و تحت تأثیر برنامهٔ آموزشی، مقتضیات محیطی (طبقهٔ اجتماعی و اقتصادی)، نوع هوش و استعداد و نیز افزایش سن قرار دارد. برنامه‌های آموزشی ویژه‌ای که حاوی امکانات غنی و فضای همسالی حمایت‌کننده و گرم باشند، خودباوری تیزهوشان را افزایش می‌دهند. علاوه بر آن، تیزهوشانی که دچار بحران در «هویت فردی» شده‌اند، خودباوری ضعیفی خواهند داشت که شامل خودباوری تحصیلی نیز می‌شود.
### سوم ـ نقش جنسیت
آمادگی برجستهٔ تیزهوشان در حوزهٔ ریاضی تابع جنسیت است و خودباوری ریاضی جنس مذکر برتر است. خودارجدهی دختران تیزهوش، تأثیرپذیری خاصی از توانایی ریاضی نشان می‌دهد، در حالی که به نظر می‌آید نظیر چنین تأثیری برای جنس مذکر وجود ندارد. «بیش از هشتاد درصد دختران تسریعی در ریاضیات، از ادامهٔ تحصیلات تسریعی در دانشگاه، دل‌سرد شدند؛ حال آن‌که فقط 9 درصد پسران دچار این دل‌سردی گردیدند» (هوروویتز و اوبراین، 1985).
در خودباوری تحصیلی، تعامل برنامهٔ آموزشی، جنسیت و استعداد نقش آشکارتری دارد؛ چنان‌که برتری خودباوری دختران تیزهوش در پایه‌های چهارم ابتدایی و سوم متوسطه می‌تواند ناشی از تأثیر مثبت بیشتر برنامهٔ خاص بر جنس مؤنث و پیشرفتگی تحصیلی برجستهٔ آنان باشد.
### چهارم ـ پیامدها
خودباوری ریاضی و نظام ارزشی نظری به تدریج اساس و ملاک هرگونه قضاوت، ارزشیابی و تفسیر از محیط و پدیده‌ها قرار می‌گیرند. چنین تفسیری لزوماً واقع‌گرایانه و منصفانه نیست و برداشت ریاضی‌گونه از محیط ممکن است به تحریف در درک واقعیت بینجامد؛ از این رو ضرورت مشاورهٔ ویژه برای افراد خلاق احساس می‌شود.
پیامد عمدهٔ ضعف در خودباوری تحصیلی، کم‌آموزی است. کم‌آموزی در هر سطحی موجب بروز افسردگی در روحیهٔ دانش‌آموز تیزهوش می‌شود و این چرخه ادامه می‌یابد؛ یعنی مسائل رفتاری، شرایط مساعدی برای پیشرفت تحصیلی به دست نمی‌دهد، ضعف تحصیلی دوچندان می‌شود و افسردگی نیز افزایش می‌یابد.
### پنجم ـ جایگاه در نظریه
خودباوری تحصیلی یکی از اجزای «نگرش تحصیلی» در ساختار تعاملی پنج‌بُعدی پیشرفت تحصیلی (رغبت، استعداد، معلومات، نگرش تحصیلی و...) است و در کنار موضع نظارت، اسناد علّی و موضع‌گیری تحصیلی قرار می‌گیرد. همچنین در سنجش، یکی از سه نوع خودباوری (تحصیلی، اجتماعی و جسمانی) به شمار می‌آید.
خودباوری ریاضی در زمرهٔ ویژگیهای نگرشی استعداد ریاضی جای دارد؛ پس از آن، موضع درونی نظارت در ریاضی مطرح می‌شود و به‌طور کلی بخشی از نظام ارزشی ریاضی و نظام ارزشی نظری فرد خلاق را تشکیل می‌دهد.
بدیهی است که شناخت همانندی‌ها و تفاوت‌های این دو گونه خودباوری، برای نظام‌های راهنمایی و مشاوره اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا برحسب نوع تیزهوشی ضرورت دارد تا نظام‌های مشاورهٔ اقتضایی شکل گیرد و در تکوین خودباوری، تعامل برنامهٔ آموزشی، جنسیت و استعداد از نظر دور نماند.
منبع
استعداد و تیزهوشی، «مفهوم نگرش عمومی در قبال تیزهوشی» — مفهوم نگرش عمومی در قبال تیزهوشی
استعداد و تیزهوشی، «بهداشت روانی تیزهوش و خودباوری تحصیلی» — بهداشت روانی تیزهوش و خودباوری تحصیلی
استعداد و تیزهوشی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «مشاور خاص و مسائل ویژه» — مشاور خاص و مسایل ویژه
استعداد ریاضی، «ویژگیهای نگرشی» — ویژگیهای نگرشی