خلّاقیّت به منزلهٔ کشف حقایق هستی، بر پایهٔ درست دیدن، مشاهدهٔ نیکو و کسب عبرت و بینش پدید می‌آید. ادراک پدیده‌های طبیعی پایه و بنیاد آفرینندگی و خلّاقیّت است؛ اما این ادراک در خلأ صورت نمی‌گیرد و به وجود مادّه، اشیاء و تجهیزاتی وابسته است که فرد با آن‌ها درگیر می‌شود. یکی از مباحث جدیدی که از افق‌های پژوهشی نو برخاسته، تأثیر رفاه اقتصادی در توسعهٔ خلّاقیّت است. در این‌جا نخست یافته‌های مرتبط را ذکر می‌کنیم و سپس دلالت‌های آن را برای محیط آموزشی مدرسه مورد بررسی قرار می‌دهیم:
«تکالیف تجسّم و مجسمه‌سازی و شبیه‌سازی می‌تواند موجب افزایش خلّاقیّت شود. دانش‌آموزان تیزهوش پایه‌های سوم و چهارم ابتدایی، با به کارگیری این تکالیف، اصالت و توصیفات حسی برجسته‌ای بروز دادند.»
«در یک پژوهش، انواع متفاوت مسأله‌یابی در ارتباط با انگیزهٔ ذاتی و روش‌هایی عملی در کلاس درس، مرور می‌شود. با توجه به این پژوهش عنصر خلّاقانهٔ تیزهوشی بستگی به مهارت‌های مسأله‌یابی دارد؛ به همان اندازه که به حل مسأله ارتباط می‌یابد.»
«یک ساختار مشکل‌گشایی خلّاقانه، مشتمل بر شش مرحله برای دانش‌آموزان تیزهوش و مستعد به کار گرفته شد: ۱ ـ یافتن آشفتگی‌ها؛ ۲ ـ یافتن اطلاعات؛ ۳ ـ یافتن مسائل؛ ۴ ـ طرح‌یابی؛ ۵ ـ راه‌حل‌یابی؛ ۶ ـ پذیرش‌یابی.»
با بررسی یافته‌های فوق حاصل می‌گردد که پدیدآیی معانی خلّاقانه مبتنی بر طرح مسائل خاصی است که چه بسا تعیین‌کنندهٔ قالب و حیطه‌ای ویژه از خلّاقیّت باشد. خلّاقیّت با طرح مسأله‌ای خاص آغاز می‌شود و شبیه‌سازی و نویسندگی دو شیوهٔ بروز و ظهور روانی خلّاقانه است. پرسش اساسی آن است که رفاه اقتصادی در این روند چه جایگاهی دارد؟
الف ـ مادّه، سازهٔ نخست شکل‌گیری مسأله
مادّه، عنصر و سازهٔ اولیه و نخست شکل‌گیری «مسأله» است؛ بدون وجود مادّه معمولاً مسأله‌ای آغاز نمی‌شود که خلّاقیّت را بطلبد. پس خلّاقیّت برای بروز خود محتاج وجود مادّه است، وگرنه معانی مجرّد و بکر و نو، در وادی عدم ظهور مادی قرار می‌گیرند و عینیت ندارند.
در دوران طفولیت، کودک با مشاهدهٔ مادّه به طرح سؤال می‌پردازد: «این چیست؟». استفهام تصوری رفته‌رفته جای خود را به استفهام‌های تصدیقی، تمییزی و علّی می‌دهد. کنجکاوی کودک اگر به گفتار درآید، استفهام کلامی است و حتی اگر نیاید و یا کودک توان و امکان بروز آن را نداشته باشد، درگیری و فعالیت با مواد و اشیاء، نوعی استفهام تجسّمی را تشکیل می‌دهد؛ یعنی کودک بدون طرح سؤال رسمی، خود در پی کسب پاسخ برمی‌آید و با مادّه درگیر می‌شود.
فعالیت مزبور، شناخت تازه از اشیاء می‌دهد و هرچه مواد و اشیاء پیرامون، غنی‌تر و فراوان‌تر باشند، یادگیری اکتشافی، عمیق‌تر و ژرف‌تر می‌گردد. تنوع و وفور مواد نیز مستلزم وجود رفاه اقتصادی است: رفاه اقتصادی در خدمت توسعهٔ خلّاقیّت.
ب ـ تأثیرات رفاه اقتصادی در توسعهٔ خلّاقیّت
برای بروز آفرینش، وجود مواد و تجهیزاتی ویژه لازم است که رفاه اقتصادی، منبع تأمین‌کنندهٔ آن است. رفاه اقتصادی تجهیزات و مواد لازم را در اختیار می‌گذارد؛ زیرا مواد و تسهیلاتِ تحقیقات نیاز به غنای مالی دارد. افزون بر آن، رفاه اقتصادی تجهیزات بیانی مناسب را نیز در اختیار فرد خلّاق قرار می‌دهد.
گذشته از عامل مادی، فراغت خاطر روانی در سطحی کافی از حیث معاش برای فرد خلّاق منوط به وجود رفاه اقتصادی است. رفاه اقتصادی با ایجاد فراغت خاطر و آرامش روانی به پدیدآیی معانی خلّاقانه یاری می‌دهد.
نکتهٔ درخور توجه آن است که شیوه‌های گوناگون بروز خلّاقیّت به یک اندازه به پشتیبانی مادی نیاز ندارند. روند تجسّم شاید بیش از نویسندگی نیازمند پشتیبانی مادّی نیرومندی است. از این رو، تکالیف تجسّم و مجسمه‌سازی و شبیه‌سازی که به افزایش خلّاقیّت و بروز اصالت و توصیفات حسی برجسته در دانش‌آموزان تیزهوش انجامیده‌اند، بیش از دیگر شیوه‌ها به وفور مواد و تجهیزات وابسته‌اند.
ج ـ محیط آموزشی و حدود تأثیر آن
برنامهٔ درسی نیز سهمی مهم در بروز خلّاقیّت ایفا می‌کند (کنستانتینی دو و همکاران، ۲۰۱۴). به‌طور کلی «اهمیت اجتماعی خلّاقیّت» و «آموزش و پرورش خلّاق» دو مفهوم بسیار متفاوت‌اند که شرایط محیطی خلّاقیّت بدان‌ها مربوط می‌شود (هاکالا و همکاران، ۲۰۱۵).
در عین حال باید توجه داشت که خلّاقیّت دارای پایه‌های تکوینی و ذاتی است. این پایه‌ها که در گسترهٔ ویژگیهای شخصیتی، انگیزشی، نگرشی و شناختی ریشه دوانیده‌اند، ظرفیتی کلی و نوعی دامنهٔ واکنش برای تأثیرپذیری محیطی فراهم می‌آورند؛ دامنهٔ واکنشی که قبلاً برای هوش، یعنی زمینهٔ خلّاقیّت، وجود داشته است. بر این اساس، خلّاقیّت بیش از آن‌که از محیط نقش بپذیرد، از طریق عوامل درونی و ذاتی تکوین می‌یابد (کاظمی، ۱۳۹۳).
د ـ پیامدها برای مدیران مدرسه
یافته‌ها و مباحث فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که رفاه اقتصادی از دو راه اساسی بر توسعهٔ خلّاقیّت تأثیر می‌گذارد: نخست، از راه فراهم آوردن مواد، تجهیزات و تسهیلات تحقیق و بیان؛ دوم، از راه ایجاد فراغت خاطر و آرامش روانی. بدیهی است که دانش‌آموزان مستعدی که از این برخورداری محروم‌اند، مادّهٔ لازم برای آغاز «مسأله» را کمتر در دسترس دارند و استفهام تجسّمی آنان، که با درگیری با مواد و اشیاء شکل می‌گیرد، کمتر فرصت بروز می‌یابد.
از این رو، غنا و تنوع مواد و اشیاء در محیط آموزشی، در کنار برنامهٔ درسی که سهمی مهم در بروز خلّاقیّت دارد، شرط لازم ژرفای یادگیری اکتشافی است. این امر به‌ویژه دربارهٔ شیوه‌هایی چون تجسّم، مجسمه‌سازی و شبیه‌سازی اهمیت بیشتری می‌یابد؛ زیرا این شیوه‌ها بیش از نویسندگی نیازمند پشتیبانی مادی نیرومند هستند.
با این حال، نقش محیط در چارچوب دامنهٔ واکنشی معنا می‌یابد که پایه‌های تکوینی خلّاقیّت فراهم می‌آورند. محیط آموزشی غنی، ظرفیت ذاتی خلّاقیّت را پدید نمی‌آورد، بلکه شرایط بروز و ظهور آن را مهیا می‌سازد. روشن است که فراهم بودن مادّه و تجهیزات در کنار فراغت خاطر روانی، زمینهٔ طرح مسائل خاص و پدیدآیی معانی خلّاقانه را فراهم می‌آورد و از این طریق، آثار درخشان استعداد آفرینندگی دانش‌آموزان مستعد، فرصت عینیت یافتن پیدا می‌کند.
منبع
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «فصل هفتم» — فصل هفتم
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ریشه‌های پیشرفت تحصیلی» — ریشه‌های پیشرفت تحصیلی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «رفاه اقتصادی و توسعه خلّاقیت» — رفاه اقتصادی و توسعه خلاقیت
هیجان اندیشه، «فضای همگن» — فضای همگن
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: خلاقیت