شاید شما هم روزی در آزمونی شرکت کرده باشید و عددی به نام «هوشبهر» یا «بهرهٔ هوشی» به دستتان رسیده باشد. هوشبهر عددی است که آزمون هوش دربارهٔ توانایی یادگیری فرد به دست می‌دهد. این عدد برای بسیاری از نوجوانان تیزهوش اهمیت زیادی پیدا می‌کند. گاهی آن را با عدد هم‌کلاسی خود مقایسه می‌کنند و گاهی گمان می‌کنند این عدد، تمام داستان آنان را بیان می‌کند.
پرسش اساسی این است: عدد هوش شما چه می‌گوید و چه نمی‌گوید؟ یافته‌های پژوهشی، از جمله پژوهش گستردهٔ نگارنده بر نوجوانان تیزهوش، دربارهٔ این پرسش نکات مهمی را آشکار می‌کنند. در این‌جا این نکات را در سه حیطهٔ اساسی بررسی می‌کنیم:
الف ـ عدد هوش شما ثابت و همیشگی نیست
نخستین نکته «تغییرپذیری هوش» است. تغییرپذیری هوش یعنی دگرگونی هوش آدمی تحت تأثیر افزایش سن یا رشد طبیعی در حوزه‌های روانی و جسمانی. رشد طبیعی در توانایی یادگیری انسان تغییراتی پدید می‌آورد. این تغییرات هم در جهت صعود است و هم در جهت نزول.
در سنین ۶ تا ۱۸ سالگی، دگرگونی‌هایی تا ۱۵ نمرهٔ هوشبهر عمومیت دارد. یعنی چنین تغییراتی امری معمول و رایج است، نه استثنا. نزدیک به ۶۰ درصد کودکان و نوجوانان در این سنین مشمول تغییرات فراز و نشیبی می‌شوند. این تغییرات حاصل رشد طبیعی و افزایش سن است. در برخی موارد، در سنین ۶ تا ۱۸ سالگی، تغییراتی بین ۳۰ تا ۵۰ نمره نیز در هوشبهر دیده شده است.
شما اکنون در همین دورهٔ سنی هستید. پس عددی که امروز در یک آزمون به دست آورده‌اید، حکمی نهایی دربارهٔ هوش شما نیست. این عدد تصویری از توانایی یادگیری شما در یک مقطع زمانی است. همین عدد ممکن است در سال‌های بعد بالاتر یا پایین‌تر شود.
ب ـ رشد هوش در سنین مختلف یکسان نیست
پس از تولد، رشد هوش در سنین مختلف یکسان و مساوی نیست. با افزایش سن، سرعت رشد هوش کاهش می‌یابد. کودک در دوسالگی به ۱۷ درصد، در سه‌سالگی به ۴۲ درصد، در چهارسالگی به ۵۰ درصد، در شش‌سالگی به ۷۳ درصد، در هشت‌سالگی به ۸۰ درصد و در یازده‌سالگی به ۸۵ درصد هوش بزرگسالی خود می‌رسد.
بنابراین رشد هوش کودک در ۲ تا ۳ سالگی با رشد او در ۳ تا ۴ سالگی یا ۸ تا ۹ سالگی برابر نیست. تا حدود ۴ سالگی بیشترین سرعت رشد هوش دیده می‌شود. کودک معمولاً در ۱۰ تا ۱۱ سالگی به ۸۵ درصد رشد هوشی خود در بزرگسالی می‌رسد.
این یافته برای شما چه معنایی دارد؟ در سنین نوجوانی، هوش شما هنوز در مسیر رشد است. هرچند سرعت این رشد از دوران کودکی کمتر است، اما هوش شما هنوز به پایان مسیر خود نرسیده است. همین امر یکی از دلایل تغییر هوشبهر در این سال‌هاست.
البته باید به نکتهٔ دیگری نیز توجه داشت. بر پایهٔ برخی مطالعات، هوش به‌طور کلی در طول زندگی بیش از خلّاقیّت استواری نشان می‌دهد (مگنوسون و بکتمن، ۱۹۷۹). یعنی هوش در مقایسه با خلّاقیّت پایدارتر است؛ اما چنان‌که دیدیم، این پایداری به معنای ثابت بودن کامل نیست.
ج ـ عدد هوش شما همهٔ توانایی‌هایتان را نشان نمی‌دهد
دومین پرسش مهم این است: آیا هوشبهر بالاتر به معنای خلّاقیّت بیشتر است؟ پژوهش‌های پیوند هوش و خلّاقیّت را می‌توان در سه دسته طبقه‌بندی کرد:
۱ - همراهی هوش با خلّاقیّت؛ دسته‌ای از مطالعات به همراهی هوش با خلّاقیّت اشاره دارند (دادستان، ۱۳۷۲؛ اشترنبرگ، ۱۹۸۹؛ رانکو، ۱۹۹۳؛ اشترنبرگ و دیویدسون، ۲۰۰۵).
۲ - رابطهٔ منفی یا استقلال هوش از خلّاقیّت؛ در برخی مطالعات بر استقلال هوش از خلّاقیّت تأکید شده است (پیرخائفی، ۱۳۷۲).
۳ - بستگی رابطهٔ هوش و خلّاقیّت به سطح هوش؛ دستهٔ قابل‌ملاحظه‌ای از مطالعات نشان می‌دهد که رابطهٔ هوش و خلّاقیّت تا بهرهٔ هوشی ۱۱۵ تا ۱۲۰ به نوسان تحقق دارد (دادستان، ۱۳۷۲؛ هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶).
از این سطح هوش با تعبیر «آستانهٔ تیزهوشی» یاد می‌شود. آستانه یعنی مرز یا نقطهٔ آغاز. اما پیوند میان تیزهوشی به معنای وسیع، یعنی بهرهٔ هوشی بالاتر از ۱۱۵، و خلّاقیّت از مباحث پیچیده است.
نگارنده در یک پژوهش گسترده رابطهٔ تیزهوشی و خلّاقیّت را بررسی کرد. در این پژوهش ۳۲۴ دانش‌آموز تیزهوش، شامل ۱۵۸ پسر و ۱۶۶ دختر، از اول راهنمایی تا دوم دبیرستان شرکت داشتند. میانگین بهرهٔ هوشی آنان ۱۳۷ بود و دامنهٔ بهرهٔ هوشی‌شان از ۱۱۵ تا ۱۸۰ گسترش داشت. یافته‌های اساسی این پژوهش چنین بود:
۱ - خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش به‌طور کلی به عامل عمومی هوش بستگی ندارد. عامل عمومی هوش همان توانایی کلی ذهن است که آزمون‌های هوش می‌کوشند آن را بسنجند. رابطهٔ خلّاقیّت با هوش این دانش‌آموزان معنادار نبود.
۲ - رابطهٔ خلّاقیّت با واکنش‌های هیجانی دانش‌آموزان تیزهوش معنادار است. واکنش‌های هیجانی شیوه‌ای است که فرد از نظر احساس و هیجان به رویدادها پاسخ می‌دهد. این واکنش‌ها ده درصد نمرهٔ خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش را پیش‌بینی می‌کرد.
۳ - میان دختران و پسران تفاوت معناداری وجود داشت. واکنش‌های هیجانی هفت درصد نمرهٔ خلّاقیّت پسران تیزهوش و دوازده درصد نمرهٔ خلّاقیّت دختران تیزهوش را پیش‌بینی می‌کرد. هوش در هیچ‌یک از این دو گروه به‌تنهایی پیش‌بینی‌کنندهٔ خلّاقیّت نبود.
پیامدها برای شما
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که عدد هوش شما دربارهٔ برخی امور سخن می‌گوید و دربارهٔ برخی امور سکوت می‌کند.
هوشبهر برآوردی از توانایی یادگیری شما در یک زمان مشخص است. اما این عدد ثابت نیست. در سال‌های نوجوانی، تغییر تا ۱۵ نمره امری عمومی است و بیشتر هم‌سالان شما فراز و نشیب‌هایی را تجربه می‌کنند. پس اگر عدد امروز شما با انتظارتان هم‌خوانی ندارد، باید بدانید که این عدد تصویری از امروز است، نه از همهٔ آینده.
از سوی دیگر، اگر هوشبهر شما از آستانهٔ تیزهوشی بالاتر است، این عدد به‌تنهایی دربارهٔ خلّاقیّت شما چیزی نمی‌گوید. در میان نوجوانان تیزهوش، خلّاقیّت با واکنش‌های هیجانی پیوند بیشتری دارد تا با عامل عمومی هوش. بنابراین اگر عدد هوش شما با عدد هم‌کلاسی یا دوستتان در مدرسه متفاوت است، این تفاوت به معنای تفاوت در خلّاقیّت نیست.
روشن است که شناخت درست هوشبهر، شما را از دو داوری نادرست دور نگه می‌دارد: نخست، این گمان که عدد هوش ثابت و همیشگی است؛ دوم، این گمان که عدد هوش همهٔ توانایی‌های شما، از جمله خلّاقیّتتان، را نشان می‌دهد.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «خلاقیت و استعداد» — خلاقیت و استعداد
فرهنگ‌نامه، «آستانهٔ تیزهوشی» — آستانه تیزهوشی
مقالات دکتر کاظمی، «ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی» — ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی
فرهنگ‌نامه، «تغییرپذیری هوش» — تغییرپذیری هوش
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «بحث ویژه» — بحث ویژه
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش