«بیتابی روانی» و «اضطراب» دو مفهوم نزدیک به هم در قلمرو هیجان و بهداشت روانی هستند که در نگاه نخست ممکن است یکسان به نظر برسند. بیتابی روانی یکی از مؤلّفه‌های هیجان اندیشه است و اضطراب هم در آزمونهای شخصیّت و هم در پژوهش‌های روان‌شناسی سازمانی جایگاه ویژه‌ای دارد. در روان‌شناسی تعاملی این دو مفهوم در یک مسیر قرار می‌گیرند؛ با این حال از حیث خاستگاه، نشانه‌ها، پیامدها و جایگاه نظری با یکدیگر تفاوت دارند. در این‌جا نخست هر یک را تعریف می‌کنیم، سپس به پیوندها و همانندی‌های آنها می‌پردازیم و آنگاه تفاوت‌هایشان را بررسی می‌کنیم:
الف ـ تعریف بیتابی روانی
بیتابی روانی به معنای بیقراری، دلمشغولی، شکّ و تردید، احساس دلشورگی، دلنگرانی، بیمناکی، فرسودگی، تنهایی و ناامیدی در هنگام گردش اندیشه و رویارویی با مسأله است. در پژوهش‌های هیجان اندیشه، بیتابی روانی بیشتر با دو جلوهٔ «یقین فرسایی» و «احساس تنهایی» سنجیده می‌شود.
فرد آدمی در رویارویی با «مسأله» دچار بیتابی روانی می‌شود. هر چه موجب مسأله یا مشکل شود، به بیتابی می‌انجامد. انتظار غیرواقع‌بینانه یکی از خاستگاه‌های مسأله است؛ گاهی نیز فرد از خود انتظار دارد که بتواند مسأله‌اش را حلّ کند و ممکن است این انتظار واقع‌بینانه نباشد. افزون بر آن، رویداد ناخوشایندی که مورد انتظار نیست و ناگزیر رخ می‌دهد، مانند «رویدادهای غیرمنتظره»، نیز فرد را دچار مسأله می‌کند.
ب ـ تعریف اضطراب
در آزمون شخصیّتی برژه (نسخهٔ نگارنده)، «اضطراب» یکی از سه عامل مؤلّفهٔ «هیجان‌پذیری» است و در کنار «حالت پریشانی» و «احساس بدبختی» قرار می‌گیرد. اضطراب به معنای تند و گرم و با شتاب و با صدای بلند صحبت کردن است که از اضطراب در برابر وظیفهٔ تازه یا تغییر موقعیّت نشأت می‌گیرد. این اضطراب، تأثّر و ناراحتی در حدّی است که انجام کار مورد علاقه نیز غیرممکن به نظر می‌رسد. این خرده‌مؤلّفه در برابر ممکن به نظر رسیدن انجام کار مورد علاقه، روبه‌رویی آرام با موقعیّت جدید و متانت کلامی قرار می‌گیرد.
در پژوهش‌های روان‌شناسی سازمانی، این مفهوم بیشتر با عنوان «اضطراب خصیصه‌ای» مطرح می‌شود. بر این اساس، برخی از افراد به دلیل خصلت‌های شخصیّتی خود نسبت به شرایط اضطراب‌آور آسیب‌پذیرترند؛ گویا رگه‌ها و خصیصه‌های اضطراب‌آور و مشوّش در شخصیّت آنها ریشه دوانیده است و رسوخ دارد.
ج ـ پیوندها و همانندی‌ها
نخست، پیوند علّی: در رواندرمانی تعاملی، آسیب‌های روانی کم و بیش از بیتابی روانی سرچشمه می‌گیرند. اگر مسأله گشایش یابد، بیتابی رفع می‌شود؛ وگرنه در نتیجهٔ شدّت آن، اختلال روانی رخ می‌دهد که مقتضی رواندرمانی است. چنانچه بیتابی درمان حمایتی نشود، دیر یا زود و کم یا بیش باید در انتظار «بیماری» بود. عمده‌ترین بیماری‌های ناشی از بیتابی، «افسردگی» و «اضطراب» هستند که بزرگ‌ترین دسته‌های بیماری‌های روانی را به خود اختصاص داده‌اند. بنابراین اضطراب از مسیر بیتابی می‌گذرد.
دوم، همانندی در نشانه‌ها: در تعریف بیتابی روانی جلوه‌هایی مانند دلشورگی، دلنگرانی و بیمناکی دیده می‌شود که با حالت نگرانی و ناراحتی در تعریف اضطراب نزدیکی دارند. در هر دو مفهوم، فرد در رویارویی با موقعیّتی دشوار دچار ناآرامی هیجانی می‌شود.
سوم، ریشه در شخصیّت: هر دو مفهوم با ویژگیهای شخصیّت پیوند دارند. در بررسی دانشجویان دختر و پسر، «روان‌آزردگی» و «برونگردی» بیش از سه مؤلّفهٔ دیگر شخصیّت، بیتابی روانی را پیش‌بینی کردند (کاظمی، ابراهیمی، 1396). در میان دختران نوجوان 15 تا 17 ساله نیز میان بیتابی روانی با روان‌آزردگی، برونگردی، توافق‌پذیری و وظیفه‌مندی پیوند وجود داشت (داوری، 1397). اضطراب خصیصه‌ای نیز در شخصیّت افراد ریشه دارد.
چهارم، پیامد در گسترهٔ کار: هر دو مفهوم به سلامت و آرامش فرد در محیط شغلی مربوط می‌شوند. کسانی که رگه‌های اضطراب خصیصه‌ای دارند، در موقعیت‌های شغلی تشویش‌زا و پر دغدغه ناامنی بیشتری احساس می‌کنند و بیشتر دچار آثار ناگوار عدم امنیت شغلی می‌شوند. بیتابی روانی نیز رضایت شغلی را کاهش می‌دهد.
د ـ تفاوت‌ها
نخست، جایگاه در نظریه: بیتابی روانی یکی از مؤلّفه‌های هیجان اندیشه است و در کنار «سرسختی شناختی»، «نیروی روانی» و «جنب و جوش هیجانی» بررسی می‌شود. این مفهوم مرحله‌ای پیشین و میانجی میان مسأله و بیماری است. اضطراب در رواندرمانی تعاملی در شمار «بیماری‌های» ناشی از بیتابی قرار می‌گیرد و در آزمون برژه یکی از عوامل مؤلّفهٔ «هیجان‌پذیری» است.
دوم، خاستگاه: خاستگاه بیتابی روانی «مسأله» است که از انتظارات غیرواقع‌بینانه یا رویدادهای غیرمنتظره پدید می‌آید. اضطراب در تعریف آزمون برژه از رویارویی با وظیفهٔ تازه یا تغییر موقعیّت نشأت می‌گیرد. اضطراب خصیصه‌ای نیز در رگه‌های شخصیّتی ریشه دارد.
سوم، نشانه‌ها: نشانه‌های بیتابی روانی بیشتر درونی و اندیشه‌ای است؛ مانند یقین فرسایی، احساس تنهایی، شکّ و تردید، ناامیدی و فرسودگی در هنگام گردش اندیشه. نشانه‌های اضطراب در آزمون برژه بیشتر در رفتار و گفتار آشکار می‌شود؛ مانند تند و گرم و با صدای بلند صحبت کردن، به کار بردن الفاظ تند و ناتوانی از انجام کار مورد علاقه، تا جایی که احساس ترس مانع اقدام فرد می‌شود یا کمرویی او را از حرف زدن باز می‌دارد.
چهارم، پیامدها: پژوهش‌ها نشان می‌دهند که پیامدهای بیتابی روانی یکسره منفی است. رضایت شغلی زنان و مردان شاغل 40 تا 50 ساله‌ای که دچار بیتابی روانی هستند، کاهش می‌یابد (کرباسیان، 1397). در بررسی 105 نفر از کارمندان شهرداری مناطق شهر تهران، بیتابی روانی به تنهایی حدود هشت درصد تغییرات رضایت شغلی را به طور معکوس تبیین کرد، در حالی که رضایت شغلی مستقلّ از هوش تحلیلی بود. همچنین بیتابی روانی خلّاقیّت دانشجویان هنر را به طور منفی پیش‌بینی می‌کند (ترابی، 1394؛ بهرامی و ترابی، 1396).
اما یافته‌های مربوط به اضطراب خصیصه‌ای چندگانه‌تر است. از یک سو اضطراب خصیصه‌ای به طور نیرومندی سؤالیهٔ سلامتی روانی را پیش بینی می‌کرد و قطع نظر از سطح مقتضیّات شغلی، رابطهٔ استواری با سؤالات سلامتی و روانی نشان داد. از سوی دیگر، در بررسی چهل و هشت مشاور فروشندهٔ بیمه، افراد دارای اضطراب خصیصه‌ای تلاش و کوشش بیشتری می‌کردند و مولّدتر بودند؛ امّا از حیث کارآیی در مقایسه با گروه اضطراب کم تفاوتی نشان ندادند و میان اضطراب خصیصه‌ای و روابط بین فردی نیز رابطه‌ای به دست نیامد.
پنجم، راه کاهش: در مورد بیتابی روانی، «ارزشگذاری انتزاعی» با بیتابی روانی دختران و پسران نوجوان همبستگی معکوس دارد و موجب کاهش آن می‌شود. فعّالیّت‌های انتزاعی، رهایی محیطی و تحلیل پیوندها از جملهٔ این خصایص هستند. در برابر، نتیجه‌گرایی، توجّه به جزئیات و گسترش روابط اجتماعی به نوجوانان، به‌ویژه دختران، دلمشغولی پایدار، بیقراری فرسایشی، بیمناکی و احساس تنهایی می‌دهد. بیتابی روانی در دختران بیش از پسران است (اخوان، 1399). در مورد اضطراب خصیصه‌ای، افرادی که دچار آن بودند از حمایت شغلی سود می‌بردند؛ امّا حمایت شغلی زیاد ربطی به اضطراب خصیصه‌ای پایین نداشت. از این رو، تشخیص اوّلیهٔ این افراد در بدو اعطای مسؤولیّت شغلی یا استخدام برای مدیران امری ضروری است.
بدین ترتیب، بیتابی روانی حالتی است که از رویارویی با مسأله پدید می‌آید و اگر گشایش نیابد و درمان حمایتی نشود، به اضطراب و افسردگی می‌انجامد. اضطراب از یک سو بیماری برخاسته از همین مسیر است و از سوی دیگر به صورت خصیصه‌ای در شخصیّت برخی افراد رسوخ دارد. هر دو با رگه‌های شخصیّت و آسیب‌پذیری در محیط کار پیوند دارند؛ امّا بیتابی روانی بیشتر با جلوه‌های اندیشه‌ای مانند یقین فرسایی و تنهایی شناخته می‌شود و رضایت شغلی و خلّاقیّت را کاهش می‌دهد، در حالی که اضطراب در گفتار و رفتار فرد در برابر موقعیّت تازه آشکار می‌شود و با سلامت روانی رابطهٔ استواری دارد. پس توجّه به درمان حمایتی بیتابی، راه پیشگیری از بروز اضطراب است.
منبع
هیجان اندیشه، «بیتابی روانی و رضایت شغلی» — بیتابی روانی و رضایت شغلی
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «بهسازی عاطفی ارزشی» — بهسازی عاطفی ارزشی
روان‌شناسی کار و مدیریت، «رابطهٔ هوش تحلیلی و بیتابی روانی با رضایت شغلی» — رابطه هوش تحلیلی و بیتابی روانی با رضایت شغلی
هیجان اندیشه، «قلمرو تعاملی هیجان اندیشه» — قلمرو تعاملی هیجان اندیشه
روان‌شناسی سازمانی، «مدیریّت، سازمان و تعهّد» — مدیریت سازمان و تعهد