«پویایی» به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی در تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال برای یک کشف بزرگ هیجان‌انگیز است. به بیان دیگر، ذهن پویا ذهنی است که با جنب و جوش و کنجکاوی به سوی تجربه می‌رود و در این راه، نیرومندی درونی شدیدی را احساس می‌کند. پویایی نخستین مقیاس «هیجان اندیشه» است و در برابر مقیاس دوم آن، یعنی «بیتابی»، قرار می‌گیرد. «بیتابی» اشاره به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه دارد که همراه با تظاهرهای بدنی است و فرد احساس می‌کند برای فعّالیّت، تحت فشار قرار دارد. در این‌جا به جایگاه نظری پویایی، مؤلّفه‌ها و شیوهٔ سنجش آن می‌پردازیم و سپس پیوند آن را با خلّاقیّت، هوش و فعّالیّت حرفه‌ای مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ جایگاه پویایی در پارادایم شش‌وجهی شخصیّت خلّاق
نگارندهٔ سطور با بررسی گستردهٔ پیشینه و ادبیّات شصت‌سالهٔ تحقیق در قلمرو شخصیّت خلّاق و بر پایهٔ تجارب مستمرّ حرفه‌ای و بالینی خود، یک «پارادایم شش‌وجهی برای شخصیّت خلّاق» ارائه داد. بر پایهٔ این پارادایم، شش حوزهٔ بنیادی در شکل‌گیری خلّاقیّت نقش دارد: آمادگی درونی، مشارکت یاری‌جویانهٔ محیطی، بازخورد، بهره‌گیری از تجربه، تحرّک و اندیشهٔ خاص.
این شش حوزه در یک تعامل هماهنگ و یکپارچه منجر به بروز حیطهٔ هفتمی با ماهیّت هیجانی می‌شوند که از آن به عنوان «پویایی ـ بیتابی» یا «هیجان اندیشه» تعبیر می‌شود و این هیجان خاص سبب خلّاقیّت می‌گردد. (کاظمی، 2007) بنابراین پویایی، فرآوردهٔ تعامل حوزه‌های بنیادی شخصیّت خلّاق است و خود به منزلهٔ یکی از دو بال هیجان اندیشه، زمینهٔ بروز خلّاقیّت را فراهم می‌سازد.
ب ـ مؤلّفه‌های پویایی
مقیاس «پویایی» شش عامل را در بر می‌گیرد. در نخستین پژوهش‌ها، این شش عامل عبارت بودند از:
1 ـ جنب و جوش طلبی؛
2 ـ کنجکاوی؛
3 ـ احساس نیرومندی شدید؛
4 ـ اندیشهٔ بزرگ؛
5 ـ بروز هیجان؛
6 ـ تجربه‌گرایی.
در صورت‌بندی فهرستهای هیجان اندیشه، عوامل مزبور با عناوین جنب و جوش، کنجکاوی، احساس نیرومندی شدید، کشف بزرگ، شوخ‌طبعی و شیفتگی برای تجربه آمده‌اند.
علاوه بر آن، مقیاس «پویایی» شامل دو خرده‌مقیاس «جنب و جوش هیجانی» و «سرسختی شناختی» است. جنب و جوش هیجانی، جنبهٔ هیجانی و فعّال پویایی را نشان می‌دهد و سرسختی شناختی، جنبهٔ اندیشه‌ای آن را. بدین ترتیب، پویایی امری صرفاً هیجانی یا صرفاً شناختی نیست، بلکه در هماهنگی این دو بُعد شکل می‌گیرد.
ج ـ سنجش پویایی
آزمون دوازده‌عاملی «پویایی ـ بیتابی» مرکّب از پنجاه و دو پرسش است. مقیاس «پویایی» دارای بیست و هفت پرسش است و شش عامل را می‌سنجد. ضرایب همبستگی گشتاوری به عنوان شاخص روایی برای مقیاس پویایی در حدّ معنادار میان 39/0 تا 74/0 است. ضریب اعتبار (آلفای کرونباخ) «مقیاس پویایی» 90/0 و کلّ آزمون 89/0 است.
ضریب همبستگی دو مقیاس پویایی و بیتابی 13/0 و همبستگی مقیاس پویایی با کلّ آزمون 67/0 است. ضریب اعتبار «خرده‌مقیاس سرسختی شناختی» 78/0 و «خرده‌مقیاس جنب و جوش هیجانی» 81/0 و همبستگی این دو خرده‌مقیاس 35/0 است. در مجموع، مقیاس «بیتابی» با 32 درصد، خرده‌مقیاس «جنب و جوش هیجانی» با 13 درصد و «سرسختی شناختی» با 17 درصد، 62 درصد آزمون را تبیین می‌کنند.
همبستگی اندک دو مقیاس (13/0) نشان می‌دهد که پویایی و بیتابی دو حیطهٔ نسبتاً مستقل از یکدیگرند؛ یعنی پویایی را نباید صرفاً نقطهٔ مقابل بیتابی پنداشت.
د ـ پویایی و خلّاقیّت دختران تیزهوش
به سبب تازگی طرح این پارادایم، برای نخستین بار رابطهٔ پویایی ـ بیتابی و خلّاقیّت دختران تیزهوش با توجّه به پایه‌های تحصیلی بررسی شد. هفتاد و دو دختر دانش‌آموز تیزهوش دورهٔ راهنمایی (24 دانش‌آموز از پایهٔ اوّل، 23 دانش‌آموز از پایهٔ دوم و 25 دانش‌آموز از پایهٔ سوم) از یکی از مراکز آموزشی استعدادهای درخشان شهر تهران به شیوهٔ نمونه‌برداری خوشه‌ای انتخاب شدند. «آزمون خلّاقیّت عابدی» و «آزمون پویایی ـ بیتابی» ابزارهای پژوهش را تشکیل می‌دادند.
یافته‌ها نشان داد که خلّاقیّت دختران نوجوان تیزهوش در هر سه پایهٔ تحصیلی با مقیاس پویایی (56/0) همبستگی دارد. تفکّر خلّاق آن‌ها به‌ویژه به جنب و جوش طلبی (46/0)، کنجکاوی (32/0)، احساس نیرومندی شدید (52/0)، بروز هیجان (25/0) و تجربه‌گرایی (51/0) بستگی دارد و امری مستقل از اندیشهٔ بزرگ است.
بررسی تفکیکی پایه‌ها، تصویر روشن‌تری به دست می‌دهد:
1 ـ در پایهٔ اوّل، خلّاقیّت با مقیاس پویایی (49/0)، احساس نیرومندی شدید (49/0)، کنجکاوی (41/0) و تجربه‌گرایی (58/0) مرتبط بود؛
2 ـ در پایهٔ دوم، خلّاقیّت با مقیاس پویایی (55/0)، احساس نیرومندی شدید (54/0)، تجربه‌گرایی (43/0) و جنب و جوش طلبی (50/0) همبستگی داشت؛
3 ـ در پایهٔ سوم، خلّاقیّت به مقیاس پویایی (56/0)، احساس نیرومندی شدید (47/0)، تجربه‌گرایی (42/0)، جنب و جوش طلبی (48/0)، بروز هیجان (42/0) و اندیشهٔ بزرگ (51/0) بستگی داشت.
به طور مشترک در هر سه پایه، خلّاقیّت با مقیاس پویایی، به‌ویژه احساس نیرومندی شدید و تجربه‌گرایی، رابطه دارد. پایهٔ دوم با پایهٔ سوم در جنب و جوش طلبی وجه اشتراک دارد. امّا جنبه‌های افتراقی گویای آن است که خلّاقیّت در پایهٔ نخست به‌ویژه به کنجکاوی و در پایهٔ سوم به‌ویژه به بروز هیجان و اندیشهٔ بزرگ مرتبط است. بنابراین رابطهٔ پویایی با خلّاقیّت دختران تیزهوش بستگی به تفاوت در پایه‌های تحصیلی دارد.
هـ ـ پویایی و جنسیّت
بررسی مقایسه‌ای صد و چهل و چهار دانش‌آموز تیزهوش و مستعد دورهٔ راهنمایی نشان داد که خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش با پویایی روانی همبستگی مثبت و با بیتابی روانی همبستگی منفی دارد. امّا در حالی که خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد با پنج عامل مقیاس پویایی همبستگی داشت، این رابطه در میان پسران در چهار عامل مقیاس پویایی به دست آمد.
اندیشهٔ خلّاق دختران نوجوان تیزهوش و مستعد به جنب و جوش هیجانی، سرسختی شناختی و نیروی روانی بستگی دارد؛ حال آن‌که اندیشهٔ خلّاق پسران نوجوان تیزهوش و مستعد فقط با نیروی روانی و پویایی روانی (سرسختی شناختی و جنب و جوش هیجانی) همبستگی نشان داد. (کاظمی حقیقی، 1389) به نظر می‌رسد رابطهٔ هیجان اندیشه با خلّاقیّت بستگی به جنسیّت دارد.
گذشته از نوجوانان تیزهوش، مطالعات همچنین نشان می‌دهند که پویایی به طور مثبت و بیتابی روانی به طور منفی خلّاقیّت دانشجویان هنر را پیش‌بینی می‌کنند. (ترابی، 1394؛ بهرامی و ترابی، 1396)
و ـ پویایی و هوش
پیوند پویایی تنها به خلّاقیّت محدود نمی‌شود. دستاوردهای پژوهشی پیرامون دانش‌آموزان پسر و دختر 14 تا 17 ساله دالّ بر آن است که جز «جنب و جوش هیجانی»، همهٔ مؤلّفه‌های هیجان اندیشه با «هوش تجربی» نوجوانان رابطه دارند. بدین ترتیب، سرسختی شناختی به عنوان خرده‌مقیاس پویایی در قلمرو هوش تجربی نیز جایگاه می‌یابد.
ز ـ پویایی در قلمرو شغل
مفهوم پویایی در روان‌شناسی سازمان نیز مطرح است. بر اساس نظریهٔ «آمادگی‌افزایی اعتباری»، سه حیطهٔ اساسی در رضایت شغلی عبارتند از: آمادگی شغلی، حرفه‌اندوزی و اعتبار محیطی. تلاش و پویایی شغلی، خود مؤلّفه‌ای بنیادی در تجربهٔ حرفه‌ای است که از این طریق به حرفه‌اندوزی کارکنان یاری می‌دهد.
تاکنون بر وجود چهار عامل اساسی در پویایی شغلی توجّه شده است: استواری محیط کاری، محیط حرفه‌ای متنوّع، پایداری و تعهّد سازمانی. افزون بر آن، پویایی شغلی نیازمند وجود برخی آمادگی‌های روانی در شاغل است و آمادگی روانی فرد، شرطی اوّلیه برای آن محسوب می‌شود. پس میزان پویایی و فعّالیّت و تلاش حرفه‌ای یک شاغل، به تعامل میان خصوصیّات شخصیّتی و مقتضیّات کیفی آن شغل خاص بستگی دارد.
روشن است که پویایی، چه در قلمرو اندیشهٔ خلّاق و چه در عرصهٔ کار، بر بنیاد آمادگی درونی و تعامل آن با محیط استوار است. احساس نیرومندی شدید، کنجکاوی و شیفتگی به تجربه، هستهٔ مشترک این مفهوم را تشکیل می‌دهند. بر این اساس پیشنهاد می‌شود که در برنامه‌های پرورشی خلّاقیّت، محتویات پویایی با توجّه به تفاوت‌های پایه‌های تحصیلی و تفاوت‌های جنسیّتی گنجانده شود.
منبع
هیجان اندیشه، «روش بررسی» — روش بررسی
هیجان اندیشه، «چکیده» — چکیده
روان‌شناسی سازمانی، «فصل نهم» — فصل نهم
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «فهرستهای هیجان اندیشه» — فهرستهای هیجان اندیشه
هیجان اندیشه، «چکیده» — چکیده