رضایت از زندگی و خشنودی آدمی به عوامل گوناگونی بستگی دارد. یکی از این عوامل اساسی به قلمرو معنوی زندگی فرد مربوط می‌شود. مراجعی که به روان‌درمانگر روی می‌آورد، تنها با مسائل شناختی و هیجانی خویش به جلسهٔ درمان نمی‌آید؛ بلکه همراه با او، میزان ریشه‌داری معنویت در زندگی‌اش و میزان برخورداری‌اش از پشتیبانی نیز به میان می‌آید. در این‌جا نخست مفهوم «معنویت حمایتی» را بررسی می‌کنیم، سپس ساختار «حمایت معنوی» و مسیر آن تا رضایت از زندگی را شرح می‌دهیم و در پایان پیامدهای آن را برای روان‌درمانگر یادآور می‌شویم.
الف ـ مفهوم معنویت حمایتی
«معنویت حمایتی» عاملی است که نشان می‌دهد معنویت و ارزش‌های دینی تا چه اندازه در زندگی فرد ریشه دارد. این عامل بازتاب می‌دهد که فرد چقدر به این ارزش‌ها پایبند است و چقدر احساس می‌کند معنای زندگی‌اش را یافته است. معنویت حمایتی در «فهرست حمایت معنوی» از سنجه‌های جستجوی استعداد جای دارد.
با این مفهوم، دو سازهٔ دیگر پیوند نزدیکی دارند. نخست «معناگرایی» که به معنای ریشه دواندن معنویت در زندگی همراه با پایبندی به ارزش‌های دینی و رعایت ارزش‌های معنوی است. دوم «تعالی فردی» که بهره‌مندی از حمایت معنوی دانسته شده و به جایگاه‌یابی فردی، استواری روانی، پیشرفت مستمر و تأثیر اجتماعی می‌انجامد. باید توجه داشت که این دو سازه جداگانه‌اند و تنها مفاهیمی مرتبط با معنویت حمایتی به شمار می‌روند، نه تعریف آن.
در کنار این مفاهیم، «معنویت تعادلی» نیز قرار می‌گیرد؛ یعنی جایگاهی که باور به خدا و ارزش‌های دینی و معنوی در زندگی روزمره دارد. این جایگاه در سه جلوه دیده می‌شود: رعایت این ارزش‌ها، احساس ریشه داشتن معنویت در زندگی و حرکت در مسیر نزدیک شدن به آن‌ها. معنویت تعادلی در «فهرست تعادل» از سنجه‌های جستجوی استعداد جای دارد.
ب ـ حمایت معنوی: تعامل معنویت و پشتیبانی
«حمایت معنوی» از تعامل دو مفهوم اساسی پدید می‌آید که هر یک به‌گونه‌ای ویژه، بخشی از آشفتگی روانی مراجع را می‌کاهد.
نخست ـ معنویت: معنویت در این ساختار به معنای ریشه‌دواندن معنویت در زندگی همراه با پایبندی به ارزش‌های دینی و رعایت ارزش‌های معنوی است. وجود این پدیده می‌تواند سبب کاهش «روان‌آشفتگی» شود؛ زیرا در روان‌آشفتگی، فرد با دورافتادگی از معنویت، راه خود را در زندگی نمی‌یابد و دچار سردرگمی می‌شود. افزون بر آن، چنین فردی همراهی را که در زندگی نیاز دارد ندارد، هنگام بروز دشواری‌ها احساس تنهایی می‌کند و برای بقای خود نگران است. معنویت در کنار «پاک‌زیستی» می‌تواند سبب «استواری روانی» شود.
دوم ـ پشتیبانی: پشتیبانی و حمایت به معنای «برخورداری از وجود یک راهنما در مسیر زندگی و حمایت و همکاری اطرافیان در رویارویی با سختی‌های زندگی همراه با تفریح و سرگرمی‌های مورد علاقه» است. این پدیده می‌تواند موجب کاهش «بی‌تابی روانی» شود. بی‌تابی روانی به معنای «احساس دلشورگی، دلنگرانی و دلمشغولی دائمی همراه با شک و تردید در حل مسائل و نگرانی از حل آن‌ها و احساس فرسودگی تدریجی و خستگی دائمی» است.
بدیهی است که هرچه معنویت در زندگی فرد ریشه‌دارتر باشد و پشتیبانی بیشتری در مسیر زندگی خود بیابد، از سردرگمی و تنهایی و نیز از دلشورگی و فرسودگی دائمی فاصلهٔ بیشتری خواهد گرفت.
ج ـ از آرامش زندگی تا رضایت از زندگی
آرامش زندگی ناشی از پشتیبانی، حلقهٔ واسط میان حمایت و خشنودی است. «آرامش زندگی» احساس آرامش روانی و سرزندگی است که به فرد احساس ماندگاری می‌دهد و این احساس موجب رضایت از زندگی می‌شود. در «انگارهٔ تعادل روان»، آرامش زندگی همراه با سرزندگی معنوی، استقلال و معنویت در فهرست قلمرو خشنودی آمده است.
این آرامش می‌تواند زمینهٔ «خودپویشی» را فراهم آورد. خودپویشی یعنی باور به پویایی، به‌طوری که فرد برای کارهای بدون نقص تلاش می‌کند. چنین وضعیتی برای فرد زمینهٔ نفوذ در دیگران را ایجاد می‌کند؛ او خود نیز از اثرگذاری در دیگران خوشحال و از احساس پرورش دیگری خوشنود می‌شود.
این رویه به دو پیامد اساسی منجر می‌شود:
1 ـ «شایستگی»، به معنای قرار گرفتن در جایگاه شایسته بر اساس هدفمندی و کارآمدی و بهره‌مندی از زندگی درست؛
2 ـ «آینده‌پویی»، به معنای نگاه همیشگی به جلو در زندگی و پرهیز از رکود با گرایش به تغییر نگاه به زندگی.
از تعامل این دو مفهوم، حمایت معنوی حاصل می‌شود و این پدیده خود سبب رضایت از زندگی می‌شود. در این چشم‌انداز، انتظار در زندگی حاصل تعامل نیازهای سه‌گانهٔ روانی است.
د ـ فهرست حمایت معنوی
«فهرست حمایت معنوی» مبتنی بر «ساختار تعاملی نیازهای بنیادین» تهیه شده است. این ابزار با تأکید بر انتظارات مهم فردی که تعیین‌کنندهٔ خشنودی زندگی به شمار می‌آیند، یک ابزار مهم بهداشت روان محسوب می‌شود.
بررسی روان‌سنجی این فهرست در یک نمونهٔ یک هزار و هفتاد و نه نفری از افراد بالای هجده سال حاکی از وجود سه مؤلفهٔ قابل توجه رضایت از زندگی بود: «تأثیر»، «معنویت» و «پشتیبانی». ضریب اعتبار آن بر پایهٔ آلفای کرونباخ در نمونهٔ مزبور معادل 885/0 گزارش شد (کریمی، 1398). این فهرست مشتمل بر بیست و هشت سؤال است که در مقیاس لیکرت از 1 تا 5 نمره‌دهی می‌شود.
سه مؤلفهٔ این فهرست با مسیری که پیش‌تر شرح داده شد هماهنگ است: معنویت و پشتیبانی دو پایهٔ حمایت معنوی‌اند و نفوذ در دیگران و خوشنودی از اثرگذاری و پرورش دیگری، با مؤلفهٔ تأثیر پیوند دارد.
در کنار آن، «فهرست پویش اعتدال» در واقع یک ابزار تشخیص بُعد معنوی «خشنودی از زندگی» است و چهار عامل «پاک‌زیستی معنوی»، «نیروی روانی»، «تعادل» و «آرامش روانی» را در دو مؤلفهٔ «پویش» و «اعتدال» مشتمل بر سی و هفت گزاره می‌سنجد.
هـ ـ پیامدها برای روان‌درمانگر
یافته‌ها و مفاهیم فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که حمایت معنوی، پشتوانه‌ای درونی برای مراجع است. روان‌آشفتگی، چنان‌که گفته شد، با دورافتادگی از معنویت، سردرگمی، نبود همراه، احساس تنهایی در دشواری‌ها و نگرانی برای بقا همراه است؛ و بی‌تابی روانی با دلشورگی، دلنگرانی، تردید در حل مسائل و فرسودگی دائمی. روشن است که شناخت این پیوند، به روان‌درمانگر امکان می‌دهد این نشانه‌ها را در پرتو کاستی معنویت و پشتیبانی در زندگی مراجع نیز بنگرد.
از سوی دیگر، فهرست حمایت معنوی با تکیه بر انتظارات مهم فردی که خشنودی زندگی را تعیین می‌کنند، ابزاری مهم در قلمرو بهداشت روان به شمار می‌آید و سه مؤلفهٔ تأثیر، معنویت و پشتیبانی را در دسترس سنجش قرار می‌دهد.
به‌طور کلی، معنویت در کنار پاک‌زیستی به استواری روانی می‌انجامد و پشتیبانی از راه آرامش زندگی، زمینهٔ خودپویشی، شایستگی و آینده‌پویی را فراهم می‌آورد. از تعامل این دو، حمایت معنوی پدید می‌آید و آثار آن در رضایت از زندگی مراجع آشکار خواهد شد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «معنویت حمایتی» — معنویت حمایتی
فرهنگ‌نامه، «آرامش زندگی» — آرامش زندگی
روان‌شناسی فرهنگی، «فهرست مشارکت فرهنگی نخبگان» — فهرست مشارکت فرهنگی نخبگان
فرهنگ‌نامه، «حمایت معنوی» — حمایت معنوی
فرهنگ‌نامه، «معنویت تعادلی» — معنویت تعادلی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: انگارهٔ تعادل روان، روان‌آرامی در برابر بی‌تابی روانی: آرامش به‌مثابهٔ هدف روان‌درمانی تعاملی