خاستگاه‌های موفقیت و کامیابی تحصیلی را در دو حیطهٔ اساسی می‌توان بررسی کرد: عوامل فردی و عوامل محیطی. در حیطهٔ عوامل فردی، ساختاری تعاملی و چندبُعدی مطرح است که «نگرش تحصیلی» یکی از ابعاد بنیادی آن را تشکیل می‌دهد. «خودباوری تحصیلی» نیز در بسیاری از پژوهش‌های تطبیقی تیزهوشان جایگاه برجسته‌ای دارد. این دو مفهوم پیوندی عمیق با یکدیگر دارند، اما یکسان نیستند. در این نوشتار نخست هر یک را تعریف می‌کنیم، سپس به همانندی‌ها و پیوندهای آن دو می‌پردازیم و آنگاه تفاوت‌هایشان را برمی‌شماریم.
الف ـ تعریف نگرش تحصیلی
در ساختار تعاملی پیشرفت تحصیلی، چهار بُعد رغبت، استعداد، معلومات و نگرش تحصیلی کنار هم قرار دارند. تعبیر ما از نگرش تحصیلی شامل چهار عنصر است: خودباوری تحصیلی، موضع نظارت، اسناد علّی و موضع‌گیری تحصیلی.
منظور از «موضع نظارت» این است که فرد تا چه میزان دلایل و علل پیشرفت تحصیلی خویش را به خود یا غیر خود ارجاع می‌دهد. «اسناد علّی» به تعیین مراجع و منابع غیر خود در رقم زدن شکست و موفقیت تحصیلی اشاره دارد. «موضع‌گیری تحصیلی» نیز مجموعهٔ نگرش‌هایی است که فرد نسبت به تحصیل و عوامل و عناصر تعیین‌کنندهٔ آن دارد؛ از جمله ویژگی‌های معلّم، فضای آموزشی، روش تدریس، امکانات و تسهیلات آموزشی، مجریان اداری و مواد و محتویات درسی.
ب ـ تعریف خودباوری تحصیلی
نگرش و اعتقاد فرد به توانایی‌ها، استعدادها، معلومات و رغبت‌های تحصیلی خویش بر اساس «خودآگاهی شناختی» شکل می‌گیرد و خودباوری تحصیلی وی را پدید می‌آورد. عزّت نفس و اعتماد به نفس ثمرهٔ این خودباوری است.
ابزارهای موجود در سنجش خودباوری غالباً به سه نوع آن توجه بیشتری دارند: خودباوری تحصیلی، اجتماعی و جسمانی. بررسی تفکیکی این سه نوع، تصویر روشن‌تری از رابطهٔ هوش و خودباوری به دست می‌دهد. برتری خودباوری تحصیلی تیزهوشان در مقایسه با افراد عادی، در همهٔ سال‌های چهار تا پانزده سالگی امری محرز و پایدار است و تاکنون پژوهشی متناقض با آن یافت نشده است:
«خودباوری شناختی تیزهوشان چهار تا هفت ساله برجسته‌تر از غیر تیزهوشان بود.» (سیمونز، 1986)
«خودباوری تحصیلی کودکان نه تا دوازده سالهٔ تیزهوش و پیشرفته از کندذهنان و دچاران اختلال تحصیلی برتر بود.» (چووان و موریسون، 1984)
همچنین خودباوری تحصیلی صد و چهل و هفت تیزهوش پایهٔ پنجم تا هشتم به‌طرز معنی‌داری بیش از خودباوری اجتماعی آنان بود (کاظمی، 1376ب). پس خودباوری تحصیلی تیزهوش نه تنها از همسالان عادی برتر است، بلکه از خودباوری‌های غیر تحصیلی خود وی نیز بیشتر است.
ج ـ همانندی‌ها و پیوندها
نخست، رابطهٔ جزء و کل. خودباوری تحصیلی نخستین عنصر نگرش تحصیلی است. پس هر بررسی دربارهٔ نگرش تحصیلی ناگزیر خودباوری تحصیلی را نیز در بر می‌گیرد.
دوم، ستون بودن خودباوری. خودباوری ستون نگرش‌ها را تشکیل می‌دهد و هرگونه نظام ارزشی و موضع‌گیری فرع بر این اصل است. ترجیحات درسی و موضع‌گیری‌های تحصیلی نیز بر محور حاکمیت «خود» و توجه به آن تکوین می‌یابند. شاهد این امر آن است که تیزهوش تدریس خصوصی همسالی، به‌ویژه از سوی همسالان نخبهٔ همانند خود، را بر غنی‌سازی و تسریع ترجیح می‌دهد و برای یادگیری و علم ارزشی ذاتی، فارغ از هرگونه پیامد آن، قائل است. این دو، تأییدی دیگر بر جایگاه «خود» در نظام نگرشی تیزهوش است.
سوم، خاستگاه مشترک. هر دو مفهوم در خودآگاهی شناختی ریشه دارند. فرد نخبه چنان از عملکرد خویش آگاه است که در برآورد نتایج نیز صائب‌تر عمل می‌کند. همین امر گویای رابطهٔ عمیق میان توانمندی ذهنی و تکوین خودباوری از طریق خودآگاهی شناختی است. از این رو بررسی نگرش تحصیلی و خودآگاهی شناختی دانش‌آموز دو گام اساسی برای پیشرفت تحصیلی وی به شمار می‌رود. نخست باید میزان خودآگاهی شناختی را کندوکاو کرد و در صورت ضعف، مهارت یادگیری و مطالعه را تقویت نمود و سپس نگرش تحصیلی را بهبود بخشید.
چهارم، پیوند با تفکر واگرا و طرح‌های ویژه. نگرش تحصیلی دانش‌آموز تیزهوش کانون کوشش‌های رسمی هر طرح آموزشی ویژه است. این کانون سه جزء دارد: ویژگی‌های ترجیحی مربوط به معلّم، ترجیحات درسی و نقش خودباوری در تفکر واگرا. همچنین برنامه‌های آموزشی ویژه‌ای که امکانات غنی، محتویات نیرومند و فضای همسالی حمایت‌کننده و گرم دارند، خودباوری تیزهوشان را افزایش می‌دهند.
د ـ تفاوت‌ها
الف) در جایگاه نظری. نگرش تحصیلی بُعدی گسترده در ساختار پیشرفت تحصیلی است، اما خودباوری تحصیلی عنصری از درون آن به شمار می‌رود. این مرزبندی در گسترهٔ تیزهوشی ریاضی شکل دیگری می‌یابد. در آنجا بافت نگرشی به دو عنصر «نگرش خاصّ» و «نگرش تحصیلی» تقسیم می‌شود. خودباوری ریاضی، موضع درونی نظارت در ریاضی و اسناد علّیتی در ریاضیات ذیل نگرش خاصّ قرار می‌گیرند. نگرش تحصیلی در این گستره به دیدگاه تیزهوش ریاضی نسبت به برنامهٔ تحصیلی و روش تدریس محدود می‌شود.
ب) در جهت‌گیری. خودباوری تحصیلی متوجه خود فرد است؛ یعنی اعتقاد وی به توانایی‌ها، استعدادها، معلومات و رغبت‌هایش. اما بخش مهمی از نگرش تحصیلی، به‌ویژه موضع‌گیری تحصیلی و اسناد علّی، متوجه عناصر بیرونی است: معلّم، فضای آموزشی، روش تدریس و مراجع غیر خود.
ج) در نشانه‌ها. نشانهٔ خودباوری تحصیلی عزّت نفس و اعتماد به نفس است. نشانه‌های نگرش تحصیلی بیشتر در ترجیحات آموزشی آشکار می‌شوند. برای نمونه، تیزهوشان ریاضی در مقایسه با تیزهوشان علوم، غنی‌سازی و تسریع تحصیلی را کمتر مطلوب می‌دانند و به مطالعهٔ مستقل انفرادی تمایل بیشتری دارند. آنان از میان شیوه‌های تدریس نیز روش بحث و شیوه‌های مختلط و اقتضایی را ترجیح می‌دهند.
د) در عوامل تعدیلی و نقش جنسیت. خودباوری تحصیلی از هشت عامل تعدیلی اثر می‌پذیرد. از جمله، قرائن موجود حاکی از برتری جنس مذکّر است و خودباوری با افزایش سن سیر صعودی دارد. با افزایش هوش و نزدیک شدن به حوزهٔ نبوغ، رابطهٔ آن با هوش افزایش می‌یابد و در نظام‌های ارزشی فردیّت‌گرا نیز این رابطه بیشتر می‌شود. «کلی» و «کولانجلو» (1984) نشان دادند که پسران دارای نیازهای یادگیری ویژه در همهٔ مقیاس‌ها نمرات پایین‌تری از سایر پسران کسب کردند.
در مقابل، استحکام نگرش تیزهوش به جنسیت، تحوّل، نوع نخبگی، فرهنگ و محیط وابسته است. جنسیت در اینجا گاه جهتی دیگر نشان می‌دهد. «آندرسون» و همکارانش (1985) دریافتند که دختران تیزهوش بازخوردهای مثبت‌تری نسبت به خواندن و مطالعه دارند. در حوزهٔ ریاضی، دختران تیزهوش پایه‌های سوم، ششم و نهم شکست خود را به وجود پسران تیزهوش اسناد می‌دهند، حال آنکه در میان غیر تیزهوشان چنین اسنادی دیده نمی‌شود.
هـ) در پیامدها. ضعف در خودباوری تحصیلی پیامدی آسیب‌زا دارد. تیزهوشانی که دچار بحران «هویّت فردی» شده‌اند خودباوری ضعیفی خواهند داشت و یکی از عوارض این ضعف کم‌آموزی است. کم‌آموزی به افسردگی و مسائل رفتاری می‌انجامد و این چرخه ضعف تحصیلی را دوچندان می‌کند. نگرش تحصیلی بیشتر از حیث تقویت‌پذیری مطرح است. هرچند نگرش تیزهوش در مدارس عادی پیش‌بین معتبری برای پیشرفت وی در مراکز ویژه نیست، می‌توان آن را تقویت نمود. چنان‌که برنامهٔ افزایش نگرش ریاضی در میان دختران تیزهوش پایه‌های چهارم تا هفتم با تکیه بر حلّ مسألهٔ ریاضی، گزینش‌های شغلی و خودارجدهی ثمرات مثبتی داشته است.
جمع‌بندی
خودباوری تحصیلی و نگرش تحصیلی دو حلقهٔ به‌هم‌پیوسته‌اند. خودباوری ستون نگرش است و هر دو از خودآگاهی شناختی سرچشمه می‌گیرند. با این حال، نگرش تحصیلی گستره‌ای فراخ‌تر دارد و موضع نظارت، اسناد علّی و موضع‌گیری نسبت به عناصر آموزشی را نیز در بر می‌گیرد. بنابراین بهبود وضعیت تحصیلی تیزهوش مستلزم توجه هم‌زمان به هر دو است. به نظر می‌رسد که ایجاد پیوند میان طبقه‌بندی شغل‌ها و خط سیر تحصیلی، تقویت عزّت نفس و برگزاری آزمون‌های آسان، هم خودباوری تحصیلی و هم نگرش تحصیلی دانش‌آموز را بهبود می‌بخشد.
منبع
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ریشه‌های پیشرفت تحصیلی» — ریشه‌های پیشرفت تحصیلی
استعداد و تیزهوشی، «و) نوسودمندی تحصیلی» — و نوسودمندی تحصیلی
استعداد و تیزهوشی، «جمع بندی» — جمع بندی
استعداد و تیزهوشی، «نقش هویّت مبهم» — نقش هویت مبهم
استعداد و تیزهوشی، «خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش» — خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش