۸. روانشناسی جنسی استعداد
این مقاله، نتایج پژوهش « ویژگیهای شخصیّتی دانش آموزان تیزهوش مراکز آموزشی استعدادهای درخشان و دبیرستانهای خاصّ شهر تهران» که به وسیلهٔ محمّد امین جلیلوند و تحت نظارت آقای دکتر جواد اژه ای، انجام یافته است را از لحاظ تفاوتهای جنسی مورد بررسی و بحث قرار میدهد. این پژوهش، بر روی 1042 دانش آموز نوجوان مستعدّ 15 تا 18 ساله (باهوش بهر بالای 115) در پایههای اوّل تا چهارم دبیرستان صورت پذیرفته است. پرسشنامه شانزده عاملی شخصیّت «کتل» و «جدول ارجحیّت شخصی ادواردز» برای سنجش شخصیّت، و آزمون هوشی « و.ام.تی.ای» با هنجار یابی دکتر جواد اژه ای برای تعیین سطح هوشی نوجوانان به کار رفته است. نتایج بررسی آشکار میکند که به طور کلّی ویژگیهای شخصیّتی نوجوانان مستعدّ در دو جنس، تفاوتهایی دارد: دختران مستعدّ معاشرت طلب تر و بنیادگراتر هستند و پسران مستعدّ از آرامش روانی و حسنّ ظنّ بیشتری برخوردارند. گرچه به طور کلّی خصائص شخصیّتی دختران و پسران هوشمند (5/128 هوشبهر 115) تفاوتی ندارد، امّا تحت تأثیر محیط آموزشی ویژه (محیط تفکیکی سازمانی) برخی تفاوتهای جنسی در شخصیّت نوجوانان هوشمند دیده میشود. پسران و دختران نوجوان تیزهوش (هوشبهر بالاتر از 135) از لحاظ خصوصیات شخصیّتی، تفاوتهایی نشان میدهند: سلطه طلبی، گسیخته خوبی و تنوّع طلبی دختران تیزهوش بیشتر است و در عوض، پسران تیزهوش در تبعیّت جویی، ثبات گرایی و سازش پذیری، برتری نشان میدهند. این بررسی، تأثیر متقابل جنسیّت و محیط آموزشی را در تکوین شخصیّت نوجوان مستعدّ تائید میکند.
در طول تاریخ، مطالعات و تحقیقات در حوزه روانشناسی استعدادهای درخشان، نخبگان و تیزهوشان بر محور و کانون تواناییهای ذهنی، متمرکز شده است. رفته رفته در دهههای اخیر این پرسش طرح گردید: آیا خصوصیات تیزهوشان در همین کانون محدود میشود یا تفاوتهای غیر هوشی نیز وجود دارد؟
در پاسخ به این پرسش تاریخی، ویژگیهای غیر ذهنی و غیر هوشی تیزهوشان مورد توجّه و علاقه پژوهشگران و صاحبنظران قرار گرفت؛ تا جایی که هم اکنون میتوان قاطعانه از قلمروهای شخصیّتی ویژه تیزهوشان و استعدادهای درخشان سخن گفت که در کنار برجستگیهای شناختی خاصّ آنان قرار میگیرد؛ یعنی تفاوت تیزهوشان با سایرین، صرفاً یک اختلاف کمّی در بعد هوشی و ذهنی نیست؛ بلکه در جنبههای شخصیّتی، نگرشی، گرایشی، حرکتی، اجتماعی و حتّی جسمانی نیز قابل تعمیم است.
پژوهشی که با موضوع «ویژگیهای شخصیّتی دانش آموزان تیزهوش مراکز آموزشی استعدادهای درخشان در دبیرستانهای خاصّ تهران» انجام یافته یکی از معدود مطّالعات شخصیّتی در این حوزه است که در این مقاله، به بررسی و بحث تفصیلی نتایج آن از حیث تفاوتهای جنسی میپردازیم.
نتایج این پژوهش را در جهت پاسخ به سؤالات زیر، مورد شرح و تفسیر قرار میدهیم:
1-آیا ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران مستعدّ( استعدادهای درخشان) با یکدیگر متفاوت است؟ 2- آیا خصوصّیات شخصیّتی پسران و دختران هوشمند با یکدیگر تفاوت دارد؟3- آیا ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران تیزهوش با یکدیگر متفاوت است؟
منظور ما از استعدادهای درخشان، کسانی هستند که هوشبهر آنها حدّاقل 115-116 باشد و هوشمند، کسی است که دارای هوشبهر 115 تا 5/128 است و تیزهوش، از سطح هوشی حدّاقل 135 برخوردار است.
ابتدا به توصیف نتایج و یافتههای خالص این پژوهش از حیث تفاوتهای جنسی استعدادهای درخشان میپردازیم و سپس یافتههای مزبور را شرح و تفصیل میدهیم.
نتایج
در حوزه استعدادهای درخشان (نوجوانان با هوشبهر بالاتر از 115) به طور کلّی این تفاوتهای جنسی به دست آمده است:
1. دختران مستعدّ بیش از پسران مستعدّ دچار بی اعتمادی اضطراب آمیز هستند.(7/10 در برابر 1/9 برای نوجوانان مستعدّ غیر سازمان )، (5/10 در برابر 1/9 برای نوجوانان مستعدّ سازمان).
2. دختران مستعدّ بنیانگران ترند.( 88/11 در برابر 8/10 برای دانش آموزان مدارس خاصّ)، (8/11 در برابر 8/10 برای دانش آموزان مراکز سمپاد)
3. دختران مستعدّ علاقهٔ بیشتری به معاشرت دارند.(1/13 در برابر 4/11)، (7/12 در برابر 5/10).
نکته مهمّ آن که به طور کلّی در سطح هوش نوجوانان هوشمند(با هوشبهر میان 115 تا 5/128) تفاوت جنسی در ویژگیهای شخصیّتی یافت نشده است.
ویژگیهای شخصیّتی دختران و پسران تیزهوش (با هوشبهر بالاتر از 135) این اختلافات را نشان میدهد:
دختران تیزهوش در سلطه طلبی و استیلاء، برتری نشان میدهند (91/15 در برابر 80/11 مدارس خاصّ)، (57/13 در برابر 84/12 مراکز سمپاد) تفاوت بسیار محسوس در بین دختران و پسران مدارس خاصّ است؛ در صورتی که این تفاوت با یک کاهش و افزایش نسبت به مدارس خاصّ در مدارس سمپاد متعادلتر است.
دختران تیزهوش، گسیخته خوتر هستند. (18/14 در برابر 59/10 مدارس خاصّ)، (39/12 در برابر 3/11). تفاوت مشاهده شده در مدارس خاصّ بسیار مشهود است در حالی که این امر در بین دانش آموزان سمپاد متعادلتر میباشد.
دختران تیزهوش بیش از پسران تیزهوش، تنوّع طلبی نشان میدهند.(54/19 در برابر 14/16 در مدارس خاصّ)، (52/18 در برابر 57/15).
پسران و دختران مستعدّ دانش آموز در مراکز آموزشی (سمپاد) نیز علاوه بر تفاوتهای اساسی یافت شده، اختلافات جنسی دیگری نیز نشان میدهند؛ یعنی علاوه بر بی اعتمادی اضطراب آمیز، بنیادگرایی و معاشرت طلبی که در دختران مستعدّ در سطح کلّی وجود دارد، در میان دختران مستعدّ دانش آموز سازمانی این تفاوتها نیز وجود دارد:
دختران مستعدّ، برونگردتر هستند. (75/13 در برابر 48/12)
حسّاسیّت هیجانی آنها بیشتر است. (76/9 در برابر 19/8)
خودنمایی دختران مستعدّ بیشتر است.(7/13 در برابر 13/12)
آنها خود مختارتر از پسران مستعدّ سازمانی هستند .(72/14 در برابر 68/12)
در رفتار دیگران، دقّت بیشتری میورزند .(16 در برابر 9/13)
آنها تنوّع طلب ترند.(9/19 در برابر 6/15)
پسران و دختران هوشمند شاغل به تحصیل در مراکز آموزشی سازمان ( سمپاد) نیز از لحاظ شخصیّتی تفاوتهایی را نشان میدهند. دختران هوشمند در این خصائص، دارای برتری هستند: برونگردی (5/13برابر5/11)، حسّاسیّت هیجانی (12/10 در برابر 49/8 )، بنیادگرایی(1/12 در برابر5/10)، معاشرت طلبی (92/12 در برابر 44/10)، دقّت در رفتار دیگران (2/16 در برابر 4/13) و تنوّع طلبی (3/19 در برابر 7/15).
در سطح تیزهوشی، این تفاوتهای جنسی در دانش آموزان سمپاد دیده میشود. سلطه طلبی( 57/13 در برابر 84/12)، گسیخته خوبی(39/12 در برابر 13/11) تنوّع طلبی (52/18 در برابر 57/15) که در سطحی کلّی در دختران تیزهوش برجستگی دارد. امّا تفاوت جنسی خاصّی که در محیط سازمانی دیده میشود، خودمختاری بیشتر دختران تیزهوش است.(6/15 در برابر 71/12).
برای دختران و پسران مستعدّ مدارس خاصّ، ویژگیها و تفاوتهایی جز آنچه در سطح وسیع و کلّی به دست آمده، وجود ندارد. در سطح هوشمندی، هیچ گونه تفاوت جنسی در ویژگیهای شخصیّت دختران و پسران مدارس خاصّ، مشهود نیست. امّا با افزایش هوش یعنی در حوزهٔ تیزهوشی برای این مدارس، جز تفاوتهای اساسی، دو صفت «تمکین» و «خواری شماری»، نقاط تفاوت دو جنس را تشکیل میدهند. دختران تیزهوش مراکز خاصّ «خواری شماری» کمتری بروز میدهند(36/9 در برابر 17/12) و پسران تیزهوش این مدارس بیش از دختران «تمکین» میورزند.(03/14 در برابر 55/10).