۳. ترکیبات هوش

در متون نظم و نثر ادب فارسی، واژه «هوش» در ترکیبهای متنوعی به کار رفته است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

آشفته هوش آنکه عقل و ذهن و فهم او پریشان باشد؛ پریشان خاطر:

از هوش بردن بیخود کردن، بیهوش کردن:

(مولوی)

از هوش بشدن غش کردن؛ از حال رفتن:

(مولوی)

از هوش رفتن از حال رفتن:

(سعدی)

بافرّ و هوش باهوش؛ هوشمند:

(فردوسی)

باهوش آن که هوش و خرد و شعور دارد:

(سعدی)

با هوش آمدن به‌هوش آمدن؛ حال از دست رفته را باز یافتن:

(سعدی)

بهوش باهوش؛ هوشمند:

(سعدی)

بهوش آمدن باهوش آمدن؛ هوشیار شدن:

(سعدی)

بهوش بازآمدن، بُهش آمدن:

(سعدی)

بیهوش از هوش رفته:

(مولوی)

بیهوشی از هوش رفتگی، حالتی که در آن، عقل و شعور و اراده کار نکند:

(سعدی)

بیدار هوش آن که هوش خرد او کامل باشد و خوب کار کند:

(مولوی)

پراکنده هوش آن‌که هوش و عقل او پراکنده باشد؛ آشفته هوش:

(سعدی)

تیزهوش بیدار هوش که عقل و هوش او خوب و سریع کار کند:

(نظامی)

جمشید هوش آن که هوش او چون جمشید و دیگر بزرگان باشد:

(نظامی)

مرد هوش هوشیار؛ هوشمند:

(فردوسی)

هوش بند آنچه مانع به کار افتادن هوش و خرد باشد:

(مولوی)

هوش دادن خِرَد خود را متوجه چیزی کردن:

(نظامی)

هوش داشتن با هوش بودن؛ هشیار بودن:

(سعدی)

هُش ربا رباینده هوش:

(مولوی)

هوش رفته بیهوش؛ از هوش شده:

(نظامی)

هوشمند باهوش؛ صاحب هوش:

(نظامی)

هوشوار باهوش؛ صاحب هوش:

(فردوسی)

هوشور صاحب هوش:

(فردوسی)

هوش و گوش هوش و حواس:

(مولوی)

هوشیاری فطانت؛ خردمندی؛ هوشمندی:

ای شاعر سبکدل با من چه اوفتادت

پنداشتم که عقلت بیش است‌و‌هوشیاری

(منوچهری)

هوش و هنگ زیرکی و آگاهی و فراست و دانایی:

ما را بهوش و هنگ ز دوزخ نجات نیست

وز بیم آن نهنگ نه هوشستمان نه هنگ
(سوزنی)

هوش یابنده باز یابنده هوش؛ بخود آمدن از خود بیخود شده:

(نظامی)

هوشیار باهوش:

(فردوسی)

هوش پوش: آنچه مانع ادراک آدمی شود؛ جسم و بدن:

(مولوی)

هوشنگ صاحب و دارای هوش و دانش:

(فردوسی)

اما از لحاظ اصطلاحی، همانگونه که بطور ضمنی ذکر شد، «تیزهوشی» از دیدگاه روان‌شناسی به توانایی فوق‌العاده و برجسته در یادگیری، اطلاق می‌شود به طور کلی همه آنچه که در معنای اصطلاحی «هوش» بیان گردید، به نحو برجسته‌ای در فرد تیزهوش، مصداق دارد. با این توضیح که همه آنها، صرفاً بُعد توانمندیهای ذهنی فرد تیزهوش را تشکیل می‌دهند، حال آنکه، آنها در ابعاد غیرذهنی نیز دارای ویژگیهای منحصر به خود می‌باشند. اما ویژگیهای تیزهوشی چگونه یافت شده و بدست آمدند؟

باید تأکید کرد، این‌طور نیست که ویژگیهای تیزهوشی به طور قراردادی و تعیینی پدید آمده باشد، به نحوی که ابتدا خصوصیات افراد تیزهوش تعریف شده و سپس شناسایی و کشف و تشخیص مصادیق به عمل آمده باشد. بلکه اولین بار، افراد برجسته و درخشانی در زمینه‌های گوناگون در طول تاریخ حیات بشری شناسایی شدند:

• فردی که دست به اختراع یا اکتشاف بزرگی زده بود که نقطه عطفی را در تاریخ زندگی آدمی، ایجاد کرده بود.

• آن که جامعه وسیعی از افراد بشر را رهبری و مدیریت کرده بود.

• انسانی که به مقام عالی و منحصر به فردی در زمینه‌ای خاص نایل شده و پیشرفت درخشانی را بدست آورده بود.

• کسی که مهارتهای برجسته‌ای را در حوزه‌ای خاص به نمایش و اجرا گذاشته بود: یک ورزشکار، یک نوازنده موسیقی، یک نقاش یا طراح، یک خوشنویس، یک قاری قرآن، یک جراح زبردست و...

• شخصی که از قدرت و توانمندی شایان توجهی در سخنوری، بیان و تکلم برخوردار بود و از طریق گفتار به سادگی می‌توانست بر روی دیگران تأثیر تعیین‌کننده‌ای بگذارد.

• آن‌که در ایجاد رابطه و پیوند و نفوذ اجتماعی از قابلیت نیرومندی بهره داشت؛

• و...

ویژگیهای همه این افراد برجسته در زمینه‌های مختلف در طی چندین دهه، مورد مطالعه و پژوهش روان‌شناسان واقع شده و طبقه‌بندی گردید. طبقه‌بندی ویژگیها نشان داد که این افراد اولاً برحسب زمینه‌‌های اختصاصی خود دارای صفات متمایزکننده‌ای هستند، یعنی همه افراد رهبر در مقایسه با افراد خلاّق (مخترع یا مکتشف) دارای خصوصیات مشترک و انحصاری می‌باشند. ثانیاً هم افراد رهبر و هم افراد خلاّق در مقایسه با افراد متوسط، دارای خصوصیات مشترک و مشابهی هستند که آنها را متمایز و متفاوت می‌سازد. این ویژگیهای مشترک تحت عنوان ملاکهای تیزهوشی، طبقه‌بندی و تعریف شده و سپس برای شناسایی و گزینش سایر افراد تیزهوش در سطحی وسیعتر بکار رفت. ملاکهای مزبور، مبنای کلیه آزمونها و ابزارهای هوش‌سنج قرار گرفت.

بنابراین، ملاکها و ویژگیهای تیزهوشی و نخبگی، قراردادی و تعیینی نبوده و نیست؛ بلکه بر مبنای واقعیات و شواهد تجربی و طبیعی و حاصل دهها سال پژوهش و تحلیل و بررسی دقیق رفتارهای نخبگان واقعی جامعه بشری، استخراج شده است.

یک ویژگی مشترک همهافراد تیزهوش و نخبه این است که از لحاظ «توانایی یادگیری» (هوش عمومی) حداقل در سطحی متوسط و عادی قرار گیرند، یعنی از حیث توانایی و قابلیت کلی، دچار ضعف و نقیصه‌ای نباشند.

از لحاظ هوشی (توانمندی یادگیری) تقریباً 70 درصد مردم در سطحی متوسط و معمولی هستند و حدود 16-15 درصد آنها از هوش بالایی برخوردارند که آنها را می‌توان تحت عنوان استعدادهای درخشان یاد کرد. افراد تیزهوش که قریب[محل درج تصویر: gifted_children_psychology_chapter_003_image_01.png][محل درج تصویر: gifted_children_psychology_chapter_003_image_02.png]

درباره ویژگیهای افراد نابغه، مطالعات قابل ملاحظه‌ای انجام نشده است. آنها معمولاً از لحاظ تحصیلی بسیار زودرس هستند. در حدود 14 ماهگی به راحتی صحبت می‌کنند و تکلم را شروع می‌نمایند، زبانهای مختلف را به خوبی یاد می‌گیرند، در برخی زمینه‌های هنری مثل موسیقی و نقاشی در سالهای قبل از دبستان (6-5 سال اول زندگی) به درخششهای برجسته‌ای دست می‌یابند.