امنیت از نخستین خواسته‌ها و ابتدایی‌ترین انتظارات هر فرد از محیط زندگی و کار خویش است. در مباحث روان‌شناسی کار و مدیریت، این مفهوم بیش از هر جای دیگر در قالب «امنیت شغلی» مطرح می‌شود. در عین حال، امنیت در شمار انتظارات اجتماعی نوجوانان تیزهوش نیز قرار دارد. در این‌جا نخست جایگاه امنیت را در نظریهٔ «آمادگی‌افزایی اعتباری» روشن می‌کنیم، سپس عوامل تکوین آن و پیامدهایش را بررسی می‌نماییم و در پایان به جایگاه آن در انتظارات اجتماعی تیزهوش می‌پردازیم:
الف ـ جایگاه امنیت در اعتبار محیطی
حیطهٔ سوم «آمادگی‌افزایی اعتباری» به میزان هویت معتبر کارمند در محیطش اشاره دارد. هرچه یک شغل اعتبار محیطی بیشتری برای شاغل فراهم کند، هویتش را ارتقا می‌بخشد و رضایت حرفه‌ای و خشنودی شغلی بیشتری به او می‌دهد. یکی از حوزه‌های اعتبار محیطی، «تأمین شغلی» است که به دو عامل بستگی دارد: تأمین مالی و امنیت شغلی.
از انتظارات اساسی یک پیشه‌ور یا کارمند از حرفه‌اش آن است که از امنیت شغلی کافی برخوردار باشد. وجود امنیت شغلی به معنای تحقق بخش قابل ملاحظه‌ای از رضایت شغلی است. مؤلفه‌ها و عناصر متعددی در تحقق امنیت شغلی دخالت دارند که از جملهٔ آن‌ها می‌توان به این دو مؤلفه اشاره کرد:
1 ـ آرامش روانی؛ امنیت شغلی یک کارمند به اندازهٔ آرامشی است که از انجام آن حرفه به دست می‌آورد. هرچه فعالیت‌های حرفه‌ای آرامش روانی فرد را به مخاطره بیندازد و او را دچار تشویش، تنیدگی و عدم تعادل کند، امنیت شغلی‌اش را نیز تهدید می‌کند.
2 ـ مشخص بودن آیندهٔ شغلی؛ روشنی وضعیت حرفه‌ای یک شاغل در آینده و تضمین چنین آتیه‌ای، آرامش روانی و امنیت شغلی کارمند را افزایش می‌دهد. بخش قابل ملاحظه‌ای از ناامنی شغلی کارکنان به آن مربوط است که آیندهٔ حرفه‌ای آن‌ها روشن و مشخص نیست؛ لذا دچار بیم و تشویش و نگرانی می‌شوند.
ب ـ ماهیت پایدار ناامنی
بر اساس مطالعات جدید، ناامنی شغلی به‌طور کلی یک پدیدهٔ مداوم و استوار است؛ یعنی کارمندی که احساس عدم امنیت شغلی می‌کند، این احساس در طی دورهٔ تصدی شغلی کم و بیش در او وجود دارد و به خودی خود رفع نمی‌شود؛ بلکه به وجود عوامل دیگری بستگی دارد. اما در برخی از پیشه‌ها، با گذشت زمان و سال‌های کاری، احساس ناامنی شغلی کمی کاهش می‌یابد.
بنابراین امنیت، حالتی گذرا و خودبه‌خودی نیست و باید عوامل پدیدآورندهٔ آن را شناخت.
ج ـ عوامل تکوین امنیت
تاکنون بر وجود عوامل مختلفی در تکوین امنیت شغلی کارکنان تأکید شده است. از جملهٔ مهمترین آن‌ها، سبک مدیریت مشاوره‌ای و تفویضی، حمایت و تشویق محیطی در فضای سازمانی، عوامل عاطفی (عدم اضطراب و افسردگی شخصیتی) و اعتبار اجتماعی در محیط شغلی را می‌توان برشمرد. افزون بر این‌ها، نوع شغل و خصایص شخصیتی نیز نقش برجسته‌ای دارند.
1 ـ نوع شغل؛ برخی یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهند که تشویش و دغدغهٔ شغلی در گروه‌های شغلی مختلف در سطحی مشابه است:
«تشویش شغلی برداشت‌شده از سوی پنجاه و چهار مرد افسر پلیس، نود و نه کارمند آمبولانس و پنجاه و یک افسر دارالتأدیب مورد مقایسه قرار گرفت. نمرات بر اساس مقیاس‌های تنیدگی شغلی، میان سه گروه مزبور تفاوتی نداشت.»
بر این اساس، سطح امنیت شغلی کارکنان می‌تواند به نوع شغل و ماهیت آن بستگی داشته باشد. برخی از پیشه‌ها به‌طور ذاتی تشویش‌آورند. حرفه‌هایی مانند فعالیت‌های امنیتی و انتظامی، اورژانس بیمارستان‌ها، آتش‌نشانی و خدمات ایمنی و فعالیت‌های مربوط به دارالتأدیب‌ها، از سختی شغلی و دغدغهٔ حرفه‌ای بالایی برخوردارند.
2 ـ خصایص شخصیتی؛ امنیت شغلی به میزان زیادی به ویژگیهای روانی و شخصیتی کارمند بستگی دارد و به وجود رگه‌های شخصیتی حساسیت نسبت به خطرات کاری مربوط می‌شود:
«صد و شصت و سه کارمند نروژی در بخش تدارکات یک سکوی حفاری در فلات قاره‌ای واقع در دریای شمال مورد مطالعه قرار گرفتند. برخی از کارگران در مقایسه با دیگران، خطرات بیشتری را در ارتباط با محیط شغلی خود برداشت می‌کردند. در این میان، عوامل اجتماعی و آماری شخصی نظیر جنسیت، موقعیت ازدواج، سن و تجربهٔ کاری، هیچ‌گونه قدرت توصیفی نداشت.»
3 ـ حمایت و تشویق محیطی؛
«اثرات حمایت کارمحورانه و غیرکارمحورانه بر روی روابط میان ناامنی شغلی و برخی پیامدهای کارمحورانه از طریق یک بررسی مکاتبه‌ای بر روی سیصد و شش فارغ‌التحصیل یک دانشگاه در ایالات متحده بررسی شد. یافته‌ها نشان دادند که حمایت دیگران در محیط شغلی می‌تواند به طرز قابل ملاحظه‌ای در برابر نارضایتی شغلی و رفتارهای حرفه‌ای ناسازگارانه، در شرایطی که امنیت شغلی در معرض خطر است، حایل شود. حتی حمایت خانواده و دوستان، سپری میان فرد و نارضایتی از زندگی ناشی از عدم امنیت شغلی ایجاد می‌کند.»
اگر کارمند احساس کند که به اندازهٔ کافی از تشویق و حمایت محیط اداری برخوردار نیست، یا در شرایط بحرانی با بی‌تفاوتی و سردی همکاران و سرپرست خود رویارو شود، دچار عدم امنیت شغلی خواهد شد. پس حمایت محیطی حداقل سه اثر عمده بر امنیت شغلی دارد: افسردگی ناشی از شرایط کار را برطرف می‌کند یا کاهش می‌دهد، احساس سختی شغلی را پایین می‌آورد و با کم کردن فشار شغلی، آرامش روانی را ایجاد می‌کند. حمایت اجتماعی در کنار موضع درونی نظارت نیز موجب خشنودی کسانی می‌شود که از تکاپوی شغلی برجسته‌ای برخوردارند.
4 ـ عوامل عاطفی؛ روابط گرم و صمیمانه میان کارفرما و کارمند و همکاران با یکدیگر، امنیت شغلی را افزایش می‌دهد؛ حال آن‌که اضطراب و نگرانی، پراکندگی ذهنی در انجام کار و زندگی ناخوشایند، امنیت و آرامش شغلی را متأثر می‌سازند.
5 ـ اعتبار اجتماعی؛ بر مبنای «نظریهٔ آمادگی‌افزایی اعتباری»، اعتبار برون‌سازمانی همانند اعتبار درون‌سازمانی موجب افزایش امنیت شغلی و رضایت حرفه‌ای می‌گردد. پس امنیت شغلی از دو سو تحکیم می‌شود: اعتبار اجتماعی (درون و برون‌سازمانی) و حمایت و تشویق محیطی.
د ـ پیامدهای امنیت
امنیت شغلی تحت تأثیر آمادگی‌های روانی فرد است و از سوی دیگر، خود باعث عزت نفس و آرامش و آمادگی روانی فرد می‌شود. در نتیجه یک تعامل و تقابل میان امنیت شغلی و آمادگی روانی وجود دارد. آمادگی روانی نیز شرطی اولیه برای پویایی شغلی است؛ از این رو، تعامل ویژگیهای شخصیت و ماهیت پیشه، از طریق امنیت شغلی موجب بروز پویایی و تلاش ارتقایی در کار می‌شود.
عزت نفس شغلی به نوبهٔ خود فرآیندی روشن از احساس امنیت در محیط کار است. شاغلانی که از عزت نفس و خودارجدهی بالایی بهره‌مندند، بی‌تردید دارای امنیت شغلی برجسته‌ای هستند و هرگونه احساس ناامنی و دغدغهٔ شغلی، کم و بیش میزان خودارجدهی حرفه‌ای را پایین می‌آورد. با کاهش احساس احترام به نفس، افسردگی فرد نیز بیشتر می‌شود؛ چنان‌که در نمونه‌ای پانصد و نود و سه نفری از کارگران جوان هلندی، کارگران افسرده تمایل کمتری به تجربهٔ شغلی داشتند و در انتقال شغلی، بازده پایین‌تری نشان دادند.
هـ ـ امنیت در انتظارات اجتماعی تیزهوش
مفهوم امنیت در بررسی انتظارات اجتماعی دختران نوجوان تیزهوش نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. در دو مقطع راهنمایی و دبیرستان، ترجیحات انتظارات اجتماعی به ترتیب حمایت (20)، تعدیل توقعات (5/19)، پذیرش (25/18)، اعتلای فرهنگی (8)، درک (7)، احترام (7)، استقلال (5/6)، روابط دوستانه (25/4)، منزلت (62/3)، امنیت (13/3) و پیشرفت (75/2) بود. مقطع راهنمایی بیش از دبیرستان انتظار امنیت را بروز می‌داد (5 در برابر 25/1).
در مرکز فرزانگان تهران نیز امنیت با میانگین (25/2) در پایان فهرست انتظارات قرار گرفت و هر دو گرایش ریاضی و تجربی توجه تقریباً مشابهی به آن نشان دادند (2 و 5/2).
روشن است که امنیت، چه در محیط شغلی و چه در گسترهٔ انتظارات اجتماعی، با حمایت محیطی پیوندی نزدیک دارد. همان‌گونه که حمایت در محیط کار سپری در برابر ناامنی است، در میان نوجوانان تیزهوش نیز حمایت در صدر انتظارات قرار می‌گیرد. از این طریق، فراهم آوردن محیطی حمایت‌کننده، عادلانه و پذیرا، آرامش روانی و عزت نفس را تقویت می‌کند و زمینهٔ پویایی و پیشرفت را دوچندان می‌سازد.
منبع
روان‌شناسی کار و مدیریت، «نقش ویژگیهای شخصیّتی در امنیّت شغلی» — نقش ویژگیهای شخصیتی در امنیت شغلی
استعداد و تیزهوشی، «تحلیل نتایج» — تحلیل نتایج
روان‌شناسی کار و مدیریت، «2 حمایت و تشویق محیطی» — 2 حمایت و تشویق محیطی
روان‌شناسی کار و مدیریت، «تعامل شخصیّت و شغل» — تعامل شخصیت و شغل
روان‌شناسی کار و مدیریت، «فصل هفتم تعامل پیوندجویی و عدالت اجتماعی» — فصل هفتم تعامل پیوندجویی و عدالت اجتماعی