رضایت از زندگی در خانواده به عوامل مختلف فردی، خانوادگی و اجتماعی بستگی دارد. یکی از عوامل اساسی آن به رابطهٔ میان همسران مربوط می‌شود. «رضایت زناشویی» یعنی خشنودی هر یک از همسران از زندگی مشترک. این خشنودی بر پایهٔ مؤلّفه‌هایی شکل می‌گیرد که در زوج‌درمانی تعاملی بررسی شده‌اند. در این‌جا نخست دو مؤلّفهٔ «پشتیبانی» و «همکاری» را که تعریف روشنی از آن‌ها در دست است، بیان می‌کنیم. سپس یافتهٔ پژوهشی مربوط به آن‌ها را می‌آوریم و در پایان پیوند آن‌ها را با «آرامش زندگی» و «معنویت حمایتی» بررسی می‌کنیم.
الف ـ پشتیبانی زناشویی: هستهٔ مرکزی رضایت زناشویی
در زوج‌درمانی تعاملی، رضایت زناشویی پنج مؤلّفهٔ مهم دارد: «ارزندگی»، «پیمانداری»، «همراهی»، «همکاری» و «پشتیبانی». در میان این پنج مؤلّفه، پشتیبانی جایگاه ویژه‌ای دارد. پشتیبانی زناشویی مؤلّفهٔ بنیادین رضایت زناشویی و محور کانونی و هستهٔ مرکزی آن است.
پشتیبانی زناشویی چند جنبه دارد:
1 ـ حمایت؛ یعنی هر یک از همسران پشتوانهٔ دیگری است.
2 ـ از عهدهٔ زندگی مشترک برآمدن؛ یعنی همسر در اداره و پیشبرد زندگی مشترک توانا و کارآمد است.
3 ـ وقت گذاشتن برای گفت‌وگو؛ یعنی همسران برای سخن گفتن با یکدیگر زمان می‌گذارند.
4 ـ تشویق پیشرفت؛ یعنی هر یک از همسران دیگری را در پیشرفتش ترغیب می‌کند.
5 ـ پذیرش غیرمشروط؛ یعنی همسر را بی‌قیدوشرط و آن‌چنان‌که هست می‌پذیرد.
6 ـ پرهیز از پنهان‌کاری؛ یعنی همسران امور زندگی را از یکدیگر پنهان نمی‌کنند.
بدیهی است که هرچه این جنبه‌ها در زندگی مشترک بیشتر دیده شوند، هستهٔ رضایت زناشویی نیرومندتر خواهد بود.
ب ـ همکاری زناشویی: ارزش‌گذاری، مسئولیت‌پذیری و اهمیت دادن به رابطه
همکاری زناشویی یکی از مؤلّفه‌های رضایت زناشویی (حمایت عاطفی زناشویی) است. همکاری به معنای ارزش‌گذاری به همسر، مسئولیت‌پذیری و اهمیت دادن به رابطهٔ زناشویی است. به سخن دیگر، همسری که همکاری می‌کند همسر خود را ارزشمند می‌داند، مسئولیت سهم خویش را در زندگی مشترک می‌پذیرد و رابطهٔ زناشویی را مهم می‌شمارد.
در «فهرست انتظار زناشویی»، همکاری در کنار ارزندگی، پیمانداری و همراهی یکی از چهار عامل است. پشتیبانی در این فهرست عاملی جداگانه به شمار می‌رود؛ زیرا محور کانونی و هستهٔ مرکزی رضایت زناشویی در مؤلّفهٔ بنیادین پشتیبانی است.
این نکته را نیز باید یادآوری کرد که حمایت عاطفی زناشویی در یک منبع به چهار عامل ارزندگی، پیمانداری، همراهی و همکاری در زندگی مشترک اشاره دارد؛ اما در منبعی دیگر پنج مؤلّفه برای آن برشمرده شده است: پیمانداری، همراهی، همکاری، ارزندگی و پشتیبانی. در هر دو صورت، همکاری یکی از پایه‌های حمایت عاطفی میان همسران است.
ج ـ سهم همکاری شوهر در رضایت از زندگی زنان
در پژوهشی که بر روی زنان متأهل انجام گرفت، نقش همسر در رضایت از زندگی آنان بررسی شد. یافته‌ها نشان داد که پیمانداری، همراهی و همکاری شوهر به همراه تعهد و وظیفه‌مندی، در مجموع پنجاه و دو درصد رضایت از زندگی آنان را تبیین کردند. «تبیین» در این‌جا یعنی بیش از نیمی از تفاوت میزان رضایت از زندگی در میان این زنان را می‌توان با همین عوامل توضیح داد.
یافتهٔ مزبور به‌خوبی نشان می‌دهد که همکاری زناشویی تنها یک فضیلت اخلاقی در رابطه نیست؛ بلکه سهم چشمگیری در خشنودی همسر از کل زندگی دارد. روشن است که رضایت زن از زندگی، فضای عاطفی خانه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
د ـ سردی روابط و همسویی کار و خانواده
به نظر می‌رسد سردی روابط می‌تواند به عدم پشتیبانی متقابل میان همسران و سپس به روابط خصومت‌آمیز برسد. پس پشتیبانی متقابل همچون پلی میان گرمی رابطه و آرامش خانه عمل می‌کند؛ هرگاه این پل سست شود، زمینهٔ دشمنی و تعارض فراهم می‌آید.
از سوی دیگر، کار و اشتغال همسران نیز بر این پشتیبانی اثر می‌گذارد. همسویی مقتضیات شغلی و خانوادگی، حمایت و پشتیبانی طرفین را از یکدیگر افزایش می‌دهد. «مقتضیات شغلی» یعنی خواسته‌ها و الزامات کار هر یک از همسران. هرگاه این خواسته‌ها با نیازهای خانواده هماهنگ باشد، همسران بهتر می‌توانند پشتیبان یکدیگر باشند؛ اما ناهمسویی کار و خانواده می‌تواند به کمبود پشتیبانی متقابل بینجامد.
هـ ـ آرامش زندگی و معنویت حمایتی
«آرامش زندگی» احساس آرامش روانی و سرزندگی است که به فرد احساس ماندگاری می‌دهد. این احساس موجب رضایت از زندگی می‌شود. در انگارهٔ تعادل روان، آرامش زندگی همراه با سرزندگی معنوی، استقلال و معنویت در فهرست قلمرو خشنودی آمده است.
بر پایهٔ این انگاره، پشتیبانی موجب کاهش بی‌تابی روانی می‌شود. «بی‌تابی روانی» حالتی از ناآرامی درونی است که آرامش فرد را برهم می‌زند. آرامش زندگی ناشی از این پشتیبانی ممکن است زمینهٔ «خودپویشی» را فراهم آورد. خودپویشی یعنی باور به پویایی، به‌طوری که فرد برای انجام کارهای بدون نقص تلاش می‌کند. چنین مسیری می‌تواند به شایستگی و آینده‌پویی منجر شود و بدین‌سان حمایت معنوی به رضایت از زندگی می‌انجامد.
«معنویت حمایتی» عاملی است که نشان می‌دهد معنویت و ارزش‌های دینی تا چه اندازه در زندگی فرد ریشه دارد. این عامل بازتاب می‌دهد که فرد چقدر به این ارزش‌ها پایبند است و چقدر احساس می‌کند معنای زندگی‌اش را یافته است. این عامل در «فهرست حمایت معنوی» از سنجه‌های جستجوی استعداد جای دارد.
دو مفهوم دیگر نیز با این عامل مرتبط‌اند؛ اما تعریف آن به شمار نمی‌روند. «معناگرایی» به معنای ریشه دواندن معنویت در زندگی همراه با پایبندی به ارزش‌های دینی و رعایت ارزش‌های معنوی است. «تعالی فردی» نیز بهره‌مندی از حمایت معنوی است که به جایگاه‌یابی فردی، استواری روانی، پیشرفت مستمر و تأثیر اجتماعی می‌انجامد.
به‌طور کلی، رضایت از زندگی در خانواده از دو سرچشمهٔ پشتیبانی تغذیه می‌شود: پشتیبانی همسران از یکدیگر و پشتیبانی معنوی که در ارزش‌ها و معنای زندگی ریشه دارد. پشتیبانی زناشویی، هستهٔ مرکزی رضایت زناشویی است. همکاری زناشویی، با ارزش‌گذاری به همسر، مسئولیت‌پذیری و اهمیت دادن به رابطه، سهم بزرگی در رضایت از زندگی دارد. در مقابل، سردی روابط به کاهش پشتیبانی متقابل و سپس به خصومت می‌انجامد. روشن است که پشتیبانی، چه در رابطهٔ زناشویی و چه در قلمرو معنوی، با کاستن از بی‌تابی روانی، آرامش زندگی را پدید می‌آورد. از این طریق، زمینهٔ خودپویشی، شایستگی و آینده‌پویی فراهم می‌شود و خشنودی از زندگی ریشه‌دارتر و ماندگارتر خواهد شد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «پشتیبانی زناشویی» — پشتیبانی زناشویی
فرهنگ‌نامه، «همکاری زناشویی» — همکاری زناشویی
فرهنگ‌نامه، «معنویت حمایتی» — معنویت حمایتی
فرهنگ‌نامه، «آرامش زندگی» — آرامش زندگی
فرهنگ‌نامه، «پشتیبانی زناشویی» — پشتیبانی زناشویی
فرهنگ‌نامه، «همکاری زناشویی» — همکاری زناشویی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: زوج درمانگری تعاملی