خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش و مستعد تنها به ظرفیّتهای شناختی آنان بستگی ندارد. براساس پارادایم شش وجهی شخصیّت خلّاق (متعلّق به نگارنده)، خلّاقیّت به «هیجان اندیشه» بستگی دارد. هیجان اندیشه شامل دو مقیاس «پویایی» و «بیتابی» است. یکی از پرسش‌هایی که برای معلّمان و مدیران مدارس اهمیّت ویژه‌ای دارد آن است که این رابطه در پایه‌های گوناگون تحصیلی چه وضعیتی دارد. در این‌جا نخست یافته‌های پژوهش‌های نگارنده را مرور می‌کنیم و سپس دلالت‌های آنها را برای مدرسه مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ پویایی و بیتابی: دو چهرهٔ هیجان اندیشه
هیجان اندیشه ناظر بر واکنشهای هیجانی منبعث از اندیشه است. در مقیاس پویایی، مؤلّفه‌هایی نظیر «جنب‌وجوش هیجانی»، «سرسختی شناختی» و «نیروی روانی» جای دارند. «سرسختی شناختی» در گسترهٔ هیجان اندیشه ناظر بر واکنشهای هیجانی منبعث از اندیشه و فرایند شناختی اکتشاف‌آمیز تجربه‌گرایانهٔ خاصّ برای نیل به حقیقت یک پدیده است.
در برابر، مقیاس بیتابی با حالاتی چون «بیقراری»، «گرفتاری درونی»، «بیمناکی» و «احساس تنهایی» پیوند دارد. «اندیشه‌گردی» و «حالات روان‌تنی» نیز در شمار مؤلّفه‌های هیجان اندیشه قرار دارند.
بدین ترتیب پویایی، چهرهٔ برانگیزاننده و بیتابی، چهرهٔ بازدارندهٔ هیجان اندیشه را تشکیل می‌دهند.
ب ـ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در دورهٔ راهنمایی
نگارنده (کاظمی حقیقی، ۱۳۸۹) به بررسی مقایسه‌ای همبستگی خلّاقیّت و هیجان اندیشه در دختران و پسران تیزهوش و مستعد پرداخت. صد و چهل و چهار دانش‌آموز تیزهوش و مستعد دورهٔ راهنمایی تحصیلی برپایهٔ «آزمون خلّاقیّت عابدی» و «آزمون هیجان اندیشه» مورد پژوهش قرار گرفتند.
یافته‌ها نشان داد که خلّاقیّت پسران و دختران تیزهوش با مقیاس پویایی همبستگی مثبت و با مقیاس بیتابی همبستگی منفی دارد. علاوه بر آن، خلّاقیّت دختران تیزهوش و مستعد با پنج عامل مقیاس پویایی و چهار عامل مقیاس بیتابی همبستگی نشان داد؛ حال آن‌که این رابطه برای پسران فقط در چهار عامل مقیاس پویایی به دست آمد.
اندیشهٔ خلّاق دختران نوجوان تیزهوش و مستعد به جنب‌وجوش هیجانی، سرسختی شناختی، نیروی روانی، عدم بیقراری، عدم گرفتاری درونی، عدم بیمناکی و عدم احساس تنهایی بستگی دارد؛ اما امری مستقل از اندیشه‌گردی و حالات روان‌تنی هیجان اندیشه است. اندیشهٔ خلّاق پسران نوجوان تیزهوش و مستعد فقط با نیروی روانی و پویایی روانی (سرسختی شناختی و جنب‌وجوش هیجانی) همبستگی نشان داد.
استنباط نگارنده آن است که رابطهٔ هیجان اندیشه با خلّاقیّت بستگی به جنسیّت دارد. مطالعات دیگر نیز نشان می‌دهند که پویایی به‌طور مثبت و بیتابی روانی به‌طور منفی خلّاقیّت دانشجویان هنر را پیش‌بینی می‌کنند (ترابی، ۱۳۹۴؛ بهرامی و ترابی، ۱۳۹۶).
ج ـ پایه‌های تحصیلی: پرسشی بنیادین
نگارنده در یک پژوهش بسیار گسترده، با افزودن سه ابزار هیجانی به بررسی یکپارچگی دامنه‌های عاطفی و شناختی در بروز خلّاقیّت در «تیزهوشی سازماندهی» پرداخت. یکی از پنج پرسش اساسی این پژوهش چنین بود:
آیا رابطهٔ جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده با واکنشهای هیجانی و هوش آنان در پایه‌های تحصیلی، متفاوت است؟
طرح این پرسش در کنار پرسش‌های مربوط به جنسیّت، طیف‌های بهرهٔ هوشی و سطوح تیزهوشی سازماندهی نشان می‌دهد که پایهٔ تحصیلی به منزلهٔ یک متغیّر مستقل در فهم پیوند هیجان اندیشه و خلّاقیّت در نظر گرفته می‌شود. همان‌گونه که رابطهٔ هیجان اندیشه با خلّاقیّت در میان دختران و پسران یکسان نیست، نمی‌توان پیشاپیش فرض کرد که این رابطه در پایه‌های گوناگون نیز یکسان باشد.
بررسی‌های دیگر نگارنده نیز آشکار می‌سازند که پایه‌های تحصیلی از لحاظ ویژگی‌های روانی و اجتماعی، تفاوت‌های معنی‌داری با یکدیگر دارند. در یک بررسی، هفت انتظار اجتماعی اساسی‌تر در میان دختران نوجوان تیزهوش پایه‌های هفت‌گانهٔ مقاطع راهنمایی و دبیرستان در مرکز فرزانگان تهران مقایسه شد. براساس روش آماری خی (x۲)، تفاوت‌های معنی‌داری میان پایه‌های تحصیلی به دست آمد. برای مثال، پایهٔ سوم راهنمایی بیشترین (۴۲) و اول راهنمایی کمترین (۷) انتظار را نسبت به پذیرش دارا بودند؛ همچنین پایهٔ دوم دبیرستان بیشترین (۳۵) و اول راهنمایی کمترین (۵/۴) انتظار را نسبت به تعدیل توقّعات داشتند. این یافته‌ها هرچند مستقیماً به هیجان اندیشه مربوط نیستند، به‌خوبی نشان می‌دهند که گذر از پایه‌ای به پایهٔ دیگر با دگرگونیهای روانی قابل ملاحظه‌ای همراه است.
د ـ پیامدها برای مدرسه
یافته‌های فوق چند دلالت اساسی برای معلّمان، مدیران و مشاوران مدارس در بر دارند:
۱ ـ از آن‌جا که خلّاقیّت تیزهوشان با پویایی همبستگی مثبت و با بیتابی همبستگی منفی دارد، توجّه به هر دو مقیاس هیجان اندیشه در پرورش خلّاقیّت ضروری است. نگارنده پیشنهاد می‌کند که در برنامه‌های پرورشی خلّاقیّت، محتویات پویایی و بیتابی با توجّه به تفاوت‌های جنسیّتی گنجانده شود؛
۲ ـ یافته‌های موجود به دورهٔ راهنمایی تحصیلی مربوط است. لذا تعمیم آنها به سایر پایه‌ها نیازمند احتیاط است. نگارنده پیشنهاد می‌کند که موضوع با گروه‌هایی از نوجوانان تیزهوش قبل و بعد از این مقطع تحوّلی، مختلف از لحاظ سطح فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و در سایر شهرها و مناطق جغرافیایی مورد تحقیق قرار گیرد؛
۳ ـ بهره‌گیری از سایر ابزارهای خلّاقیّت (آزمون‌های کلامی، بصری و حرکتی)، آزمون‌های تحوّلی سنجش ظرفیّتهای هوشی و دیگر آزمون‌های سنجش هیجان می‌تواند تصویر کامل‌تری از هیجان اندیشه در پایه‌های گوناگون به دست دهد؛
۴ ـ استفاده از روشهایی نظیر مصاحبهٔ بالینی همراه با کسب اطّلاعات از اطرافیان نظیر والدین، معلّمان و همگنان، با تأکید بر راهبرد طولی، ممکن است به گسترش مطالعات کمک کند. در این میان، معلّمان به سبب حضور مستمرّ در کنار دانش‌آموز، از منابع اطّلاعاتی ارزشمند در شناخت دگرگونیهای پویایی و بیتابی از پایه‌ای به پایهٔ دیگر به شمار می‌آیند.
روشن است که هیجان اندیشه یک پدیدهٔ ایستا نیست. تأکید نگارنده بر راهبرد طولی و مطالعهٔ گروه‌های قبل و بعد از مقطع تحوّلی نشان می‌دهد که پویایی و بیتابی را باید در بستر تحوّل تحصیلی و سنّی دانش‌آموز فهم کرد. یافته‌ها برای چندمین بار بر ماهیّت تعاملی خلّاقیّت تأکید می‌کنند؛ خلّاقیّتی که در تعامل هیجان، اندیشه، جنسیّت و موقعیّت تحوّلی دانش‌آموز شکل می‌گیرد.
منبع
هیجان اندیشه، «بحث و نتیجه‌گیری» — بحث و نتیجه گیری
استعداد و تیزهوشی، «چکیده» — چکیده
استعداد و تیزهوشی، «خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش» — خود باوری در میان دختران و پسران تیزهوش
استعداد و تیزهوشی، «تحلیل نتایج» — تحلیل نتایج
روان‌شناسی فرهنگی، «خلاقیت و فرهنگ» — خلاقیت و فرهنگ
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هیجان اندیشه
مقاله‌های هم‌موضوع: پویایی ذهن: مقیاس نخست هیجان اندیشه