مراجعی که به روان‌درمانگر روی می‌آورد، همیشه شکایت اصلی خود را آشکارا بیان نمی‌کند. گاه آنچه بر زبان می‌آورد، خستگی، کم‌کاری یا ناخشنودی است؛ اما در پس آن، احساسی پنهان‌تر نهفته است. در سنجه‌های جستجوی استعداد و در نظریهٔ «هیجان اندیشه»، دو احساس از این دست به‌طور جداگانه تعریف و سنجیده شده‌اند: «احساس دیده‌نشدن» و «احساس تحت فشاربودن».
احساس نخست به قلمرو ارجمندی تعلّق دارد و احساس دوم یکی از مؤلّفه‌های «بیتابی» است. در این‌جا نخست هر یک از این دو مفهوم را تعریف می‌کنیم، سپس جایگاه احساس تحت فشاربودن را در ساختار بیتابی نشان می‌دهیم و یافته‌های پژوهشی مربوط به آن را می‌آوریم. در پایان، پیامدهای این مطالب را برای روان‌درمانگر مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ احساس دیده‌نشدن
«احساس دیده‌نشدن» عاملی در «فهرست ارجمندی» از سنجه‌های جستجوی استعداد است. این عامل نشان می‌دهد که فرد این روزها تا چه اندازه احساس می‌کند عقاید و تلاش‌هایش دیده و تشویق نمی‌شود، در سختی‌ها تنها می‌ماند و از معنویت فاصله گرفته است.
بدین ترتیب، احساس دیده‌نشدن سه جنبه را دربرمی‌گیرد:
1 ـ دیده‌نشدن عقاید و تلاش‌ها؛ یعنی فرد احساس می‌کند اندیشه‌ها و کوشش‌هایش مورد توجّه و تشویق قرار نمی‌گیرد؛
2 ـ تنها ماندن در سختی‌ها؛ یعنی در هنگام دشواری، کسی را در کنار خود نمی‌یابد؛
3 ـ فاصله گرفتن از معنویت؛ یعنی پیوند خود را با معنویت کم‌رنگ‌تر از گذشته احساس می‌کند.
نمرهٔ بالاتر در این عامل بدین معناست که این احساس در فرد پررنگ‌تر است. قید «این روزها» در تعریف این عامل اهمیّت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که سخن از احساس کنونی فرد است.
ب ـ احساس تحت فشاربودن
«احساس تحت فشاربودن» به معنای احساس دائمی تحت فشار بودن همراه با دلشورگی و دلنگرانی برای انجام فعّالیّت است. این احساس دو جنبه دارد:
1 ـ دلشورگی و دلنگرانی دائمی؛
2 ـ احساس دائمی تحت فشار بودن برای انجام فعّالیّت.
در این وضعیت، فرد احساس می‌کند که برای فعّالیّت تحت فشار قرار دارد و این فشار را با دلشورگی و دلنگرانی به‌طور دائم حس می‌کند. ویژگی «دائمی بودن» این احساس را از فشاری گذرا که در برابر یک وظیفهٔ خاص پدید می‌آید، متمایز می‌سازد.
ج ـ جایگاه احساس تحت فشاربودن در بیتابی
در نظریهٔ «هیجان اندیشه»، احساس تحت فشاربودن یکی از مؤلّفه‌های «بیتابی» است. بیتابی به بیمناکی، گرفتاری درونی و بی‌قراری ناشی از گردش اندیشه اشاره دارد که با تظاهرهای بدنی همراه است. «مقیاس بیتابی» از شش مؤلّفه تشکیل شده است: بی‌قراری، گرفتاری درونی، تظاهرهای اندیشه، بیمناکی، گردش اندیشه و احساس تحت فشاربودن برای فعّالیّت.
شناخت مؤلّفه‌های هم‌جوار به روان‌درمانگر کمک می‌کند تا احساس تحت فشاربودن را در بافت کلّی آن ببیند:
«بی‌قراری» به سه ویژگی اشاره دارد: نخست، احساس ناتوانی؛ یعنی دلمشغولی و بی‌قراری ذهنی مستمرّی که با سرگشتگی و احساس از دست دادن یقین به‌طور کامل همراه است و فرد را دچار احساس دایمی خستگی و ناتوانی می‌کند. دوم، ناامیدی فرسایشی؛ یعنی ناامیدی و احساس فرسودگی تدریجی، به‌ویژه وقتی مسأله حل نمی‌شود. سوم، کم‌کاری مستمر؛ یعنی کم‌کاری و عدم فعّالیّت مستمر.
«گردش اندیشه» به معنای اندیشه‌گردی همراه با لرزش بدن است و دو خصیصه دارد: اندیشه‌گردی، یعنی هنگام روبه‌رو شدن با مسأله، اندیشهٔ فرد به هر طرفی می‌گردد؛ و لرزش بدن، یعنی در هنگام رویارویی با مسأله و به فکر فرو رفتن، لرزش شدیدی بدن را فرا می‌گیرد.
«تظاهرهای اندیشه» دو جنبه دارد: نخست، احساس تشنگی و گرسنگی شدید پس از یک فعّالیّت ذهنی و به فکر فرو رفتن؛ دوم، احساس خشکی دهان، افزایش ضربان و تپش قلب ناشی از شدّت اندیشه‌ها و جدّی بودن مسائل و دچار شدن به سردرد وقتی مسأله حل نمی‌شود.
بنابراین احساس تحت فشاربودن در کنار حالاتی قرار دارد که هم جنبهٔ ذهنی و هم جنبهٔ بدنی دارند. مراجعی که از خستگی، کم‌کاری، سردرد یا تپش قلب سخن می‌گوید، ممکن است در پس این شکایت‌ها، دلشورگی و احساس دائمی فشار برای فعّالیّت را تجربه کند.
د ـ احساس تحت فشاربودن و خلّاقیّت
در پژوهشی که دربارهٔ رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد انجام شد، ضریب پایایی «مقیاس پویایی» ۹۰/۰، «مقیاس بیتابی» ۹۲/۰ و کلّ آزمون ۸۹/۰ به دست آمد.
یافته‌ها نشان داد که خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش و مستعد (اعم از دختر و پسر) با هر شش مؤلّفهٔ مقیاس پویایی همبستگی مثبت و با چهار عنصر مقیاس بیتابی همبستگی منفی دارد؛ اما از دو مؤلّفهٔ بیتابی (گردش اندیشه و تظاهرهای بدنی اندیشه) مستقل است. ضریب همبستگی خلّاقیّت با احساس تحت فشاربودن ۲۷/۰- بود. ضرایب همبستگی خلّاقیّت با چهار عنصر بیتابی در طیف ۱۷/۰- تا ۳۴/۰- قرار داشت و بیشترین همبستگی منفی به بیمناکی تعلّق داشت (۳۴/۰-). همبستگی خلّاقیّت با پویایی بیش از بیتابی بود (۵۱/۰ در مقابل ۱۸/۰-).
در برابر این یافته، بررسی دانش‌آموزان تیزهوش سازمانده نشان داد که آرامش و تمرکز ذهنی شرایط را برای فرایند مهمّ خلّاقیّت، یعنی «احساس مشکلات»، فراهم می‌آورد. «احساس مشکلات» بر پایهٔ تعریف «تورنس» (۱۹۸۹) آگاهی از مسائل، شکاف‌های موجود در اطّلاعات، فقدان مؤلّفه‌های تشکیل‌دهنده و وجود برخی نارسایی‌ها را دربرمی‌گیرد. در حالت آرامش و تمرکز، شخص به چیزهای کوچک اهمیّت نمی‌دهد، افکار بی‌فایده و مزاحم را در ذهن نگه نمی‌دارد، امور بی‌اهمیّت هرگز موجب پریشانی‌اش نمی‌شود و وقایع را به‌سادگی می‌پذیرد. همچنین وجود آرامش روانی برای روبه‌رویی با حوادث غیرمنتظره یا وظیفهٔ تازه‌ای که پیش می‌آید، ممکن است به تحقّق «اصالت»، یعنی استعداد تولید عقاید بدیع، غیرعادی و تازه، یاری دهد.
هـ ـ پیامدها برای روان‌درمانگر
یافته‌ها و تعاریف فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که این دو احساس از چند جهت برای روان‌درمانگر اهمیّت دارند:
نخست، هر دو احساس ساختاری چندجنبه‌ای دارند. احساس دیده‌نشدن تنها به دیده‌نشدن تلاش‌ها محدود نمی‌شود، بلکه تنها ماندن در سختی‌ها و فاصله گرفتن از معنویت را نیز دربرمی‌گیرد. احساس تحت فشاربودن نیز هم دلشورگی و دلنگرانی دائمی و هم احساس فشار برای انجام فعّالیّت را شامل می‌شود. پس شکایت مراجع را باید با توجّه به همهٔ این جنبه‌ها شناخت.
دوم، هر دو احساس سنجش‌پذیرند. احساس دیده‌نشدن عاملی در «فهرست ارجمندی» است و احساس تحت فشاربودن در «مقیاس بیتابی» آزمون هیجان اندیشه سنجیده می‌شود. نمرهٔ بالاتر در عامل احساس دیده‌نشدن بر پررنگ‌تر بودن این احساس دلالت دارد.
سوم، احساس تحت فشاربودن جزئی از بیتابی است و در کنار بی‌قراری، گرفتاری درونی، بیمناکی، گردش اندیشه و تظاهرهای اندیشه قرار می‌گیرد. از این رو، شکایت‌هایی مانند احساس دایمی خستگی، کم‌کاری مستمر، سردرد یا تپش قلب هنگام رویارویی با مسأله، ممکن است با این احساس پنهان پیوند داشته باشد.
چهارم، همبستگی منفی احساس تحت فشاربودن با خلّاقیّت و نقش آرامش و تمرکز ذهنی در فراهم آوردن «احساس مشکلات» و «اصالت» نشان می‌دهد که این احساس می‌تواند با کاهش جلوه‌های خلّاقیّت همراه باشد. روشن است که شناخت این شکایت‌های پنهان، تصویر کامل‌تری از وضعیت روانی مراجع در اختیار روان‌درمانگر قرار می‌دهد.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «روان‌شناسی خلّاقیّت» — روان‌شناسی خلاقیت
فرهنگ‌نامه، «احساس دیده‌نشدن» — احساس دیده نشدن
فرهنگ‌نامه، «احساس تحت فشاربودن» — احساس تحت فشاربودن
مقالات دکتر کاظمی، «رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد» — رابطه هیجان اندیشه و خلاقیت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد
فرهنگ‌نامه، «احساس مشکلات» — احساس مشکلات
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: بیتابی (زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی)
مقاله‌های هم‌موضوع: بیتابی روانی