خلاقیت و استعداد

استعداد

در بخش گسترده ای از مطالعات به رابطه میان خلّاقیّت و استعداد توجّه شده است. (مری فیلد و همکاران، ۱۹۶۴؛ اسمیت، ۱۹۷۰؛ جنسن، ۱۹۷۳؛ گوردن، ۱۹۸۹؛ وبستر، ۱۹۹۰؛ کلاپهام، ۲۰۰۴)

بررسی نظریّهٔ آستانه‌ای بر پایهٔ هوش چندگانه در میان دانش‌آموزان ابتدایی نیز نشان داد که به طور کلّی هوش و خلّاقیّت رابطه‌ای با یکدیگر ندارند؛ امّا نظریّهٔ آستانه‌ای بستگی به انواع استعداد دارد. همبستگی خلّاقیّت به ترتیب با استعداد بصری- فضایی، طبیعی، بدنی- جنبشی و زبانی بیشتر است. (پریتو و سانچز، ۲۰۰۵)

استعداد به معنای گسترده مفاهیمی چون «آمادگی روانی زیستی»، «توانایی»، «هوش» و «تیزهوشی» را در برمی گیرد.

بی تردید هوش به مثابهٔ ظرفیّت شناختی، بر پایهٔ برخی آمادگیهای بدنی، زیستی و حسّی، تعیین کنندهٔ چگونگی اندیشهٔ فرد است. پژوهشگران پیوند میان جنبه‌های وراثتی و شخصیّت را مورد بحث قرار داده اند. وراثت پذیری پیوستار «درونگردی» (به منزله یک خصیصه شخصیّتی خلّاقّانه) در حدود ۶۰% است (بوچارد و هار، ۱۹۹۸)

خلاقیت یک فرآیند فراگیر مغزی است که مراحل چهارگانه «والاس» را در چهاربخش خود جای می‌دهد. (هرمان، ۱۹۹۱) به علاوه مفاهیم بنیادین خلّاقیّت در برگیرنده فیزیولوژی مغزی است. (دیسی، ۱۹۸۹) به نظر می‌رسد شخصیّتهای خلّاق حسّاسترند. (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳) همچنین آشکار شده است که در شخصیّتهای خلّاق «تیزحسّی» برتری وجود دارد. (لانگ و ریبا، ۱۹۷۶) «گونه شخصیّتی ترکیبی سازش دهی- نوآوری» همبستگی مثبتی با «جست وجوگری حسّی» نشان می‌دهد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴)

بررسیهای مربوط به پیوند هوش و خلّاقیّت را می‌توان در سه دستهٔ کلّی یعنی «همراهی هوش و خلّاقیّت»، «رابطهٔ منفی یا استقلال هوش از خلّاقیّت»، و «بستگی رابطهٔ هوش و خلّاقیّت به سطح هوش» طبقه بندی کرد:

الف) مطالعات به همراهی هوش با خلّاقیّت اشاره دارند. (دادستان، ۱۳۷۲؛ جاکوب و کانینگهام، ۱۹۶۹؛ کالاوی، ۱۹۶۹؛ دی و لانجوین، ۱۹۶۹؛ کروپ، ۱۹۶۹؛ دلاس، ۱۹۷۱؛ گولد، ۱۹۷۲؛ دوهرتی و کرسینی، ۱۹۷۶؛ فریمن، ۱۹۷۸؛ آلیوتی، ۱۹۷۹؛ هاسوار، ۱۹۸۰؛ سالتفورد، ۱۹۸۱؛ هاتی و راجرز، ۱۹۸۶؛ اشترنبرگ، ۱۹۸۹؛ کاتنا، ۱۹۸۹؛ رانکو، ۱۹۹۳؛ میکر، ۱۹۹۳؛ اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳؛ هانساکر و کالاهان، ۱۹۹۵؛ هافمان، ۱۹۹۵؛ گالبرایت و ونزل، ۲۰۰۱؛ ناگلیری و کافمان، ۲۰۰۱؛ اشترنبرگ، ۲۰۰۱؛ اشترنبرگ و دیویدسون، ۲۰۰۵؛ پاول، ۲۰۱۵)

ب) بر پایهٔ برخی مطالعات، به طور کلّی هوش بیش از خلّاقیّت در طول زندگی استواری نشان می‌دهد. (مگنوسون و بکتمن، ۱۹۷۹) و استقلال هوش از خلاقیت مورد تأکید واقع شده است. (پیرخائفی، ۱۳۷۲)

ج) دستهٔ قابل ملاحظه ای از مطالعات حاکی است که رابطهٔ هوش و خلّاقیّت تا آستانهٔ تیزهوشی (بهرهٔ هوشی ۱۱۵-۱۲۰) به نوسان تحقّق دارد. لذا از آن با تعبیر «آستانهٔ تیزهوشی» یاد می‌شود. (دادستان، ۱۳۷۲؛ هتریک و همکاران، ۱۹۶۶؛ کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶؛ فاکس بوچامپ همکاران، ۱۹۹۳)

امّا پیوند میان تیزهوشی به معنای وسیع (بهرهٔ هوشی بالاتر از ۱۱۵) و خلّاقیت یکی از مباحث پیچیده است.

نگارنده در یک پژوهش گسترده، رابطهٔ تیزهوشی و خلّاقیّت را مورد بررسی قرار داد. دستاوردهای اساسی این پژوهش در چهار دسته، جای می‌گیرند: استقلال خلّاقیّت از عامل عمومی هوش، ملاحظات تحوّلی، تنوّع همبستگی و بستگی بروز هوشی خلّاقیّت به تعامل.

الف) پژوهش نشان داد که خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش به طور کلّی بستگی به «عامل عمومی هوش» ندارد.

ب) بررسی تحوّلی بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنهٔ هوش نشان داد که هوش به طور کلّی در هیچ سنّی پیش‌بینی‌کنندهٔ خلّاقیّت نیست.

ج) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در گسترهٔ هوش در سطوح تیزهوشی و طیفهای گوناگون بهرهٔ هوشی دارای تفاوتهایی قابل ملاحظه‌ای است.

د) بروز خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش در پهنهٔ هوش، وابسته به سطح تیزهوشی، بهرهٔ هوشی، و مستقلّ از پایهٔ تحصیلی و جنسیّت است؛ امّا به تعامل جنسیّت با پایهٔ تحصیلی و تعامل جنسیّت با بهرهٔ هوشی بستگی دارد. (کاظمی، ۱۳۸۹)