آرامش روانی و سرزندگی نوجوان به عوامل مختلف فردی، خانوادگی و آموزشگاهی بستگی دارد. یکی از این عوامل اساسی به زندگی تحصیلی او مربوط می‌شود. نوجوان بخش بزرگی از روز خود را در مدرسه می‌گذراند. آنچه در مدرسه بر او می‌گذرد، با خود به خانه می‌آید. آنچه در خانه تجربه می‌کند نیز با او به مدرسه می‌رود.
در این‌جا نخست به ذکر یافته‌های یک بررسی بالینی دربارهٔ بهداشت روان نوجوانان می‌پردازیم. سپس مفهوم «رضایت تحصیلی» و مفاهیم هم‌خانوادهٔ آن، یعنی «تشویق پیشرفت» و «خشنودی روانی نوجوان»، را بررسی می‌کنیم. در پایان دلالت‌های این مفاهیم را برای پدر و مادر و خانواده بیان می‌کنیم.
یافته‌های یک بررسی بالینی
مقصود از «بهداشت روان» حالتی است که فرد را از گرفتاری‌های روانی دور نگه می‌دارد. هدف اصلی بهداشت روان، پیشگیری از بروز بیماری‌های روانی است.
وضعیت بالینی دو هزار و دویست و بیست و شش نوجوان دوازده تا هفده ساله، شامل هزار و دویست و بیست و شش پسر و هزار دختر، بررسی شد. این بررسی بر اساس انتظارات دهگانه در «نظریهٔ تعاملی انتظار» و «انگارهٔ تعادل روان» انجام گرفت. نتیجه نشان داد که هفت مؤلّفه در تحقّق بهداشت روان نوجوانان نقش دارند:
1 ـ رضایت خانوادگی؛
2 ـ رضایت آموزشگاهی؛
3 ـ تعادل؛
4 ـ وجاهت؛
5 ـ درست‌زیستی؛
6 ـ پشتیبانی؛
7 ـ برتابش (فقدان بیتابی).
برای این بررسی ابزاری ویژه پی‌ریزی شد. سپس روشی آماری به نام «تحلیل عاملی تأییدی» به شیوهٔ واریماکس به کار رفت. این روش نشان می‌دهد که پرسش‌های یک ابزار در چند دستهٔ اصلی گرد می‌آیند. حاصل آن، همین هفت مؤلّفه بود. ضریب اعتبار فهرست بر پایهٔ کرونباخ معادل ۰/۸۲ بود. این ضریب نشانهٔ آن است که ابزار به‌طور پایدار و قابل اعتماد اندازه می‌گیرد و ضریبی قابل قبول است.
از میان این هفت مؤلّفه، آنچه با موضوع ما پیوند مستقیم دارد، رضایت آموزشگاهی است. رضایت خانوادگی و برتابش نیز در کنار آن قرار می‌گیرند.
الف ـ رضایت تحصیلی: مدرسه‌ای که استعداد را می‌پروراند
رضایت تحصیلی که «رضایت آموزشگاهی» نیز نامیده می‌شود، یکی از هفت مؤلّفهٔ بهداشت روان نوجوانان است. این رضایت به ویژگی‌های زیر دلالت دارد:
1 ـ پرورش استعداد در مدرسه: نوجوان احساس می‌کند مدرسه استعدادهای او را می‌پروراند.
2 ـ تشویق پیشرفت‌ها: آموزشگاه پیشرفت‌های دانش‌آموز را می‌بیند و آن را تشویق می‌کند.
3 ـ تسلّط علمی دبیران: دبیران بر دانش درس خود چیره‌اند.
4 ـ توجّه عادلانهٔ دبیران: نوجوان توجّه معلّمان را منصفانه می‌بیند.
5 ـ احساس پیشرفت در بروز استعداد: دانش‌آموز احساس می‌کند استعدادش آشکار می‌شود.
6 ـ احساس پیشرفت در تحصیل: دانش‌آموز پیشرفت درسی خود را حس می‌کند.
7 ـ انتظارات واقع‌بینانهٔ مدرسه: انتظارات مدرسه در حدّ توان اوست و از توانش پیشی نمی‌گیرد.
بدیهی است که این ویژگی‌ها هم به محیط مدرسه مربوط می‌شوند و هم به احساس خود نوجوان. رضایت تحصیلی فقط به نمره‌ها یا پیشرفت درسی محدود نمی‌شود. احساس نوجوان دربارهٔ پرورش استعداد، عدالت و تشویق نیز پایهٔ آن را تشکیل می‌دهد.
ب ـ تشویق پیشرفت: هستهٔ رضایت آموزشگاهی
«تشویق پیشرفت» به تشویق شدن فرد برای پیشرفت‌هایش اشاره دارد. در بهداشت روان نوجوان، این مفهوم یعنی تشویق پیشرفت‌های دانش‌آموز از سوی آموزشگاه. این تشویق از ویژگی‌های رضایت آموزشگاهی است.
در این حالت، نوجوان می‌تواند انتظارات مدرسه را برآورده کند. او در محیط مدرسه برای پیشرفت‌هایش همان تشویق‌هایی را دریافت می‌کند که می‌خواهد. معلّمان نیز با برخورداری از تسلّط علمی، توجّه لازم را به او بروز می‌دهند.
در «فهرست بهداشت روان نوجوان»، عامل رضایت آموزشگاهی چهار نکته را نشان می‌دهد:
1 ـ نوجوان در مدرسه چقدر برای پیشرفت‌هایش تشویق می‌شود؛
2 ـ تا چه اندازه به دبیرانش اعتماد دارد؛
3 ـ توجّه آن‌ها را تا چه حد منصفانه می‌بیند؛
4 ـ انتظارات مدرسه را تا چه اندازه در حدّ توان خود احساس می‌کند.
در آموزش و پرورش ویژه نیز تشویق پیشرفت‌های انفرادی از اساسی‌ترین اهداف شمرده شده است.
ج ـ خشنودی روانی نوجوان
خشنودی روانی نوجوان به حالتی اطلاق می‌شود که ویژگی‌های زیر در آن دیده شود:
1 ـ نوجوان احساس سرزندگی، آرامش روانی و راحتی دارد؛
2 ـ احساس توانایی دارد و استعدادهایش در حال پرورش است؛
3 ـ از زندگی درست بهره‌مند است و از همراهی فرد مناسبی نیز برخوردار است؛
4 ـ از تفریح و سرگرمی‌های مورد علاقه‌اش برخوردار است؛
5 ـ در مجموع از زندگی‌اش رضایت دارد.
پیوند این مفهوم با رضایت تحصیلی روشن است. «احساس توانایی» و «پرورش استعداد» در هر دو مفهوم حضور دارند. نوجوانی که در مدرسه استعدادش پرورده و پیشرفتش تشویق می‌شود، بخشی مهم از خشنودی روانی خود را از همین راه به دست می‌آورد.
د ـ پیوند تعاملی مدرسه و خانه
آسیب‌هایی که نوجوانان را تهدید می‌کنند، هم در مدرسه وجود دارند و هم در خانواده. این آسیب‌ها به‌طور تعاملی موجب نارضایتی از زندگی تحصیلی و خانوادگی می‌شوند. به تعبیر دیگر، رضایت تحصیلی را نمی‌توان جدا از خانه بررسی کرد. نارضایتی در خانه به زندگی تحصیلی راه می‌یابد و نارضایتی در مدرسه نیز به زندگی خانوادگی.
از این رو، رضایت خانوادگی در کنار رضایت آموزشگاهی قرار می‌گیرد. این رضایت مشتمل بر ویژگی‌های زیر است:
1 ـ عدم مقایسهٔ نوجوان با دیگران از سوی والدین؛
2 ـ عدم حسّاسیّت والدین به نمرات؛
3 ـ حمایت خانوادگی از توانایی و علاقهٔ نوجوان؛
4 ـ پذیرش توانایی‌های ویژهٔ او؛
5 ـ توجّه والدین به آنچه برای نوجوان اهمیت دارد؛
6 ـ احساس آرامش در خانه.
در برابر این رضایت‌ها، «بیتابی» قرار می‌گیرد. بیتابی به این حالت‌ها اشاره دارد: احساس خستگی و ناتوانی، احساس فرسایش تدریجی، احساس تحت فشار بودن، اشتغال فکری بی‌تاب‌کننده، بی‌قراری ذهنی، حسرت یقین، شک و تردید در حل مسائل، سرگشتگی، گفت‌وگوی ذهنی و بیمناکی و نگرانی نسبت به حل مسائل. «برتابش» یعنی فقدان همین بیتابی و یکی از هفت مؤلّفهٔ بهداشت روان نوجوان است.
در دانش‌آموزان دارای استعداد برتر نیز رضایت تحصیلی و بهداشت روانی به بهره‌مندی آموزشی مستقلّ آن‌ها در مدرسه و خانه بستگی دارد.
هـ ـ خودباوری تحصیلی و آرامش روانی
«خودباوری» یعنی اعتقاد واقع‌بینانه نسبت به خود. این اعتقاد خصایص شخصیتی، توانایی‌ها، ضعف‌ها و سایر ویژگی‌های نظام روانی فرد را در بر می‌گیرد. «خودباوری تحصیلی» به معنای نگرش درست و صحیح دربارهٔ قابلیت‌های تحصیلی و آموزشگاهی است. اساس و ریشهٔ آن نیز «هویت تحصیلی» فرد است.
خودباوری تحصیلی غالباً با آرامش روانی و سازگاری محیطی همراه است. کاهش آن می‌تواند با روابط همسالی ضعیف و بروز اضطراب و فشار روانی حادّ توأم گردد. چنان‌که برخی از مطالعات نشان داده‌اند، بخشی مهم از ترک تحصیل نامناسب می‌تواند به اختلال در هویت فرد مربوط شود. روشن است که «احساس پیشرفت در تحصیل» و «انتظارات واقع‌بینانه» در رضایت تحصیلی، با همین نگرش واقع‌بینانه به توانایی‌های خود پیوند دارد.
دلالت‌ها برای پدر و مادر
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که رضایت تحصیلی و خشنودی روانی نوجوان دو امر جدا از هم نیستند. هر دو در تعامل میان مدرسه و خانه شکل می‌گیرند.
خانواده‌ای که فرزند خود را با دیگران مقایسه نمی‌کند، به نمرات حسّاسیّت نشان نمی‌دهد، از توانایی و علاقهٔ او حمایت می‌کند و توانایی‌های ویژه‌اش را می‌پذیرد، بستر رضایت خانوادگی را فراهم می‌آورد. چنین خانواده‌ای به آنچه برای نوجوان اهمیت دارد توجّه می‌کند و در خانه احساس آرامش پدید می‌آورد.
از سوی دیگر، وقتی نوجوان در مدرسه برای پیشرفت‌هایش تشویق می‌شود، به دبیرانش اعتماد دارد و انتظارات را در حدّ توان خود می‌بیند، رضایت آموزشگاهی او تقویت می‌شود. این دو رضایت در کنار هم از بیتابی می‌کاهند و احساس سرزندگی، توانایی و آرامش را در نوجوان افزایش می‌دهند. از این طریق، خشنودی روانی او و بهداشت روانش دوچندان استوار خواهد شد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «رضایت تحصیلی نوجوان» — رضایت تحصیلی نوجوان
فرهنگ‌نامه، «خشنودی روانی نوجوان» — خشنودی روانی نوجوان
فرهنگ‌نامه، «تشویق پیشرفت نوجوان» — تشویق پیشرفت نوجوان
فرهنگ‌نامه، «رضایت تحصیلی» — رضایت تحصیلی
مقالات دکتر کاظمی، «بهداشت روان نوجوان در گستره پژوهش» — بهداشت روان نوجوان در گستره پژوهش
فرهنگ‌نامه، «رضایت تحصیلی نوجوان» — رضایت تحصیلی نوجوان
فرهنگ‌نامه، «تشویق پیشرفت» — تشویق پیشرفت
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: بهداشت روان نوجوان در گستره پژوهش