شخصیت هر نوجوان از خصیصه‌ها و ویژگی‌های گوناگونی تشکیل می‌شود که کم و بیش از ابتدای دورهٔ بلوغ بروز می‌یابند. برخی از این خصیصه‌ها به شیوهٔ رویارویی شما با وظایف، مقرّرات، وقت و وسایل شخصی‌تان مربوط است. در این نوشتار، با زبانی که شما را مستقیم مخاطب قرار می‌دهد، به بررسی دو مفهوم «شخصیت پایدار» و «شخصیت پیماندار» می‌پردازیم و سپس دو خصیصهٔ اساسی آن‌ها، یعنی «مسئولیت‌پذیری» و «انضباط»، را مورد بررسی قرار می‌دهیم. آنچه این مفاهیم را به یکدیگر پیوند می‌دهد، یک نتیجهٔ مشترک است: فرد مورد اعتماد دیگران قرار می‌گیرد.
الف ـ شخصیت پیماندار: یکی از سه الگوی بزرگ شخصیت نوجوان
شخصیت پیماندار یکی از ساختارهای شخصیتی در «الگوی سه‌گانهٔ بزرگ شخصیت نوجوان» است. منظور از «ساختار شخصیتی» مجموعه‌ای از خصیصه‌هاست که در کنار یکدیگر، یک الگوی منسجم رفتاری را پدید می‌آورند. این شخصیت بافتی مرکب از چهار خصیصهٔ «تعهد»، «سازش»، «استقلال» و «ظرفیت تحلیلی» دارد.
نوجوانی که از شخصیت پیماندار برخوردار است، با ویژگی‌های زیر شناخته می‌شود:
1 ـ آمادگی برای یادگیری و تحلیل مفاهیم دارد؛ این همان جلوهٔ «ظرفیت تحلیلی» است، یعنی توانایی شکافتن و فهمیدن دقیق آنچه می‌آموزد؛
2 ـ به سهولت با دیگران پیوند برقرار می‌کند و با موقعیت‌های گوناگون سازگار می‌شود؛ این ویژگی با خصیصهٔ «سازش» همراه است؛
3 ـ مقرّرات را رعایت می‌کند، منضبط است و از عهدهٔ وظایف و مسئولیت‌های خود برمی‌آید؛ این امر نشانهٔ «تعهد» یا پایبندی او به پیمان‌هایش است؛
4 ـ به‌گونه‌ای عمل می‌کند که مورد اعتماد دیگران قرار می‌گیرد.
خصیصهٔ «استقلال» نیز در این بافت جای دارد؛ چنان‌که در تعریف شخصیت پایدار خواهیم دید، چنین فردی وظایف خود را «با استفاده از هوش و درک خود» به انجام می‌رساند.
اهمیت این الگوپردازی در پیوند تنگاتنگ آن با بهداشت روان نوجوانان است. این الگوهای بزرگ شخصیت به پدیدآیی «هویت فردی» شما، یعنی شناخت روشنی که از خود دارید، و شکل‌گیری آن کمک می‌کنند. شخصیت پیماندار از «پویشی پایدار» نیز برخوردار است؛ یعنی هم حرکت و پویندگی دارد و هم ثبات. با این حال، پویندگی و پایداری آن در سطح دو ساختار دیگر این الگو نیست.
ب ـ شخصیت پایدار: سنجیدگی، رعایت موازین و پشتکار
شخصیت پایدار، به معنای گسترده، عبارت است از: «سنجش همهٔ جوانب هنگام تصمیم‌گیری، یادگیری دقیق برای انجام کار، رعایت موازین، مقرّرات، قوانین و آداب محیط، وقت‌شناسی، کوشش در نگهداری وسایل شخصی و مرتب بودن، انضباط در امور، از عهده برآمدن فرد در انجام وظایف و مسئولیت‌ها بر اساس عقل و منطق و بهترین راه با استفاده از هوش و درک خود توأم با پشتکار در آموخته‌ها، به‌گونه‌ای که فرد مورد اعتماد دیگران قرار می‌گیرد».
این تعریف به‌خوبی نشان می‌دهد که پایداری شخصیت تنها به معنای ثبات رفتار نیست؛ بلکه سه حیطهٔ اساسی را در بر می‌گیرد: نخست، «سنجیدگی» در تصمیم، یعنی پیش از انتخاب، همهٔ جوانب را می‌سنجید؛ دوم، «پایبندی به موازین»، یعنی قوانین و آداب محیط خود را رعایت می‌کنید؛ و سوم، «پشتکار»، یعنی در آموخته‌های خود پیگیر و کوشا هستید و کار را به بهترین راه و بر پایهٔ عقل و منطق انجام می‌دهید.
ج ـ مسئولیت‌پذیری: از عهده برآمدن وظایف
فرد مسئولیت‌پذیر به‌خوبی و با دقت از عهدهٔ وظایفش برمی‌آید و همیشه آماده است تا آنچه از او انتظار می‌رود را به‌درستی انجام دهد. نکتهٔ درخور توجه آن است که چنین فردی ممکن است خود را با دیگران مقایسه کند؛ اما این مقایسه برای بهبود و بهتر شدن است و نه به‌عنوان یک عامل منفی. به تعبیر دیگر، مقایسه برای او وسیلهٔ رشد است، نه سرچشمهٔ دلسردی یا حسادت.
فرد مسئولیت‌پذیر از مهارت‌های درک و یادگیری بالایی برخوردار است و به‌طور مداوم به بهبود خود می‌پردازد. علاوه بر آن، مرتب و منظم است و در کارهایش بسیار متمرکز و وقت‌شناس است. بدیهی است که مسئولیت‌پذیری و انضباط از یکدیگر جدا نیستند و هر یک دیگری را تقویت می‌کند.
د ـ انضباط و نظم: از علایق تیزهوش تا مهارت زندگی
انضباط و نظم به معنای ایجاد انضباط، نظم و ترتیب در امور و در همهٔ بخش‌های زندگی شخصی، تحصیلی، شغلی و روابط محیطی است. در روان‌شناسی تیزهوشان، این امر از علایق عمدهٔ تیزهوش شمرده می‌شود و در «نظام انگیزشی» او، یعنی مجموعهٔ نیازها و علایقی که او را به حرکت وا می‌دارد، جای دارد. با این حال، ممکن است تیزهوش جدیت شایسته‌ای برای تحقق آن به کار نبرد. پس اگر شما به نظم علاقه دارید اما در عمل همیشه منظم نیستید، این دوگانگی در میان تیزهوشان ناشناخته نیست.
در برنامه‌های پرورشی، نظم و انضباط در کنار مدیریت و مهار تنیدگی، روابط همسالی و رشد هویت از بنیادهای برنامه‌ریزی‌های تربیتی شمرده می‌شود. اصول مرتبط با نظم و انضباط روزمره نیز از مهارت‌های اصلی زندگی در جامعه است.
از سوی دیگر، باید به این نکته توجه داشت که اصرار بر نظم و انضباط کلیشه‌ای، یعنی نظمی خشک و قالبی که جای اندیشهٔ تازه را تنگ می‌کند، آفت خلاقیت است؛ هرچند ممکن است به پیشرفت تحصیلی تیزهوشان پیشرفته بینجامد. در افراد خلاق، انضباط و تعهد نسبت به کار خود دیده می‌شود؛ اما در امور غیرشخصی ممکن است بی‌نظمی وجود داشته باشد.
هـ ـ انضباط در انگارهٔ تعادل روان
در «انگارهٔ تعادل روان»، انضباط به معنای «وقت‌شناسی، مرتب بودن و کوشایی در نگهداری وسایل شخصی» است. در «مقیاس درست‌زیستی» چهارعاملی، این مفهوم گسترده‌تر است و افزون بر موارد یاد شده، «مشغولیت با همهٔ وجود با مسئلهٔ روبه‌رو» و «ظرفیت طبقه‌بندی» را نیز در بر می‌گیرد؛ یعنی فرد منضبط با تمام توجه به کاری که پیش رو دارد می‌پردازد و می‌تواند امور را دسته‌بندی و سامان دهد.
در انگارهٔ تعادل روان، انضباط یکی از دو جزء «انتظام» است و جزء دیگر آن «دانشکاری» است. انتظام یعنی وقت‌شناسی، انضباط، کوشایی در نگهداری وسایل شخصی، پشتکار در یادگیری برای انجام دقیق کار و سخت‌کوشی در انجام کارها. «پایداری» نیز با انضباط و سخت‌کوشی مبتنی بر یادگیری همراه است که محیط از آن پشتیبانی می‌کند. در مقیاس درست‌زیستی، تحقق هدفمندیِ «انسانیت» مقتضی آینده‌نگری، انضباط، وقت‌شناسی و رهایی از مسائل گذشته است.
و ـ پیوند مفاهیم و پیامدهای آن برای شما
با تفصیل فوق، روشن است که شخصیت پایدار و شخصیت پیماندار در یک حلقهٔ مشترک به یکدیگر می‌پیوندند: رعایت مقرّرات، انضباط، وقت‌شناسی و از عهده برآمدن در وظایف و مسئولیت‌ها. مسئولیت‌پذیری و انضباط، دو ستون اصلی این حلقه‌اند و هر دو به یک نتیجه می‌انجامند: شما مورد اعتماد دیگران قرار می‌گیرید.
پیامد این خصیصه‌ها برای شما در چند قلمرو آشکار می‌شود. نخست، این الگوهای شخصیتی به شکل‌گیری هویت فردی شما در سال‌های نوجوانی کمک می‌کنند. دوم، به‌دلیل پیوند تنگاتنگ آن‌ها با بهداشت روان، در آرامش و سلامت روانی شما سهم دارند. سوم، نظم و انضباط روزمره از مهارت‌های اصلی زندگی در جامعه است و در همهٔ بخش‌های زندگی شخصی، تحصیلی، شغلی و روابط محیطی به کار می‌آید. چهارم، در انگارهٔ تعادل روان، انضباط همراه با آینده‌نگری و رهایی از مسائل گذشته، زمینهٔ تحقق هدفمندی «انسانیت» را فراهم می‌سازد.
در عین حال، شایسته است به یاد داشته باشید که انضباطی که با تعهد به کار خود همراه است، با خلاقیت سازگار است؛ اما نظم کلیشه‌ای و قالبی می‌تواند آفت آن باشد. از این طریق، انضباط و مسئولیت‌پذیری نه به‌عنوان قیدی بیرونی، بلکه به منزلهٔ جلوه‌ای از شخصیت پایدار و پیماندار شما، آثار درخشان خود را در زندگی‌تان آشکار خواهند ساخت.
منبع
فرهنگ‌نامه، «مسوولیت پذیری» — مسوولیت پذیری
فرهنگ‌نامه، «شخصیت پیماندار» — شخصیت پیماندار
فرهنگ‌نامه، «شخصیت پایدار» — شخصیت پایدار
فرهنگ‌نامه، «شخصیت پیماندار» — شخصیت پیماندار
فرهنگ‌نامه، «انضباط و نظم» — انضباط و نظم
فرهنگ‌نامه، «انضباط» — انضباط
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: تست شخصیت شناسی نوجوانان