پرورش استعداد و تیزهوشی به عوامل گوناگونی بستگی دارد. خانواده، مدرسه و جامعه هر یک سهمی در این امر دارند و دربارهٔ نقش آن‌ها مطالب بسیاری گفته شده است. اما یک عامل اساسی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد: نقش خود فرد تیزهوش.
این نوشته برای شما نوجوان تیزهوش است. می‌خواهیم ببینیم چه ویژگی‌هایی در خود شما زمینهٔ شکوفایی استعدادتان را فراهم می‌آورد و پیوند شما را با دیگران، در مدرسه، در میان دوستان و در خانه، نیرومندتر می‌سازد. در این‌جا به ذکر این ویژگی‌ها می‌پردازیم و سپس دلالت‌های آن‌ها را بررسی می‌کنیم.
الف ـ خودباوری: بنیادی‌ترین نگرش فرد تیزهوش
«خودباوری» یعنی ارزیابی و باوری که شما دربارهٔ توانایی‌های خودتان دارید. در بحث نقش فرد تیزهوش، خودباوری بنیادی‌ترین نگرش فرد تیزهوش دانسته شده است.
اهمیت این نگرش تنها به درس و تحصیل محدود نمی‌شود. خودباوری با «سازگاری اجتماعی» همبستگی دارد. سازگاری اجتماعی یعنی توانایی کنار آمدن با دیگران و با محیط اطراف. به تعبیر دیگر، نوجوانی که باور درستی به توانایی‌های خود دارد، معمولاً در روابطش با همکلاسی‌ها، دوستان و اعضای خانواده نیز سازگارتر است.
ب ـ از خودمحوری تا شناخت دیگران
با رشد هوش، درکی در فرد پدید می‌آید که نگارنده آن را «تمایز میان خود و دیگران» نامیده است. یعنی فرد درمی‌یابد که دیگران نیز خواسته‌ها، احساس‌ها و دیدگاه‌هایی جدا از او دارند.
این درک در «خودمحوری» فرد تعدیل ایجاد می‌کند. خودمحوری یعنی همه چیز را تنها از دریچهٔ خود دیدن. پس هوش شما فقط ابزاری برای حل مسئلهٔ ریاضی یا فهم یک درس دشوار نیست. هوش می‌تواند به شما یاری دهد تا جهان را از نگاه دوست، همکلاسی، معلم یا پدر و مادرتان نیز ببینید.
در این‌جا پرسشی مهم مطرح می‌شود: آیا خودباوریِ ناشی از هوش می‌تواند با «قضاوت اخلاقی» ارتباط داشته باشد؟ «رشد قضاوت اخلاقی» توانایی فرد در تصمیم‌گیری‌های متعالی پیرامون آداب و ارزش‌های انسانی است. بررسی مراحل قضاوت اخلاقی نشان می‌دهد که میان این مراحل و رشد هوش نوعی توازی وجود دارد؛ یعنی این دو کم‌وبیش هم‌پای یکدیگر پیش می‌روند. برای نمونه، «مرحلهٔ اخلاقی عینی» معادل مقطع «تفکر پیش‌عملیاتی» دانسته شده است. تفکر پیش‌عملیاتی مقطعی آغازین در رشد تفکر است.
دلالت این توازی برای شما روشن است. رشد هوش تنها در پیشرفت درسی آشکار نمی‌شود. زمینهٔ رشد در داوری دربارهٔ درست و نادرست و در رفتار با دیگران را نیز فراهم می‌آورد.
ج ـ خودمختاری و مسئولیت‌پذیری اجتماعی
در کنار خودباوری، چند ویژگی دیگر شرایط «مسئولیت‌پذیری اجتماعی» را فراهم می‌آورند. مسئولیت‌پذیری اجتماعی یعنی پذیرفتن وظیفه در قبال دیگران و جامعه. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:
۱ ـ خودمختاری؛ یعنی توانایی تصمیم گرفتن برای خود.
۲ ـ استقلال قوی؛ یعنی تکیه بر توان خود و وابسته نبودن به دیگران در انجام کارها.
۳ ـ اعتماد به نفس؛ یعنی اطمینان به توانایی خود در رویارویی با کارها و موقعیت‌ها.
۴ ـ موضع درونی نظارت؛ یعنی آنکه فرد علت رویدادهای زندگی‌اش، مانند موفقیت یا شکست، را بیشتر در کوشش و انتخاب خود ببیند تا در بخت و شانس یا عوامل بیرونی.
این چهار ویژگی نشان می‌دهند که استقلال شما در برابر دیگران قرار ندارد. نوجوانی که مستقل است، به خود اعتماد دارد و نتیجهٔ کارش را به کوشش خود نسبت می‌دهد، آمادگی بیشتری دارد تا در برابر دیگران نیز احساس مسئولیت کند.
د ـ ویژگی‌هایی که سازگاری با جامعه را افزایش می‌دهند
انواع تیزهوشی از نظر سازگاری اجتماعی یکسان نیستند. برخی انواع تیزهوشی، مانند پیشرفت تحصیلی، سازگاری اجتماعی بیشتری نشان می‌دهند. چند ویژگی سازگاری فرد تیزهوش را با جامعه افزایش می‌دهد:
۱ ـ نظم‌جویی؛ به معنای جذب و پذیرش مقررات و قانونمندی‌های قراردادی محیطی. برای نمونه، پذیرفتن مقررات مدرسه یا قواعدی که در خانه وجود دارد.
۲ ـ رقابت‌طلبی؛ یعنی تمایل به کوشش برای پیشی گرفتن و برتری در کارها.
۳ ـ تقلید؛ یعنی الگو گرفتن از رفتار دیگران.
۴ ـ پشتکار فراوان؛ یعنی ادامه دادن کوشش تا رسیدن به نتیجه.
نکتهٔ دیگری را نیز باید در نظر داشت. «تیزهوشی اجتماعی» از هوش مستقل است؛ یعنی هوش بالا به‌خودی‌خود توانایی اجتماعی برجسته را تضمین نمی‌کند. رهبری یکی از جلوه‌های تیزهوشی اجتماعی است و رهبران ساختارهای ارزشی جامعه را دگرگون می‌سازند. پس توانایی شما در پیوند با دیگران قلمرویی جداگانه است که اهمیت آن کمتر از توانایی درسی نیست.
هـ ـ هوش بیشتر، همیشه تعادل بیشتر نیست
بسیاری گمان می‌کنند که هرچه هوش بیشتر باشد، فرد متعادل‌تر و سازگارتر است؛ اما افزایش هوش ضرورتاً تعادل و سازگاری را افزایش نمی‌دهد. در برخی از رجال نابغه، عدم تعادل روانی و ناسازگاری محیطی دیده شده که کم‌وبیش در دوران کودکی و نوجوانی آن‌ها تظاهر کرده است. با این حال، تأثیر محیط و شیوهٔ تربیت را نباید نادیده گرفت.
«تعالی‌طلبی» یعنی کوشش برای رسیدن به برترین سطح. این ویژگی در میان تیزهوشان و افراد خلاق جایگاهی کلیدی دارد. اما در کنار آن، هشداری جدی نیز داده شده است: اگر پافشاری بر تعالی‌طلبی با فشار انتظارات اجتماعی همراه شود، ممکن است به پیامدهای بسیار ناگوار بینجامد و حتی جان فرد را به خطر بیندازد. «انتظارات اجتماعی» یعنی توقعاتی که دیگران از شما دارند.
به همین دلیل، نگارنده بر لزوم وجود «مشاور خاص» برای آسیب‌های ویژهٔ تیزهوشان تأکید کرده است. اگر سنگینی انتظارات خود یا دیگران را بیش از توان خود حس می‌کنید، گفت‌وگو با پدر و مادر یا مشاور مدرسه نشانهٔ ضعف نیست؛ بخشی از همان مسئولیتی است که در قبال استعداد خود دارید.
سخن پایانی
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که فرد تیزهوش در پرورش استعداد خود نقشی فعال دارد. خودباوری، بنیادی‌ترین نگرش اوست و با سازگاری اجتماعی همبستگی دارد. رشد هوش با درک تمایز میان خود و دیگران، خودمحوری را تعدیل می‌کند و با رشد قضاوت اخلاقی هم‌پا پیش می‌رود. خودمختاری، استقلال قوی، اعتماد به نفس و موضع درونی نظارت، زمینهٔ مسئولیت‌پذیری اجتماعی را فراهم می‌آورند. نظم‌جویی، رقابت‌طلبی، تقلید و پشتکار فراوان، سازگاری با جامعه را افزایش می‌دهند.
روشن است که هوش به‌تنهایی تعادل و سازگاری را تضمین نمی‌کند. تعالی‌طلبی نیز اگر با فشار انتظارات اجتماعی همراه شود، می‌تواند آسیب‌زا باشد. سهم شما در پرورش استعدادتان، در کنار نقش خانواده و مدرسه، آن است که این ویژگی‌ها را در خود بشناسید و آن‌ها را در پیوندی متعادل با دیگران به‌کار گیرید.
منبع
فرهنگ‌نامه، «تمایز میان خود و دیگران» — تمایز میان خود و دیگران
فرهنگ‌نامه، «نظم‌جویی» — نظم جویی
فرهنگ‌نامه، «رشد قضاوت اخلاقی» — رشد قضاوت اخلاقی
فرهنگ‌نامه، «تیزهوشی اجتماعی» — تیزهوشی اجتماعی
فرهنگ‌نامه، «نبوغ» — نبوغ
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد