قلمرو تیزهوشی به معنای وسیع و گسترش‌یافته، طبقه‌هایی را در بر می‌گیرد. «تیزهوشی سازماندهی»، «تیزهوشی آفرینندگی» و «تیزهوشی پیشرفتگی» سه حوزهٔ اساسی را تشکیل می‌دهند که تاکنون به‌عنوان انواع تیزهوشی شناسایی و کشف شده‌اند. در کنار این طبقه‌بندی، در «مکتب تعاملی» مفهوم «هوش تحصیلی» جایگاه برجسته‌ای در پرورش استعداد تحصیلی دارد. این دو مفهوم، یعنی «هوش تحصیلی» و «پیشرفتگی»، هر دو در گسترهٔ تحصیلی معنا می‌یابند و از این رو گاه یکی پنداشته می‌شوند؛ اما جایگاه هر یک در نظام نظری تیزهوشی متفاوت است. در این‌جا نخست هر یک از دو مفهوم را بررسی می‌کنیم، سپس به همانندی‌ها و پیوندهای آن‌ها می‌پردازیم و آنگاه تفاوت‌هایشان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ هوش تحصیلی در مکتب تعاملی
بر پایهٔ «مکتب تعاملی» پس از طی مراحل سه‌گانهٔ تشخیص استعداد، سیاستگذاری آموزش و سیاستگذاری تقویت توانایی، با هدف پرورش استعداد تحصیلی، ده برنامهٔ ویژه قابل اجراست. پنج برنامه از این ده برنامه به «تسریع برای پرورش هوش تحصیلی» اختصاص دارد که در قالب مدرسهٔ تفکیکی، پایهٔ تفکیکی، کلاس فراپایه، کلاس دانشگاه‌محوری و کلاس انقباضی اجرا می‌شود؛ آن هم «بر اساس زمینه‌ای که بالاترین برجستگی این نوع هوش را دارد». پنج برنامهٔ دیگر به تسریع برای پرورش «وظیفه‌مندی» در همین قالب‌ها مربوط است.
در راهبرد جداسازی، بر پایهٔ «سیاست تعاملی پرورش استعداد»، با هدف آموزش ویژهٔ دانش‌آموزان مستعد تحصیلی یازده برنامهٔ ویژه قابل اجراست؛ از تسریع جامع در همهٔ دروس تا تسریع ترکیبی چنددرسی و تسریع موضوعی تک‌درسی. همهٔ این برنامه‌ها «بر مبنای نمرهٔ بالا در هوش تحصیلی و یا مهارت وظیفه‌مندی با کمترین پراکندگی نمرات» طراحی شده‌اند.
در راهبرد فراگیرسازی نیز هشت برنامهٔ ویژه قابل اجراست که در آن‌ها تسریع فردی یا مختلط «با بیشترین برجستگی در هوش تحصیلی» یا وظیفه‌مندی و با کمترین پراش، در قالب‌هایی چون «گواهی برای معلومات پایه»، «ورود زودتر به دبستان»، «درون‌کلاسی» و «همیاری» صورت می‌گیرد.
بدین ترتیب «هوش تحصیلی» در آثار مزبور، نوعی هوش است که به‌همراه مهارت وظیفه‌مندی، شالودهٔ استعداد تحصیلی را تشکیل می‌دهد و مبنای سنجش‌پذیری برای گزینش برنامه‌های تسریع فراهم می‌آورد.
ب ـ پیشرفتگی در گسترهٔ انواع تیزهوشی
«پیشرفتگی» یکی از گونه‌های مهم تیزهوشی است. وجود حداقل سه نوع نظام روانی ویژه در قلمرو تیزهوشی، یعنی پیشرفتگی، آفرینندگی و سازماندهی، و پذیرش این تنوع، ناکارآمدی برنامه‌های سنتی و ضرورت فراهم‌سازی برنامه‌های متناسب و اقتضایی را به‌سهولت نشان می‌دهد. برنامه‌های «غنی‌سازی» و «تسریع» بدون توجه به تفاوت‌های فردی و تنوع تیزهوشی، اثربخشی نخواهند داشت (لاپان، ۱۹۸۹؛ هایچی، ۱۹۹۰).
مقولهٔ «رهبری» نیز در زمینهٔ گستردهٔ اجتماعی یک عرصهٔ مهم بروز و ظهور انواع سه‌گانهٔ تیزهوشی، از جمله پیشرفتگی، به شمار می‌آید. از سوی دیگر، با افزایش هوش تفاوت‌های فردی بیشتر می‌شود؛ پس تداول و شیوع پدیدهٔ توانمندی مرکب بسیار کم و نادر خواهد بود:
«یک بررسی بر روی هزار دانش‌آموز تیزهوش که در یک درصد بالای منحنی واقع بودند، بر اساس آزمون قابلیت تحصیلی SAT، مطالعهٔ ارزش‌ها و رغبت‌سنج «هالند» نشان داد که پدیدهٔ توانمندی چندگانه، در میان نوجوانان تیزهوش (زیر ۵ درصد بالا) شیوع اندکی دارد» (اچتر و همکاران، ۱۹۹۶).
بررسی ویژگی‌های تیزهوشی پیشرفتگی با وجود برخی تیرگی‌ها در امر تشخیص تیزهوشی و استعداد همراه است و این خود مبحث جداگانه‌ای را در مطالعات تیزهوشی تشکیل می‌دهد.
ج ـ همانندی‌ها و پیوندها
۱ ـ هر دو مفهوم در گسترهٔ تحصیلی جای دارند و با «خودباوری تحصیلی» پیوند می‌یابند. نوجوانانی که دارای استعداد تحصیلی هستند در خودباوری تحصیلی برتری دارند. در یکی از بررسی‌ها، برتری خودباوری دختران تیزهوش چنین تبیین شد که «ظاهراً دختران مزبور دارای پیشرفتگی تحصیلی برجسته‌ای بودند، لذا حداقل از جنبهٔ تحصیلی، خودباوری بیشتری نشان داده‌اند».
۲ ـ رابطهٔ میان «تیزهوشی» و «خودباوری» یک رابطه و پیوند مطلق نیست، بلکه به عوامل متعددی از جمله «پیشرفت تحصیلی» بستگی دارد. در بحث «نقش هوش تحصیلی» به این یافته اشاره شده است:
«برخی شواهد تحقیقی حاکی از آن است که کودکان تیزهوش کم‌آموز، خودباوری تحصیلی ضعیف‌تری نشان می‌دهند» (هورویتز و اوبراین، ۱۹۸۵).
بنابراین هوش تحصیلی و پیشرفت تحصیلی در پدیدآیی خودباوری، دست‌به‌دست هم می‌دهند.
۳ ـ در پژوهش‌های مربوط به هوش تحصیلی، گروه تیزهوش پیشرفتگی به‌عنوان یکی از گروه‌های مورد مقایسه قرار گرفته است:
«رابطهٔ افسردگی و هوش تحصیلی بررسی شد. در این بررسی افسردگی و گرایش‌های خودکشی نوجوانان تیزهوش پیشرفتگی، عادی و استثنایی در پایه‌های نهم تا یازدهم تحصیلی مورد کاوش قرار گرفت. «مقیاس افسردگی رینولدز» و پرسش‌نامهٔ گرایش خودکشی اجرا شد. نتایج حاکی از آن بود که هیچ تفاوت قابل ملاحظه‌ای در میان سه گروه از لحاظ سطح، شدت یا ماهیت آشفتگی تجربه‌شده، یافت نشد.»
۴ ـ هر دو مفهوم مبنای گروه‌بندی آموزشی قرار می‌گیرند. همان‌گونه که برنامه‌های تسریع بر پایهٔ هوش تحصیلی طراحی می‌شوند، در «گروه‌بندی خوشه‌ای» نیز پنج تا هشت فرد تیزهوش و مستعد یا دارای پیشرفتگی برجسته در کلاسی ناهمگون، آموزش متفاوت و خاصی را از معلم دریافت می‌کنند. اندازهٔ اثر این برنامه بر اساس سیزده مطالعه فقط برای جنبهٔ تحصیلی در سطح بسیار برجسته‌ای (۶۲/۰) حاصل گردید (راجرز، ۲۰۰۷).
د ـ تفاوت‌ها
نخست ـ جایگاه در نظریه: «پیشرفتگی» یکی از سه نوع تیزهوشی و یک «نظام روانی ویژه» در کنار آفرینندگی و سازماندهی است؛ یعنی طبقه‌ای از تیزهوشان را مشخص می‌کند. اما «هوش تحصیلی» نوعی هوش است که در مکتب تعاملی همراه با مهارت «وظیفه‌مندی»، دو پایهٔ استعداد تحصیلی را می‌سازد و هر یک برنامه‌های جداگانه‌ای دارند.
دوم ـ نشانه‌ها: نشانهٔ هوش تحصیلی، «نمرهٔ بالا» با «کمترین پراش نمرات» و تعیین «زمینه‌ای که بالاترین برجستگی این نوع هوش را دارد» است. در مقابل، پیشرفتگی با «برجستگی» در پیشرفت تحصیلی شناخته می‌شود و تشخیص آن با تیرگی‌ها و ابهام‌هایی همراه است؛ به‌ویژه آن‌که توانمندی مرکب در میان تیزهوشان شیوع اندکی دارد.
سوم ـ پیامدها: برخورداری از هوش بالا به‌تنهایی پیامد مطلوب تحصیلی را تضمین نمی‌کند. تیزهوش کم‌آموز، با وجود توانایی، خودباوری تحصیلی ضعیف‌تری نشان می‌دهد. در یک پژوهش، نقش فرآوری خلاقانه در رفع کم‌آموزی هفده دانش‌آموز تیزهوش کم‌آموز هشت تا سیزده ساله مطالعه شد و «جنبه‌های مهم این فرایند در تقویت تحصیلی دانش‌آموزان شامل روابط با معلم، فعالیت در یک حوزهٔ مورد علاقه، و تعامل با گروه همسالی همگن بود». اما پیشرفتگی برجسته، چنان‌که در مطالعهٔ دختران تیزهوش دیده شد، با خودباوری تحصیلی بیشتر همراه است.
یافته‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که هوش تحصیلی و پیشرفتگی دو روی یک سکه نیستند. هوش تحصیلی مبنای سنجش و گزینش برنامه‌های تسریع در راهبردهای جداسازی و فراگیرسازی است و پیشرفتگی گونه‌ای از تیزهوشی است که در کنار آفرینندگی و سازماندهی، تنوع نظام‌های روانی را نشان می‌دهد. روشن است که پرورش استعداد تحصیلی هنگامی به ثمر می‌نشیند که هم برجستگی هوش تحصیلی شناسایی شود و هم شرایط تبدیل آن به پیشرفتگی برجسته و خودباوری تحصیلی فراهم آید.
منبع
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «تفکیک در مکتب تعاملی» — تفکیک در مکتب تعاملی
استعداد و تیزهوشی، «منابع» — منابع
استعداد و تیزهوشی، «کمیابی تیزهوشی مرکّب» — کمیابی تیزهوشی مرکب
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «خطّ‌مشی انقباضی پرورش تعاملی استعداد در راهبرد تلفیق» — خط مشی انقباضی پرورش تعاملی استعداد در راهبرد تلفیق
استعداد و تیزهوشی، «مقدمه» — مقدمه
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش
مقاله‌های هم‌موضوع: خطّ‌مشی فراپایه در مدرسه: جایگاه، اثربخشی و ملاحظات برای مدیران، خطّ‌مشی انقباضی در پرورش تعاملی استعداد: فشرده‌سازی آموزش تیزهوش در کلاس عادی