«نظریهٔ هیجان اندیشه» برای نخستین بار در هفدهمین کنفرانس شورای جهانی کودکان تیزهوش و مستعدّ (انگلستان، ۲۰۰۷) ارایه شد و سپس در سایر مجامع بین المللی توسعه یافت. (کاظمی، ۲۰۰۸، کاظمی و کاظمی، ۲۰۱۴)
این نظریّه به ماهیّت یکپارچهٔ دامنه‌های عاطفی و شناختی خلّاقیّت توجّه می‌کند و فرآیند خلّاقیّت را ناشی از وجود دگرگونیهای هماویختهٔ شناختی و عاطفی می‌داند. بر این اساس، معمولاً دو هیجان عمده در پدیدآیی و شکل گیری خلّاقیّت نقش دارند: «پویایی» و «بیتابی». (کاظمی، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸، ۲۰۱۵، کاظمی، نوابخش، ۲۰۱۱، کاظمی و کاظمی، ۲۰۱۴)
«نظریهٔ هیجان اندیشه» گرچه در آغاز از قلمرو خلّاقیّت نشأت یافت، امّا در واقع بر یکپارچگی تعاملی دامنه‌های عاطفی، شناختی و رفتاری نظام روانشناختی تأکید می‌ورزد. از این رو نظریهٔ مزبور نه صرفاً یک چشم انداز شناختی است و نه فقط یک روی آورد هیجانی، بلکه یک نظریهٔ عمومی در روانشناسی است. چنین جایگاهی سبب شد پژوهشهای متعدّد و متنوّعی بر اساس آن انجام گیرد. (باغبان، ۱۳۹۸؛ باغبان، ۲۰۲۰؛ بهرامی و ترابی، ۱۳۹۶؛ ترابی، ۱۳۹۴؛ داوری، ۱۳۹۷؛ ده ملایی، ۱۳۹۷؛ راثی، ۱۳۹۵؛ کاظمی حقیقی، ۱۳۸۹؛ ۱۳۹۴، ۱۳۹۶؛ کاظمی، ابراهیمی، ۱۳۹۶؛ کرباسیان، ۱۳۹۷، مالمیر، ۱۳۹۷)
این نظریه با برجسته سازی روابط تعاملی نظام یافته میان ابعاد روانی، دیدگاهی نو در تبیین پدیده‌ها و پیش بینی رویدادهای روانشناختی قلمداد می‌شود.
گسترده‌ترین زمینهٔ بهره گیری از این نظریه در تبیین فرایند خلّاقیّت، تصمیمگیری، حلّ مسأله و نارساییهای عاطفی_شناختی است.
در توضیح این نظریه باید بیان کرد هر جا اندیشه ای پای گیرد، پابه پای آن، احساسی خاصّ می‌توان یافت که هیچ یک متقابلاً جدایی پذیر نیستند. این احساس به سرعت، اندیشهٔ ملازم با خود را متبادر می‌کند: «یکپارچگی تار و پود اندیشه و احساس».
هنگامی که احساس مزبور بروز یابد، ناگزیر در ظرف «هیجان» نمودار می‌شود؛ به چنین بروزی «هیجان اندیشه» اطلاق می‌کنیم. امّا باید تأکید ورزید که هر اندیشه ای لزوماً به هیجان منجرّ نمی‌شود.
پویایی به معنای احساس نیرومندی شدید همراه با شیفتگی و پیگیری در تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال برای یک اندیشهٔ بزرگ، تازه و هیجان انگیز است. این احساس نیرومندی با حالات روان تنی چون بدن لرزی و تشنگی و گرسنگی همراه است.
«پویایی» به مفهوم وسیع بدین معناست که کنجکاوی فرد با هر مسألهٔ مبهمی در قلمرو فعّالیتهای مورد علاقه‌اش تحریک می‌شود و وی با همهٔ وجود و مشغولیّت سرسختانه به آن مسأله، با احساس نیرومندی شدید بدون درماندگی و بدون احساس گذشت زمان در هنگام اشتغال به حل مسأله هر قدر بزرگ، در پی آن است که از آن، سر در آورد و حقیقت را کشف کند و امور را روشن نماید؛ بدین ترتیب، فکر همیشگی لزوم انجام یک کار بزرگ، بویژه نو و تازه، و اندیشهٔ کنجکاوانهٔ هیجان‌انگیز و دردسرآفرین همهٔ زندگیش را فرا می‌گیرد؛ وی با لذّت و سرسختی، این کنجکاویهای هیجان‌انگیز، ماجراجویانهٔ ولو خطرناک را از طریق تجربهٔ دانسته‌هایش دنبال می‌کند و برای این تجربه، ناآرامی نشان می‌دهد ولو بر این که آن مسأله تجربه کردنی نباشد.این حالات همراه با شوخ طبعی مشهود، تحرک و واکنش هیجانی راحت، لذّت از فعّالیتهای بدنی، بدن لرزی و تشنگی و گرسنگی است.
بیتابی به فرسودگی روانی تدریجی ناشی از «گردش اندیشه» اشاره دارد که همراه با نارساییهای روان تنی است.
«بیتابی» در معنای گسترده یعنی: شدّت اندیشه گردی، فعّالیّت و گفت‌وگوی ذهنی در ارتباط با مسائل فکری، فرد را دچار گرفتاری درونی، دلمشغولی و بیقراری مستمرّ و دائمی می‌کند که همراه با سرگشتگی و احساس از دست دادن کامل یقین است؛ شکّ و تردید در حلّ مسائل فرد را گرفتار می‌کند و او در حسرت کسانی به سر می‌برد که همیشه در حال یقین زندگی می‌کنند؛ نسبت به حلّ مسائل خود دچار بیمناکی و نگرانی می‌شود؛ فراموشی و ضعف حافظه، کلافه‌اش می‌کند؛ به ویژه وقتی مسأله جدّی است ولی حلّ نمی‌شود، ناامیدی از خود، احساس فرسودگی تدریجی، احساس دایمی خستگی و ناتوانی و احساس تنهایی وی را فرا گرفته و در قالب کم‌کاری و عدم فعّالیت بروز می‌یابد و خواب را از او می‌گیرد و او با دلشورگی و دلنگرانی دائماً احساس می‌کند که برای انجام فعّالیت تحت فشار است و در پی آن، احساس خشکی دهان، افزایش ضربان و تپش قلب و سردرد بروز می‌یابد.
البتّه سهم هر یک از این دو هیجان در خلّاقیّت به تفاوتهای فردی (مانند هوش، سنّ، جنسیّت، عوامل فرهنگی) بستگی دارد.
بنابراین خلّاقیّت گاهی مستلزم طیّ تجارب روانشناختی ناخوشایندی است که شباهتهایی فریبنده و گمراه کننده با برخی اختلالات روانی دارند. جریان عاطفی خلّاقیّت ممکن است به پدیدهٔ «روان فرسایی» و بروز آسیبهایی در «خود» بینجامد. به سبب ویژگیهایی که در تجربه «بیتابی» ملموس است، بسیاری از افراد خلّاق در معرض عنواندهی موهوم برای «بیماری یا اختلال روانی» قرار دارند. غفلت از ماهیّت بیتابانه خلّاقیّت و رهاسازی فرد خلّاق در این جریان به حال خود، بدون نظارت مشاوره ای تخصّصی، خطر ابتلا به اختلال واقعی را پیش می‌آورد.
(The hexahedral paradigm of creativity (Kazemi, 2007)
منابع
اخوان، محبوبه(۱۳۹۹) رابطهٔ ویژگیهای شخصیّت با بیتابی روانی و هوش تحلیلی دختران و پسران (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود
اسدی، فاطمه(۱۳۹۹) رابطهٔ ویژگیهای شخصیّت و نیروی روانی با هوش تحلیلی دانشجویان (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود
بابایی، نیلوفر(۱۳۹۸) بررسی مقایسه ای طرحواره‌های ناسازگار اولیه، رضایت از خود، خودپویشی، روان آوارگی، و تصویر بدنی زنان با و بدون سابقه جراحی زیبایی(پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود،
باغبان، نرگس(۱۳۹۸) تبیین الگوی خلّاقیّت بر اساس هیجان اندیشه و ویژگیهای شخصیّت با میانجیگری هوش تجربی در دانش آموزان متوسطه (رسالهٔ دکتری روانشناسی تربیتی) دانشگاه آزاد اسلامی کرمان
بهرامی، هادی؛ ترابی گودرزی، زهرا(۱۳۹۶) بررسی ارتباط خلّاقیّت با پویایی- بیتابی در دانشجویان هنرهای تجسمی دانشگاه هنر تهران، چهارمین کنفرانس بین المللی توسعهٔ پایدار
ترابی گودرزی، زهرا(۱۳۹۴) بررسی نقش واسطه ای حمایت اجتماعی در رابطهٔ بین خلّاقیّت و استحکام من در دانشجویان هنر دانشگاه تهران،(پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه علوم و تحقیقات، ۱۱، ۷۹، ۱۴۶-۱۵۶
داوری، منصوره(۱۳۹۷) نقش واسطه ای سرسختی شناختی، جنب‌و‌جوش هیجانی و بیتابی روانی در رابطهٔ میان ویژگیهای شخصیّت و خلّاقیّت (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی تهران جنوب
ده ملایی، سحر (۱۳۹۷) رابطهٔ سرسختی شناختی و حمایت عاطفی زناشویی با رضایت از زندگی زنان شاغل و غیر شاغل(پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود
راثی، ملینا(۱۳۹۵) رابطهٔ احساس تنهایی، نشخوار فکری و هیجان اندیشه با خلّاقیّت در دانشجویان (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شهر قدس، ۶۹-۷۴
عباسقلی زاده، مونا(۱۳۹۹) هنجاریابی و اعتبارسنجی آزمون شخصیّت خردورزی تحلیلی(پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود
علیخانی، محمّدصادق(۱۳۹۶) هنجاریابی آزمون پویایی_ بیتابی در مقطع سنّی ۱۵تا ۱۷، (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد روان شناسی عمومی) دانشگاه آزاد اسلامی شهر قدس
کاشانیان، سعیده(۱۳۹۹) پیش بینی رضایت شغلی کارکنان بر اساس جنب و جوش هیجانی و سرسختی شناختی، پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرکز
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین (۱۳۸۹) رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعدّ، فصلنامٔه کودکان استثنایی، سال ۱ شمارهٔ ۱، صفحات ۱-۲۲
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین (۱۳۹۴) آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، انتشارات تابان خرد، تهران، صفحات ۲۵-۲۸
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین (۱۳۹۴) چشم اندازهای مشاوره برای نوجوانان تیزهوش، مجلّهٔ استعدادهای درخشان، شمارهٔ ۷۳
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین (۱۳۹۴) خلّاقیّت، انتشارات تابان خرد، تهران، فصل دهم، صفحات ۱۷۷-۲۱۷
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین (۱۳۹۶) زمینهٔ روانشناسی تعاملی، انتشارات تابان خرد، تهران، صفحات۶۷ و ۸۰-۸۶
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین؛ ابراهیمی، مرضیه سادات(۱۳۹۶) رابطهٔ هیجان اندیشه با سرسختی روان شناختی و ویژگیهای شخصیّت، فصلنامهٔ روانشناسی مثبت، سال سوم، شمارهٔ ۸ صفحات۴۷-۶۲
کاظمی حقیقی، ناصرالدّین(۱۳۹۷) روانشناسی کار و مدیریت، انتشارات زبان آفرین، تهران، صفحات ۱۴۱-۱۵۶
کرباسیان، زهرا(۱۳۹۷) رابطهٔ هوش تحلیلی و بیتابی روانی با رضایت شغلی مردان و زنان ۴۰ تا ۵۰ ساله (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی تهران جنوب
کریمی، فاطمه(۱۳۹۹) رابطه ویژگیهای شخصیت با هوش تحلیلی و سرسختی‌شناختی(پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی تهران جنوب
مالمیر، طیّبه (۱۳۹۷) «تدوین الگوی رضایت از زندگی بر اساس ویژگیهای شخصیّتی و سبکهای حلّ مسأله با میانجیگری بیتابی روانی و نیروی روانی در افراد متأهل» (رسالهٔ دکتری روانشناسی عمومی) دانشگاه آزاد اسلامی رودهن
مالمیر، طیّبه (۱۳۹۸) «تدوین الگوی رضایت از زندگی بر اساس ویژگیهای شخصیّتی و سبکهای حلّ مسأله با میانجیگری بیتابی روانی و نیروی روانی در افراد متأهل»، پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، شماره سی و سوم، ۱۱۵-۱۲۷
مذنبی رودپشتی، زهره(۱۳۹۸) رابطهٔ صفات شخصیّت و هوش تحلیلی با میانجیگری بیتابی روانی در دختران دبیرستانی (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی شهر قدس
نازی زاده، ربابه(۱۳۹۹) تدوین الگوی ساختاری خلاقیت بر اساس هوشهای سه گانه با میانجیگری تفرّد در دانش آموزان دختر۱۵ تا ۱۷ سال تیز هوش شهرتهران(رسالهٔ دکتری روانشناسی تربیتی) دانشگاه آزاد اسلامی رودهن
ورامش، مریم(۱۳۹۹) رابطه ویژگیهای شخصیّت و حمایت عاطفی زناشویی با رضایت از زندگی، (پایان نامهٔ کارشناسی ارشد) دانشگاه آزاد اسلامی تهران، واحد مرکز
Baghban, Narges, Manzari Tvakooli, Alireza; Tajrobehkar, Mahshid (2020) Investigating the Relationship between Emotion if Thought and Personality Traits and Creativity with the Mediating Role of Experential Intelligence among High School Students, Archives of Pharmacy Practice,V 11, 94-104
Kazemi Haghighi, Nasseroddin (2007) The hexahedral paradigm of creative personality: "A review of sixty years of literature for the 21st century", World Council for Gifted and Talented Children, 17th Biennial World Conference.
Kazemi Haghighi, Nasseroddin. (2008) Educational Directions in the Hexahedral Paradigm of Creativity, Proceeding of the International Conference on Excellence in Education 2008: Future Minds and Creativity, 250-264
Kazemi Haghighi, Nasseroddin & Kazemi Haghighi,Ahmad reza (2014). Economic Creativity Development, Turkish Journal of Giftedness and Education, Volume 4, Issue 1, 51-70
Kazemi Haghighi, Nasseroddin (2015) The hexahedral paradigm of creativity. International Journal of Talent (I.J.T),vol 1,No 1,10-31.
Navabakhsh, Mehrdad & Kazemi Haghighi, Nasseroddin (2011) Social Consideration in the Creativity: Resource Orientation, International Journal of Social Sciences(IJSS (Vol.1, No.1
Yoosefi Jooybari, Fahime; Hassanzadeh, Ramazan; Fakhri, Mohammad Kazem(2017) Comaring the Effects of Creativity Therapy abd Group Counseling Based on Choise Theory on Students' Exile Feeling and Thought Emotion, Avicenna J Neuro Psycho Phisiology, V4, N2, 71-78
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هیجان اندیشه
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: منابع (درآمدی بر روان‌درمانی تعاملی)