۷۴. شرح و تفسیر
تفاوتهای ناشی از محیط (صرف نظر از جنسیّت) صرفاً در آزمون " ادواردز " 15 قابل مشاهده است، ولی بر اساس آزمون " کاتل "16 هیچگونه تفاوت شخصیّتی ناشی از محیط آموزشی حاصل نشده است. دانشآموزان " مستعدّ " محیط آموزشی تفکیکی، احساس کفایت و توانمندی بیشتری در برخورد با مشکلات مینمایند و سخت کوشی کمتری دارند و در مسؤولیّت پذیری و تحمل ناراحتّی، ضعف بیشتری نشان میدهند.
تأثیر محیط آموزشی بر " کولیگری " پسران و " برونگردی " ایشان به سطح هوش بستگی دارد. در حالیکه در سطح پسران " مستعدّ " بدون تفکیک هوشی، پسران " مستعدّ " سمپاد و مدارس خاصّ از حیث " کولیگری " و " برونگردی "، تفاوتی را با یکدیگر نشان نمیدهند، امّا با افزایش هوش، در سطح " هوشمندی " ( 115 تا 5/128 ) پسران مدارس خاصّ " برونگردی " بیشتری اظهار میدارند. (2/13 در برابر 5/11 )؛ یعنی پر حرفترند؛ جنب و جوش بیشتر دارند؛ آرامش خاطر افزونتری بروز میدهند؛ صداقت و چابکی آنها بیشتر است؛ افراد بی تشویشی هستند؛ و ناآرامی و تحریکات را دوست دارند، تمایل به شوخیهای مبتذل دارند و به حرفههایی که مستلزم وقت و اهتمام است، علاقهای از خود نشان نمیدهند. همچنین ثابت شده است کسانی که دارای این خصیصهاند، معمولاً دارای بدنی پهن هستند، همچنین با افزایش هوش و ورود به حوزهٔ تیزهوشی (هوشبهر بالاتر از 135)، پسران تیزهوش سمپاد " کولیگری " بیشتری نشان میدهند (49/11 در برابر 55/9)؛ یعنی غیر مقرراتیتر، دارای تخیل حساس بیشتر، کم اطمینانتر، دارای آرامش ظاهری بیشتر، و هیجانات عصبی افزونتر هستند؛ راه خود را دنبال میکنند بدون آنکه به زندگی جمعی توجّهی داشته باشند. در رابطه با چیزهای عملی، احساس مسؤولیّت زیادی نمیکنند، زمینههای اختلالات ناپایدارانه و هیستری تبدیلی دارند. پسران " مستعدّ مدارس خاصّ " در تصمیمگیری ناتوانتر هستند، ترجیح میدهند که در مصاحبت با دیگران تصمیم بگیرند. دوست دارند که دیگران
، ارزش آنها را بدانند و آنها را مورد تأیید قرار دهند، تابع مقررات و آدادپب و رسوم هستند واز مد پیروی میکنند با آداب وسنّن، همنوایی کمتری نشان میدهند. آیندهنگری و دقت آنها در جزئیات، کمتر است. کمتر به مشاهده رفتار دیگران میپردازند و در شناخت و درک احساس دیگران، ناتوانترند. همچنین سعی کمتری در جلب همدردی و مهربانی و کمک دیگران، مبذول میدارند و " احساس کفایت " بیشتری میکنند و توانایی بیشتری در برخورد با مشکلات بروز میدهند؛ امّا " سختکوشی " کمتری دارند و در " مسؤولیّتپذیری گ ضعیفترند و تحمل پایینی در برابر ناراحتّی نشان میدهند. " دختران مستعدّ سمپاد " در مقایسه با دختران " مستعدّ مدارس خاصّ "، وابستگی کمتری به دیگران دارند و درتصمیمگیری آزادترند. همچنین کفایت بیشتری نشان میدهند و در برخورد با مشکلات، تواناترند. دقت عمل بیشتری دارند، و در پشتکار، روشنفکری و رشد فرهنگی نیز برتری نشان میدهند.
شخصیّت دانشآموزان هوشمند " سمپاد " و " مدارس خاصّ "
دانشآموزان " هوشمند سمپاد، احساس کفایت و توانایی برتری در برخورد با مشکلات دارند.
" پسران هوشمند " سمپاد، همان تفاوتهای شخصیّتی ذکر شده در سطح استعداد را همراه با " برونگردی " کمتر نشان میدهند؛ جز آنکه در " مدد جویی "، " نظم "، و " تحمل " با همتایان خود در مدارس خاصّ مشابهت دارند.
" دختران هوشمند " سمپاد در مقایسه با دختران هوشمند " مدارس خاصّ "، تفاوتهای اساسی شخصیّتی ذکر شده در سطح استعداد را بروز میدهند، بجز " خود مختاری " که جای آنرا " تحمل کمتر " میگیرد، یعنی آنها دانشآموزانی " مسؤولیّتناپذیرتر " و " سختکوش " و " تحمل کمتری " در برابر ناراحتّی اظهار میدارند.
در " سطح تیزهوشی " (135 به بالا) تقریباً هیچگونه تفاوت شخصیّتی معنیداری ناشی از تفکیک محیط آموزشی حاصل نشده است؛ امّا با تفکیک جنسیّت، تفاوتهایی از حیث شخصیّت در دو محیط آموزشی " سمپاد " و " مدارس خاصّ " بدست آمده است:
" پسران تیزهوش سمپاد " جز در " کولیگری " بیشتر که مورد تفصیل قرار گرفت، همان تفاوتهای مذکور در حوزهٔ استعداد ( دانشآموزان مستعدّ ) را بروز میدهند؛ جز آنکه در "خود کفایی "، " دقت در رفتار دیگران "، با همتایان خود در مدارس خاصّ مشابهت دارند.
امّا " دختران تیزهوش مدارس خاصّ " در مقایسه با " دختران تیزهوش سمپاد " اطمینان بیشتری به خود دارند، از روحیهٔ مستقلّی برخوردارند، خشونت بیشتری نشان میدهند، نسبت به " موقر بودن "، تظاهر بیشتری میکنند، از موقعیبتهای مقتضی تبعیّت و فرمانبرداری، بیشتر میگریزند، پا برجایی و استواری بیشتری نشان میدهند و تمایل بیشتری دارند که دیگران را " مجذوب " خود سازند و در " سختکوشی "، " مسؤولیّتپذیری " و " تحمل ناراحتّی " برتری دارند.
به نظر میرسد که تفاوتهای شخصیّتی یافت شده در دو محیط تفکیکی به نوع " استعداد " و " نخبگی " مربوط شود.
ویژگیهای شخصیّتی دانشآموزان " سمپاد " شامل تحمل ضعیف و خواریشماری کمتر با نوع " نخبگی خلّاقیّت " تجانس و هماهنگی بیشتری دارد؛ به تعبیر دیگر، در مراکز آموزشی تحت پوشش سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان، بیش از سایر مراکز خاصّ و مدارس عادی، دانشآموزان " خلّاق " یافت میشود.
بررسی تفصیلی خصایص شخصیّتی افراد خلّاق، استنباط فوق را روشنتر خواهد ساخت.
مطالعات گستردهای پیرامون ویژگیهای شخصیّتی افراد خلّاق به عمل آمده است. در این بخش، نتایج پنج دسته از مطالعات مزبور را ذکر میکنیم و سپس خصایص شخصیّتی " نخبگان خلّاق " را در یک قالب کلّی، جمعبندی مینمائیم.
" یافتههای یک دسته از مطالعات، حاکی از آن است که افراد " خلّاق " دارای این صفات شخصیّتی هستند: " استقلال گ، " تدبیر و کاردانی "، " دلیری و ماجراجویی "، " استواری و استحکام " ( دارای احساس مسؤولیّت )، " حسّاسیّت هیجانی "، (علاقهمند به زندگی اجتماعی ) کنجکاویف بردباری در قبال پیچیدگی، استقامت در کار، ابتکار، خودکفایی، شوخ طبعی، انضباط شخصی، علایق وسیع، توجّه به درون، بی نظمی در مقابل نظم، سرعت انتقال فراوان، علاقه زیاد به مفاهیم و دلالات استنباطیّ تا جنبههای عملی و عینی، نظام ارزشی هنری و نظری، توانایی بردباری در قبال تنیدگیهای درونی ایجاد شده بوسیلهٔ نگهداری ارزشهای متعارض، و خودگردانی در امور."4
" حاصل برخی از تجارب، حاکی از وجود این خصیصهها در افراد خلّاق است: گشادهرویی در امور، احساس گمگشتی دربارهٔ چیزی ترجیح فعّالیّتهای پیچیده، خطر طلبی، پژوهش پیرامون حقایق، درستکاری، فردیتگرایی، وقف خود نسبت به فعّالیّت مورد علاقه، مبارزهطلبی برای موقعیبتهای سخت و پیچیده، و کنجکاوی."8
" منابع دیگری وجود دارند که برای شخصیّتهای خلّاق این صفات را قائل هستند: گشادهرویی نسبت به تجربه ( تجربهپذیری )، بردباری در قبال ابهام، موضوع درونی ارزشیابی، توانایی درگیری و فعّالیّت با مفاهیم و عناصر، فعّالیّت ارتجالی با باورها و عقاید، خودشکوفایی برجسته، بازداری کم نسبت به رفتار شخصی، بیان عقاید و بروز فعّالیّتهای خود بدون ترس از استهزا شدن، پذیرش و استقبال از جنبههای ناشناختهٔ امور، خودپذیری، اعتقاد به تفوق و برتری خود، احساس راحتّی و آسودگی، و سرانجام نیل به یکپارچگی در خود."6
" حوزهٔ دیگری از پژوهشها، این خصایص را بدست داده است: ارزشیابی جنبههای زیبایی شناختی در تجربه، علایق گسترده، مجذوبیت نسبت به ابهام، نیروی فوقالعاده، استقلال در قضاوت، خودمختاری، روشنایی ( اشراق )، اعتماد به نفس، توانایی سازشدهی صفات متضاد یا متعارض در خودباوری شخصی، احساس نیرومند و استوار دربارهٔ خلّاق بودن خود، استقلال در موضعگیری و رفتار اجتماعی، تسلّط، توجّه به درون، پذیرش تحرک، خودپذیری، انعطافپذیری، و عدم جنب وجوش در صحنهٔ امور اجتماعی." 5
" یکی از جدیدترین جمعبندیها پیرامون خصایص شخصیّتی افراد خلّاق، چنین نتایجی دربر داشته است: تمایل به رویارویی و تقابل با خصومت و خطرطلبی هوشی، استقامت در کار، کنجکاوی و تجسسطلبی در امور، گشادهرویی در برابر تجارب جدید، کشش درونی و کامل نسبت به امور مورد علاقه، انضباط و تعهد نسبت به کار خود، انگیزهٔ درونی فوقالعاده، تمرکز بر فعّالیّت، رهایی از موانع دیگران، " خودسازماندهی "، " رقابتطلبی در موقعیبتهای دشوار "، " بردباری در قبال امور پیچیده "، " علایق وسیعگ، " تمایل به درگیری با عقاید "، " ارزش دهی به اصالت و ابتکار "، " پرهیز از رفتارهای مرسوم "، " تجربه احساسات عمیق "، " سرعت انتقال "، " کاوش در موقعیبتهای مورد علاقه "، " بهرهگیری از موقعیت "، سطحی از تعارض میان انتقاد از خود و " اعتماد به نفس "، " تعارض میان کنارهگیری از دیگران و پیوند جویی اجتماعی "، " گرایش درونی به انجام امور "، " نیاز به تشکل اتحاد "، " حمایتطلبی و تمجیدخواهی "، " موهبت ذاتی"، " اظهار جرات و درستکاری "، " تظاهر هیجانی "، " احساسات مذهبی و هم حسی نسبت به نیازهای دیگران "، " علاقه به کتاب " ( بیش از مردم )، " علاقه به مدرسه "، " یادگیری فرا کلاسی "، " سرگرمیهای خاصّ "، و مطالعه در امور پراکنده و عمومی."7