۹۹. چکیده

منابع

1- کاظمی حقیقی، ناصرالدّین، مقالات مندرج در شماره‌های مختلف مجلهٔ استعدادهای درخشان.

2-شوون، رمی. (1366). سرآمدها (کودکان تیزهوش)- ترجمهٔ محمود مینا کاری-نشر دانشگاهی. صفحات 58 و 59

3-Kitano K.Margie & Kirby F. Darrell (1986). Gifted Education. A Comprehensive View. Little, Brown and company.PP. 57,58,60,223.

تحوّل انتظارات اجتماعی دختران نوجوان تیزهوش

«بررسی تجربی»

چکیده:

« در این پژوهش، انتظارات اجتماعی دختران نوجوان تیزهوش در پایه‌های مختلف تحصیلی بررسی می‌شود. 410 دختر نوجوان تیزهوش در پایه‌های اول راهنمایی تا چهارم نظری در مرکز آموزشی فرزانگان تهران به یک پرسش باز درباره انتظارات خود از جامعه پاسخ دادند. نتایج، وجود یک فهرست یازده گانه، شامل پذیرش، تعدیل توقعات، درک، منزلت و پیشرفت اجتماعی، اعتلای فرهنگی جامعه، روابط صمیمی، حمایت، احترام، استقلال و امنیت را تایید نمود.

تحلیل آماری بر اساس مجذور خی (x²) تفاوتهایی را در پایه‌ها و مقاطع تحصیلی در سطح 9/99 درصد نشان داد. دختران نوجوان تیزهوش در مقطع راهنمایی بیش از دبیرستان، به پذیرش، منزلت و پیشرفت اجتماعی، و در مقطع دبیرستان بیش از راهنمایی به تعدیل توقعات درک و روابط صمیمی توجه می‌کردند. با افزایش پایه تحصیلی و سن، انتظار پذیرش اجتماعی، بیشتر و انتظار استقلال، کمتر از همه تغییر می‌نمود. تفاوت معنی داری میان دو گرایش تحصیلی ریاضی و تجربی به دست نیامد.»

«توقع» و « انتظار» در لغت به معنای تقریباً مترادفی به کار می‌روند «توقع» به معنای چشمداشت و انتظار داشتن نسبت به حصول امری اتلاق و برای انتظار سه معنا وجود دارد: چشمداشت، چشم به راه بودن و نگرانی.

هر دو واژه به انجام کاری در آینده اشاره دارند. اما گسترده اصطلاحی « انتظار» و «توقع» از ریشه‌های شناختی، نگرشی، ارزشی، گرایشی و انگیزشی نشئت می‌گیرد. بنابراین با بررسی انتظار فرد نسبت به امری خاص می‌توان تصویری کلی از ریشه‌ها و ابعاد فوق الذکر به دست آورد. در اهمیت بررسی انتظار فرد آدمی، همین کفایت می‌کند، یعنی جنبه‌های پنجگانه فوق الذکر انسان، در انتظار وی تجلی می‌کنند. این جنبه‌ها، علاوه بر آن، انتظار آدمی را شکل داده، تکوین می‌بخشند.

انتظار به این معنی دارای انواع مختلفی می‌باشد:

انتظار از خود، انتظارات خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و شغلی.

به نظر میرسد که در میان ابعاد پنج گانه تکوین دهنده انتظار، پایه‌های انگیزشی و شناختی سهم بسیار شگرفی دارند، این پایه‌ها، زمینه‌های شکل گیری نظام ارزشی، نگرشی و گرایشی را فراهم می‌آورند.

مطالعات تجربی موجود بر محور انتظارات تیزهوش نسبت به پیشرفت ووضعیت تحصیلی و شغلی وی در آینده انجام یافته است.

«انتظار موفقیت» یکی از مبانی اساسی پیشرفت به شمار می‌آید و بستگی به اعتماد فرد نسبت به توانایی‌های هوشی و برآورد وی در قبال میزان مشکل بودن رشته تحصیلی فردی تکوین می‌یابد که این دو بنیان بستگی به عناصر خاصی دارد:

1. طرح مشخص 2- اهداف کوتاه مدت 3- اهداف بلند مدت 4- خودآرمانی 5- خودباوری نسبت به توانایی‌های شخصی 6- برداشت‌هایی نسبت به مقتضیات کاری.

مطالعات تجربی نشان داده که همبستگی نیرومندی میان اعتماد دختران تیزهوش در توانایی ریاضی و گرایشهای آنها در ورود به مشاغل مرتبط با ریاضی نظیر مهندسی و علوم کامپیوتر به دست آمده است. علاوه بر آن، همبستگی مثبتی میان ترجیحات مربوط به موضوعات درسی تیزهوشان و درجه بندی از سهولت مواد درسی برای وی یافت شده است.

برخی یافته‌های دیگر نشان می‌دهد که انتظار پیشرفت تحصیلی و شغلی دارای تفاوتهایی از لحاظ جنسیت است.

در یک مطالعه تطبیقی( عادی، تیزهوش تفکیکی و تیزهوش غیر تفکیکی) انتظارات دانش آموزان از مدرسه مورد بررسی قرار گرفت و نتایج نشان داد که تیزهوشان تفکیکی بیش از غیر تفکیکی احساس تنش و نگرانی از نتیجه وضعیت تحصیلی خود داشتند که از معلمانی سخت کوش و جدی بهره مند شده و خود نیز به سختی کار کنند. پس از طی دوره آموزشی، آنها احساس کردند که موفقیت بدون کوشش زیاد قابل دسترس است.

بررسی توقع دانش آموزان فوق العاده خلاق نشان داد که آنها انتظار دارند که تحت رهبری سخت کوشانه و همراه با پشتکار به نهایت درجه موفقیت برسند. رشد شغلی و حرفه ای، ورزشهای متفاوت و متنوع، تنوع وسیعی از موضوعات و مواد درسی و کسب دوستان جدید نیز مورد نظر آنها بود. مطالعه مجدد یکسال پس از آن، نشان داد که 80 درصد موارد مزبور تکرار شد.

مطالعات فوق، اساسی ترین یافته‌ها در زمینه بررسی انتظار تیزهوش به شمار می‌آید. اما تاکنون هیچ مطالعه ای پیرامون موضوع مورد بررسی یعنی انتظارات اجتماعی، انجام نیافته است.

برخی مطالعات توصیفی فهرستی از انتظارات اجتماعی تیزهوش را به دست می‌دهند:

1. پذیرش: پذیرفتن نیازها، توانایی‌ها، عقاید و احساسات و رفتارهای یک فرد تیزهوش و پرهیز از تبعیض.

1. تعدیل توقعات محیطی: سازش دادن توقعات جامعه از فرد تیزهوش در حد واقعیتهای وجودی وی.

2. درک: شناسایی و فهم صحیح و واقع بینانه از پدیده تیزهوشی.

3. منزلت: فراهم سازی موقعیتی ویژه برای تیزهوش و به رسمیت شناختن آن.

4. پیشرفت: تلاش و سعی جامعه برای ارتقای خود.

5. اعتلای فرهنگی: تعالی نظام ارزشی و هنجارهای اجتماعی

6. محبت: دوستی و مهربانی آحاد جامعه توسط فرد تیزهوش

7. شناخت جامعه: درک و شناسایی جامعه توسط فرد تیزهوش

8. حمایت: همیاری و پشتیبانی اجتماعی تیزهوش از لحاظ مادی و معنوی

9. احترام: ارزش نهادن به فعالیتها، عقاید و استعدادهای تیزهوش

10. استقلال: رعایت فردیت و مرزهای شخصی تیزهوش به وسیله جامعه

11. امنیت: حاکمیت نظم، ثبات و آرامش در محیط اجتماعی

12. تعامل: برقراری روابط انسانی میان فرد تیزهوش و جامعه

به نظر میرسد که انتظار اجتماعی تیزهوش یعنی توقع و انتظار وی از جامعه در رابطه با نیازهای اجتماعی، جامعه پذیری و تعامل اجتماعی و سازگاری وی با محیط انسانی شکل می‌گیرد. بدین معنا که وی مانند هر انسانی نیاز به زندگی و تعامل اجتماعی دارد، جامعه خویش را به گونه اساسی بشناسد و در مقابل رویدادها و پدیده‌های اجتماعی محیط خود، به طرز خاصی موضعگیری و نگرش نشان می‌دهد.

ظاهراً انتظارات اجتماعی تیزهوش ( به منزله ترکیبی از جنبه‌های انگیزشی، شناختی، نگرشی و ارزشی از لحاظ اجتماعی) می‌تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی نظیر جنسیت، تحول، فرهنگ ( و محیط شهری) و جایگاه اقتصادی – اجتماعی قرار گیرد. اما تاکنون به جز یک مطالعه توصیفی پیرامون نقش جنسیت در انتظار اجتماعی نوجوانان تیزهوش سابقه دیگری در دست نیست.

بنابراین هنوز، نقش تحول به عنوان متغیر مستقل مورد بررسی قرار نگرفته است.

به نظر میرسد که تحول می‌تواند از طریق تکوین نگرشها و نظام ارزشی خاصی و به ویژه دگرگونی جنبه‌های شناختی در پدیدایی انتظار( و از جمله انتظار) تیزهوش موثر باشد. موضعگیری و گرایش سیاسی – اجتماعی از مبانی اساسی انتظارات اجتماعی به شمار می‌آید. برخی مطالعات نشان می‌دهند که موضع گیری‌ها و گرایشهای سیاسی و اجتماعی افراد تیزهوش بستگی به سن، وضعیت تحصیلی، نوع اشتغال، میزان درآمد، هوش و وضعیت روانی دارد. گرایش و موضع گیری‌های سیاسی و اجتماعی نخبگان در گذار تحول سنی( در بزرگسالی) تفاوتهایی را نشان می‌دهد: با ازدیاد سن و ورود به میانسالی، محافظه کاری افزایش می‌یابد و جوانان تیزهوش نسبت به افراد مسن تر، گرایشهای سیاسی اصلاح گرایانه تری را بروز می‌دهند.

هرگاه بپذیریم روابط متقابل اجتماعی و تعامل محیطی و نیز شرایط محیطی در کنار ویژگی‌های انگیزشی در شکوفایی تیزهوشی و مهارتهای هوشی برجسته به ویژه در دوران طفولیت (سه یا چهار سالگی) نقش اساسی را ایفا می‌کند، بررسی انتظارات اجتماعی فرد تیزهوش، به منزله پایه و محور بنیادین همنوایی، تعامل و زندگی اجتماعی مطلوب ضرورتی تام و حیاتی خواهد داشت. به ویژه آنکه تاکنون هیچ پژوهشی پیرامون موضوع مورد نظر یعنی نقش تحول در انتظارات اجتماعی دختران نوجوان تیزهوش ایران در پیشینه و سوابق مطالعاتی در دست نیست؛ بنابراین مسئله اساسی پژوهش این است: آیا انتظارات اجتماعی دختران نوجوان تیزهوش در دو مرحله دوره سوم تحول شناختی، دارای تفاوت معنی داری است؟

پژوهش بر اساس طرح یک سوال باز و تشریحی ( مهمترین توقع خود را از جامعه مرقوم فرمائید) در میان 410 دختر نوجوان تیزهوش (12 تا18) در دو مقطع تحصیلی راهنمای(211 نفر) و دبیرستان(199 نفر) یکی از مراکز آموزشی سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (مرکز آموزشی فرزانگان تهران) که در برگیرنده مناطق چهارده گانه آموزش و پرورش شهر تهران است اجرا و نتایج آن بر اساس فهرست کلی انتظارات اجتماعی، طبقه بندی گردید.