۴۳. چکیده

تحوّل بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گسترهٔ هوش

ناصرالدّین کاظمی حقیقی⁵⁵

چکیده:

در این مقاله، به بررسی بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گسترهٔ هوش و واکنش‌های هیجانی ‌پرداخته‌ایم. فرضیّهٔ مورد پژوهش آن است که: بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گسترهٔ واکنش‌های هیجانی و هوش آنها در پایه‌های تحصیلی، متفاوت است. ابزارهای «هیجان‌پذیری برژه»، «آزمون هوشی کتل»، «آزمون سنجش خلّاقیّت »، در میان سیصد و بیست وچهار دانش‌آموز تیزهوش (صد و پنجاه و هشت پسر و صد و شصت و شش دختر با متوسّط بهره هوشی 137 در پایه‌های تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان) اجرا گردیدند. یافته‌ها با شیوهٔ تحلیل رگرسیون به دست آمد. نتایج تحلیل رگرسیون نشان داد که بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در پایه‌های تحصیلی دوم راهنمایی تا دوم دبیرستان، در گسترهٔ واکنش‌های هیجانی معنادار است؛ امّا بروز خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش پایهٔ‌ تحصیلی اوّل راهنمایی در گسترهٔ واکنشهای هیجانی، معنادار نیست؛ علاوه بر آن، بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در پایه‌های تحصیلی اوّل راهنمایی تا دوم دبیرستان، در پهنهٔ هوش، معنادار نیست. استنباط می‌شود تجلّی خلّاقیّت نوجوانان تیزهوش بر بنیاد هیجان، بستگی به مراحل تحوّل شناختی دارد.

واژه‌کلیدها: هوش، هیجان، خلّاقیّت، نوجوانی، تفاوتهای سنّی

به طور کلّی خلّاقیّت برحسب روی‌آوردهای مربوط به فرد، فرآیند، فرآوری، فشار، فضا و یا تعامل و یکپارچگی میان آنها تعریف می‌شود.(هیل،1992)⁵⁶

خلّاقیّت بر پایه «نظام تحوّل شناختی پیاژه»، برآیند درون‌سازی و برون‌سازی است و پایه‌های آن در دورهٔ حسّی-حرکتی شکل می‌گیرد و سپس در دوره‌های دوم و سوم، قوام و استواری می‌یابد. (منصور،1385) در دوره‌های سه‌گانهٔ تحوّل شناختی، خلّاقیّت نیز مشمول تحوّل است؛ شاید هماهنگی میان فضاهای حسّی و حرکتی در مرحلهٔ سوم دورهٔ اوّل را بتوان نقطهٔ آشکار خلّاقیّت قلمداد نمود که توأم با شکل‌گیری نخستین کشفها و ساختهای جدید است، امّا در عین حال پایهٔ هماهنگی روان‌بنه‌ها و کشف دوم یعنی تمایز هدف و وسیله می‌شود. سطح سوم تحوّل خلّاقیّت با کشف وسایل جدید توأم با بروز واکنشهای دورانی از نوع سوم، شکل می‌گیرد؛ این تحوّل مقارن با مرحلهٔ پنجم دورهٔ اوّل است. ممکن است این مرحله را «کشف وسایل جدید برای نیل به هدف» نامید. سطح چهارم تحوّل خلّاقیّت به مثابهٔ کشف، در مرحلهٔ ششم این دوره به نقطهٔ عطف اساسی می‌رسد؛ یعنی بینش و تحقّق ترکیبهای ذهنی همراه با حالت اختراع و درک ناگهانی و این امر ناشی از تجسّمی شدن همهٔ روان‌بنه‌های حسّی-حرکتی است. نقطهٔ عطف پنجم تحوّل خلّاقیّت مقارن با 2-4سالگی در قالب «تقلید در غیاب الگو» رخ می‌دهد که در رابطه با تبدیل یک پدیدهٔ حسّی-حرکتی به یک پدیدهٔ تجسّمی است. تحوّل خلّاقیّت در سطح ششم در سنین 7-9سالگی با جلوهٔ «نگهداری ذهنی» بروز می‌یابد؛ هنگامی که کودک از منطق عینی جزء و کلّ و روابط بهره می‌گیرد. نقطهٔ عطف هفتم تحوّل خلّاقیّت در سنین 9 تا 11 سالگی با هماهنگی و یکپارچگی عملیّات و تشکیل ساخت کلّی صورت می‌بندد. چنان که گفته شد، مراد از «ساخت»، مجموعهٔ روابط لایتغیّر برای پاره‌ای از دگرگونیهاست(پیاژه،1375ص211) و به معنای وسیع کلمه به منزلهٔ نظامی است که معرّف قوانین یا خواصّ کلیّت و متمایز از خواصّ عناصر باشد.(منصور و دادستان،1374ص43) و سرانجام سطح هشتم تحوّل خلّاقیّت یا به تعبیری نقطهٔ تابناک آن در دورهٔ سوم شکل می‌گیرد و آن پذیرش ممکن در کنار واقعیّت است؛ یعنی تنها بر واقعیّات محدود تکیّه نمی‌کند؛ بلکه به آنچه در سطح ممکن نیز هست، فکر می‌کند. افزون بر آن، استنتاج بر پایهٔ فرض، انتزاع(شکل از محتوی)، قیاس و استقرا نیز به استواری هر چه بیشتر تحوّل خلّاقیّت می‌انجامد. یکپارچگی همهٔ روان‌بنه‌های عملیّاتی انتزاعی با تشکیل یک شبکه به تعادل‌یافتگی این استنتاج یاری می‌دهد⁵⁷. یک نوجوان در این دوره، یک نوع حالت تمام نشدنی و بی‌انتهایی در خود حسّ می‌کند؛ معمولاً یک نوع جوشش در فکر نوجوان وجود دارد که می‌خواهد همه چیز را تازه کند و از نو بسازد.(منصور،1385) چنین شرایطی در کنار «خودمیان‌بینی»⁵⁸خاصّ نوجوانی منجر به پدیدآیی احساسی می‌شود که او خود را برای انجام فعّالیّتهای اصلاح‌گرانه، نیرومند می‌یابد.از سوی دیگر «میان‌واگرایی»⁵⁹به نوجوان اجازه می‌دهد از بی‌تمایزی نسبی نخستین بگریزد و از این بحران آرمانی نگری شفا یابد و دوباره به واقعیّت بازگردد.(پیاژه،1375؛ منصور و دادستان،1371)

امّا هنوز در باره نقش تجارب تحوّلی در پدیدآیی شخصیّت مناسب برای کنشهای خلّاقّانه، ابهامهایی اساسی وجود دارد.(جگو،1996)⁶⁰تردیدی نیست که خلّاقیّت در دوره کودکی تحوّل می‌یابد و به تدریج شکل می‌گیرد.(منصور،1385؛ کاتل،1973)⁶¹در مقایسه دو گروه غیرخلّاق غیرمولّد با غیرخلّاق مولّد یافت شد که تجارب کودکی، نوجوانی و بزرگسالی یک اثر نیرومند بر استعدادهای خلّاقانه شخص دارد.(دریودال،1964)⁶²پیگیریهای مطالعات طولی در میان معمارها آشکار ساخت که ویژگیهای شخصیّتی علی‌رغم گذشت بیش از بیست و پنج سال همچنان پایدار مانده است.(دادک و هال،1991)⁶³

امّا جنبه‌های هیجانی خلّاقیّت به طور کلّی شامل حسّاسیّت، درگیری و تنیدگی، تعارض شخصی، راحت‌درونی، گشودگی، شوخ طبعی و بیان کامل و آسان احساسها، عواطف و هیجانها می‌شود. هنگامی که فرد خلّاق به مقابله با موانع شناختی می‌پردازد، سطح بالایی از «هماهنگی هیجانی»⁶⁴را بروز می‌دهد.(رادفورد،2004)⁶⁵برخی پژوهشگران نیز به اهمیّت هیجان طیّ دوره نوجوانی و همراهی میان «بروز هیجانی» و خلّاقیّت توجّه کرده‌اند.(هافمان و هاوزر،1994)⁶⁶

به طور کلّی «آسان‌بیان‌گری»⁶⁷می‌تواند به عنوان یک خصیصه مهم شخصیّتی در تشخیص و پرورش ظرفیّت خلّاقانه و حلّ مسأله در خردسالان به شمار آید (ون هوک و تگانو،2002)⁶⁸به عبارت دیگر،«بیان کامل»⁶⁹یکی از ویژگیهای فرد خلّاق است.(پارنز، 1971)⁷⁰و از عمده‌ترین تظاهرهای هیجانی خلّاقیّت، خصیصه «شوخ‌طبعی»⁷¹است.(بهرنز،1974)⁷²تحلیلها نشان دادند که دو تعریف اساسی (هماویختگی و ناهماهنگی) و سه نظریّه اصلی (بازی ارتجالی، آسان‌بیان‌گری و روابط ناهماهنگ غیرمنتظره) رابطهٔ بیشتری داشتند.(ماردوک و گانیم،1993)⁷³بررسیها آشکار ساخته‌اند که «شوخ‌طبعی» در اندیشه واگرا و حلّ مسأله، نقش خاصّی را ایفا می‌کند.(زیو،1984)⁷⁴به طور کلّی خلّاقیّت همبستگی مثبتی با فرآوری بذله‌گویانه دارد.(برودزینسکی و رابین،1976)⁷⁵شخصیّت خلّاق طنز را می‌پسندد و از شوخ طبعی و ظرافت ذهنی برخوردار است.(منصور،1372) بر پایه نتایج پژوهشها شنیدن مزاح و بذله بر روی خلّاقیّت نوجوانان تأثیر می‌گذارد.(زیو،1976) علاوه بر آن، کیفیّت آموزش خلّاقیّت از طریق بذله‌گویی و کنایه مورد بحث قرار گرفته است.(شیبلز، 1979)⁷⁶شوخ طبعی و بذله گویی در کلاس درس همان‌گونه که خلّاقیّت را تقویّت می‌کند، باعث کاهش اضطراب، تنیدگی و دلتنگی و ملالت خاطر می‌شود.(ویلارد،2006)⁷⁷

«هیجان‌جویی»⁷⁸نیز یکی از جلوه‌های هیجانی است که از جمله حلقه‌های پیوندی میان دلتنگی با خلّاقیّت به شمار می‌رود.(شوبرت،1977)⁷⁹تظاهر عمده دیگر در حیطه هیجانی خلّاقیّت، «افسردگی» است.(والکر و همکاران،1995)⁸⁰بر پایهٔ برخی مطالعات، نوسانهای خُلقی، به ویژه اختلالات خلقی دوقطبی با خلّاقیّت رابطه دارد. حالات خلقی انتهایی می‌تواند خلّاقیّت را افزایش دهد.(ریچاردز و کینی،1990)⁸¹در صورت وجود برخی شرایط، اختلالات دوقطبی همبستگی مثبتی با خلّاقیّت بالا دارد و مهیّاساز شکوفایی خلّاقیّت می‌شود.(جکسون، 2001)⁸²و برخی شواهد پژوهشی گویای آن است که «تنهایی»⁸³با خلّاقیّت همبستگی دارد و این همبستگی ویژه دوره نوجوانی نیست؛ امّا از سوی دیگر یافته‌های تحقیقاتی نشان می‌دهند که تنهایی، رابطه معکوسی با خلّاقیّت کودکان و نوجوانان دارد.(ماهون و همکاران،1996)⁸⁴علاوه بر اختلالات خُلقی، برخی نارساییهای روان‌آزردگی و عصبی نیز در حیطه مسائل هیجانی خلّاقیّت، ملموس است.(والکر و همکاران،1995) نتایج پژوهشها در میان افراد خلّاق نشان داد که به طرز قابل ملاحظه‌ای در میان آنها، حالات عصبی و روان‌آزردگی مشهود است.(گلاد،1997)⁸⁵گاهی اوقات این نارساییها در قالب «اختلالات روان‌تنی» بروز می‌کند.(سندبلوم،1997)⁸⁶آنها می‌توانند از «تنیدگی» و «اضطراب» به منزله یک عامل سوق دهنده انگیزشی برای خلّاقیّت خویش بهره گیرند.(اسمیت و کارلسون، 1987)⁸⁷«تنیدگی هیجانی»⁸⁸(میان شخصیّت فرد و هویّت مربوط به نقش) از ویژگیهای هنرپیشگان خلّاق به شمار می‌آید. (نمیرو، 1997)⁸⁹خلّاقیّت به طور کلّی مقتضی وجود «تنیدگی» است.(اشترنبرگ و تاردیف، 1989)⁹⁰علاوه بر این، تعامل برخی عوامل شخصیّتی و «تنیدگی هیجانی» به طرز قابل ملاحظه‌ای بر فرآوری خلّاقانه مؤثّر است.(هینتون،1971)⁹¹خلّاقیّت فردی به منزله فرآیندی است که «تنیدگیِ» میان نوآوری و نگهداری وضعیّت موجود را تعادل می‌بخشد.(ماگیاری بک،1988)⁹²برخی از کاوشگران ادّعا می‌کنند که نیروی روانی بالقوّه انفجاری با توانمندی خلّاقیّت همراهی دارد. (ردفیرن و استور، 1992)⁹³حالات عصبانیّت و طغیان خشونت و جنبه‌های مرضی ممکن است در پیوند با خلّاقیّت قرار گیرند.(دایاموند،1996)⁹⁴

امّا از دیگر سو، پیشینه مطالعاتی در ارتباط با «روان‌گسیختگی» و خلّاقیّت بررسی شده است.(گلیکسوهن وهمکاران،2000-2001)⁹⁵و افزون بر آن، برخی نتایج، حمایت محدودی از رابطه میان خلّاقیّت و «روان‌گسیختگی» می‌کند.(جکسون،2001) حتّی بعضی مطالعات گویای آن است که اضطراب کم با نمرات بالا در اندیشه واگرا همراه است.(شریفی،1383؛ وایت، 1968)⁹⁶پژوهشهای دیگر نیز نشان می‌دهند نوجوانانی که تجربه بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب دارند، نمرات کمتری در خلّاقیّت به دست می‌آورند.(دنسبای و مارینلّی، 1999)⁹⁷حتّی بعضی بررسیها اکیداً بیان می‌دارند که هیچ رابطه‌ای میان افراد خلّاق و بیماری روانی وجود ندارد.(پوره و ویتمن،1993-1994)⁹⁸

افزون بر آن، به زعم برخی پژوهشگران، خلّاقیّت به منزله یک ظرفیّت انسانی مستلزم وجود سلامتی روانی است. سه زمینه اساسی برای پی‌ریزی فرآیند اندیشه افراد برجسته در خودشکوفایی لازم است: الف)«حسّاسیت»، ب)«هم‌نیرویی»⁹⁹، ج)«ظرفیّت پدیدآوری خوشایند»¹⁰⁰. (پارنز،1971) وجود بهداشت روانی یک متغیّر اساسی برای تعامل با خلّاقیّت به شمار می‌آید.(لاسونن،1997)¹⁰¹طبق تأکید بعضی پژوهشگران، خلّاقیّت همانا خودشکفتگی سالم است که با وجود بهداشت روانی گسترش بهتری می‌یابد.(شوبرت و بیوندی، 1977)¹⁰²

در ادبیّات تحقیق فقط دو مطالعه در دست است که به طور تلویحی به بروز خلّاقیّت دانش‌آموزان باهوش در پهنهٔ برخی ویژگیهای هیجانی اشاره نموده است: در بررسی مقایسه‌ای ویژگیهای شخصیّتی دانش‌آموزان خلّاق و غیرخلّاق در میان نوجوانان باهوش(پایه‌های اوّل و دوم متوسّطه) یافت شد که دانش‌آموزان خلّاق در مقایسه با افراد غیرخلّاق، گرایش بیشتری به «حسّاسیّت هیجانی»، «پایداری هیجانی»، «ادواری‌خویی متهوّرانه»، «برونگردی» و «مهار کردن اراده» بروز دادند. در عوض دانش‌آموزان غیر خلّاق گرایش بیشتری به «ماجراجویی» داشتند.(سورکی،1376)

این مطالعه صرفاً به مقایسه ویژگیهای شخصیّتی (و نه واکنشهای هیجانی) فقط به دو سنّ چهارده و پانزده سالگی محدود شده است؛ بدون آن که به بررسی تحوّلی این نوجوانان بپردازد.

در بررسی دیگر به ظهورخلّاقیّت کودکان تیزهوش در گسترهٔ «تحوّل‌یافتگی هیجانی»¹⁰³اشاره‌ای شده است. نتیجهٔ مطالعه نشان داد که کودکان بسیار باهوش و دارای تحوّل‌یافتگی هیجانی نسبت به تیزهوشان دارای تحوّل‌یافتگی هیجانیِ کمتر، از خلّاقیّت بالاتری برخوردارند.(لاندائو و وایسلر،1998)¹⁰⁴

بنا براین بررسی فوق، محدود به پژوهش تجلّی خلّاقیّت کودکان تیزهوش در بستر «تحوّل‌یافتگی هیجانی» شده است؛ بدون آن که به مطالعه واکنشهای هیجانی بپردازد و به علاوه، به مقتضای موضوع مطالعه، توجّهی به بررسی تحوّلی نشده است.

بنابراین موضوع مورد بررسی (به ویژه در قلمرو تیزهوشی) بسیار تازه است. به بیان دیگر، بررسی بروز جلوه‌های خلّاقیّت دانش‌آموزان تیزهوش در گسترهٔ هوش و واکنشهای هیجانی با تأکید بر کاوش تحوّلی، ضروری به نظر می‌رسد.