۱۲. الگوی شش وجهی انتظارات فرهنگی
«تیزهوشی» به منزله مفهومی متأثّر از فرهنگ، یک ظرفیّت شناختی بالاتر از سطح متوسّط و پدیدهای تحوّلی و پرورشپذیر است که از یک عامل عمومی یا تعامل میان چند مؤلّفه نشأت میگیرد؛ با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد و دارای انواعی است یا امکان دارد از چندگانگی در بروز برخوردار باشد. تیزهوشی فرهنگی به منزلهیکی از این انواع به شمار میآید.
نوجوان تیزهوش (با بهره هوشی حدّ اقل 115) در تعامل با محیط، شامل جامعه و نظام ارزشی و فرهنگی از برخی نیازها و انتظارات ویژه برخوردار است؛ نظیر:
«پذیرش تیزهوش از سوی جامعه»
«تعدیل انتظارات جامعه» توقّعات اطرافیان از دانش آموزان تیزهوش بهویژه افراد بیشتر خلّاق، معمولا آنها را دچار ناآسودگی میکند.
«درک پدیده تیزهوشی از سوی جامعه»
«به رسمیّت شناسی منزلت تیزهوش» (شامل انگیزه برای جلب توجّه دیگران)، خصیصه «بینش» به معنای درک جایگاه خویش نسبت به دیگران به این انتظار دلالت دارد.
«پیشرفت اجتماعی» (شامل همیاری و تعاون، پیشرفت فردی و برتری طلبی، کمالگرایی و تعالی گرایی). کمال یابی به معنای وجود انگیزه خاصّ، قابلیّت درونی و نیروی حیاتبخش زندگی که به ارتقای تحقّق تمامیّت خود انجامد، ناظر به این انتظار است. گرچه ممکن است تعالی گرایی در فرد تیزهوش به معنای توانایی دیدن کیفیت، تشکل و پدیدآیی باورها و گرایش شدید عاطفی، ممکن است برخی از تیزهوشان را به سوی توقّعات غیر واقعبینانه از خود، سوق دهد. یک فشار شخصی برای تعالیگرایی وجود دارد. انتظار موفقیّتیکی از مهمترین انتظارات فرد تیزهوش را تشکیل میدهد.
«اعتلای فرهنگی»
«دوستی اجتماع نسبت به فرد تیزهوش» لذّت از معاشرت با دیگران، علاقه به تسلّط بر دیگران و هدایت فعّالیّتها، تمایل به آنکه ابتدائاً توسّط دیگران انتخاب شود، و گرایش به مورد توجّه دیگران قرار گرفتن از حیث عقاید و تصمیمات، از انتظارات تیزهوشان در قلمرو رهبری است.
«شناخت جامعه توسّط تیزهوش» خصیصه «حسّاسیّت» در میان افراد تیزهوش به معنای به عمق احساسی که به شناخت دیگران میانجامد، به این انتظار اشاره دارد. هماحساسی قوی و نیرومند که از پیامدهای عاطفی تفاوتهای هوشی و شناختی تیزهوشان است، نیز ناظر به انتظار مزبور است.«حمایت اجتماعی» وقتی مسألهای واقع میشود، غالباً از آن روی است که دانش و اطّلاعات والدین درباره کودکان تیزهوش بسیار محدود و ناقص است و یا آن که به اندازه کافی از سوی والدین حمایتی صورت نمیگیرد. نیاز به حمایت و پشتیبانی اجتماعی برای تیزهوشانی که به ویژه دچار محرومیّت و تنگدستی هستند، بیشتر است.
«ارجگذاری نسبت به تیزهوش»
«رعایت استقلال» شامل خودمختاری و تفرّد تیزهوش، ترجیح فعّالیّتهای فردی و مستقل و عدم تمکین و ناپیروی). حسّاسیت تیزهوشان به عدم آسایش دیگران، ممکن است به سعی در پنهانسازی تواناییهای شخصی منجرّ گردد. تعارض میان سازشیافتگی و متفاوت بودن در روابط همسالی ممکن است آنها را دچار تنیدگی کند. برخی از مهمّترین جنبههای هیجانی خاصّ که معمولاً افراد تیزهوش با آن روبهرویند، شامل احساس انزوا، بیگانگی و تنهایی نسبت به همگنان برای گرایشها و علایق ویژه است. حتی برخی از دانشآموزان تیزهوش در سرگشتگی به سر میبرند که آیا کوششهای آنها برای رضایت و خوشنودی شخصی است یا برای خوشایندی اطرافیان انجام میگیرد؟ پیشرفتهای چشمگیر فرد تیزهوش در زندگی باعث تفاوتش از دیگران و احساس تنهایی میگردد.
«امنیّت طلبی در جامعه» جایگاهی که نوجوانان تیزهوش احساس امنیّت و تعلّق کنند.
«تعامل اجتماعی» (شامل رشد مهارتهای اجتماعی) دانش آموزان تیزهوش اغلب در سطح سنّ خود با همسالان دچار مشکل میشوند. پافشاری فوق العاده در قبال انتظارات مزبور مشکلات انگیزشی و مسایل حادّ روانی را پدید میآورد؛ تعارض میان انتظارات فردی و توقعات محیطی، ناتوانی در کسب هویّت فردی، تعالی جویی مفرط، تکوین یک زندگی بین فردی مطلوب را به مخاطره اندازد.
باید متذکّر شد که انتظار خود نیزیک مفهوم فرهنگی است و فرهنگ نیز میتواند با لحاظ انتظارات (فرهنگی) ویژه نوجوانان تیزهوش، تعیین کننده نظام آموزش و پرورش آنها باشد. در این میان توجه به تنوع فرهنگی نوجوانان تیزهوش یک رکن تربیتی محسوب میشود.
نظام ارزشی و فرهنگ افراد تیزهوش به ویژه بستگی به جنسیّت، سطح درآمد، تحصیل و اشتغال آنها دارد.
در پایان باید بیان داشت که علی رغم شناخت این انتظارات تاکنون هیچ بررسی اکتشافی در تحلیل عاملی آنها در جهت نیل به یک الگوی تبیین صورت نپذیرفته است.
استقلال طلبی دانش آموز تیزهوش برای کمالگرایی در جهت ارتقای فردی و پیشرفت جامعه
«درک درست تیزهوشی و افراد تیزهوش از سوی جامعه، بستر را برای تحقّق جایگاه خاصّ فرد تیزهوش و محبوبیتش در میان مردم همراه با حفظ استقلال و رعایت حریمش فراهم میآورد؛ به گونهای که همه نیازها، احساسات، عقاید و تواناییهای فردی مورد پذیرش و پشتیبانی ارزشمندانهای واقع میگردد و همکاری و راهنمایی محیط شامل حال وی میشود. این امر به صورت سازگاری توقّعات به اندازه استعدادها و علائق فرد جلوه میکند. چنین شرایطی همراه با شناخت درست جامعه از سوی فرد تیزهوش، زمینه ساز وجود احساس یگانگی اش با مردم در ترقّی خود و آنها، از طریق بالا رفتن سطح فرهنگ و ارزشهای مردم میشود که خود را با افزایش سطح سواد عمومی، پرهیز از خرافه گرایی و گسترش نظم و آرامش در محیط زندگی نشان میدهد».
بنابراین به نظر میرسد «استقلال طلبی دانش آموز تیزهوش برای کمالگرایی در جهت ارتقای فردی و پیشرفت جامعه»، شالوده انتظارات فرهنگی و اجتماعی وی را تشکیل میدهد.
بنابراین عوامل ششگانه به دست آمده شامل موارد زیر است:
(1حمایت عاطفی
به معنای نیاز به دوستی مردم، پذیرش اجتماعی همه احساسات و عقاید و تواناییهای فردی و ارزش قایل شدن برای افکار، احساسات و عقاید به همراه پشتیبانی از تواناییها، علاقهها و فعّالیّتها و وجود همکاری و راهنمایی»
این عامل با 16% واریانس نخستین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
(2 تعالی فرهنگی
به معنای «بالا رفتن سطح فرهنگ و ارزشهای مردم که توأم با شناخت درست جامعه از سوی فرد تیزهوش است و با نظم و آرامش در محیط زندگی بروز میکند».
این عامل با 10% واریانس دومین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
(3 رعایت حریم خاصّ و توقّعات واقع بینانه
به معنای «سازگاری توقّعات به اندازه استعدادها و علائق شخصی و رعایت حریم خاصّ از سوی دیگران که مبتنی بر درک درست تیزهوشی و افراد تیزهوش است».
این عامل نیز با 10% واریانس سومین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
(4 استقلالپذیری
«پذیرش همه نیازهای فرد از سوی مردم، حفظ استقلال توسّط آنها و وجود جایگاه خاصّ در میانشان»
این عامل نیز با 9% واریانس چهارمین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
(5 یگانگی برای ترقّی عمومی
به معنای «وجود احساس یگانگی با مردم در ترقّی خود و آنها که خود را با افزایش سطح سواد عمومی نشان میدهد».
این عامل نیز با 9% واریانس پنجمین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
6) رنج از خرافه گرایی
این عامل نیز با 6% واریانس ششمین مؤلّفه را تشکیل میدهد.
بنابراین عوامل ششگانه به دست آمده شامل موارد زیر است:
(1حمایت عاطفی
به معنای نیاز به دوستی مردم، پذیرش اجتماعی همهاحساسات وعقاید وتواناییهای فردی و ارزش قایل شدن برای افکار، احساسات و عقاید به همراه پشتیبانی از تواناییها، علاقهها و فعّالیّتها و وجود همکاری و راهنمایی»
این عامل با 16%واریانس نخستین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤالات زیر میشود:
نیاز دارم که مردم مرا دوست داشته باشند(با ضریب همبستگی 70/0)
از مردم انتظار دارم مرا با همه احساسات وعقیدههایم بپذیرند (با ضریب همبستگی 67/0)
انتظار دارم که مردم نسبت به استعدادهایم ارزش قایل باشند(با ضریب همبستگی 67/0)
نیاز دارم که مردم از تواناییها، علاقهها و فعّالیّتهایم حمایت کنند(با ضریب همبستگی 66/0)
میخواهم مردم به افکار، احساسات و عقایدم ارزش بگذارند(با ضریب همبستگی 66/0)
به کمک، همکاری، راهنمایی و پشتیبانی دیگران نیازمندم(با ضریب همبستگی 57/0)
از مردم انتظار دارم مرا با همه تواناییهایم بپذیرند(با ضریب همبستگی 51/0)
(2 ارتقای فرهنگی
به معنای «بالا رفتن سطح فرهنگ و ارزشهای مردم که توأم با شناخت درست جامعه از سوی فرد تیزهوش است و با نظم و آرامش در محیط زندگی بروز میکند».
این عامل با 10%واریانس دومین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤالات زیر میشود:
سطح فرهنگ و ارزشهای مردم باید بالا رود(با ضریب همبستگی 74/0)
احتیاج دارم که جامعهام را به درستی بشناسم(با ضریب همبستگی 67/0)
در جایی که زندگی میکنم باید نظم و آرامش وجود داشته باشد(با ضریب همبستگی 54/0)
(3 رعایت حریم خاصّ
به معنای «سازگاری توقّعات به اندازه استعدادها و علائق شخصی و رعایت حریم خاصّ از سوی دیگران که مبتنی بر درک درست تیزهوشی و افراد تیزهوش است».
این عامل نیز با 10%واریانس سومین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤالات زیر میشود:
دیگران باید توقّعات خود را از من به اندازه استعدادها و علائقم سازگار کنند. (با ضریب همبستگی69/0)
من هم در میان مردم حدود و حریم خاصّی دارم که باید از طرف دیگران رعایت شود.(با ضریب همبستگی 68/0)
مردم باید درک درستی از تیزهوشی و افراد تیزهوش داشته باشند.(با ضریب همبستگی 66/0)
(4 استقلال پذیری
«پذیرش همهنیازهای فرد از سوی مردم، حفظ استقلال توسّط آنها و وجود جایگاه خاصّ در میانشان»
این عامل نیز با 9% واریانس چهارمین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤالات زیر میشود:
از مردم انتظار دارم مرا با همهنیازهایم بپذیرند. (با ضریب همبستگی 71/0)
مردم باید استقلال مرا حفظ کنند. (با ضریب همبستگی 64/0)
انتظار دارم در میان مردم، جایگاه خاصّی برای خود داشته باشم.(با ضریب همبستگی 60/0)
(5 یگانگی برای پیشرفت
به معنای «وجود احساس یگانگی با مردم در ترقّی خود و آنها که خود را با افزایش سطح سواد عمومی نشان میدهد».
این عامل نیز با 9%واریانس پنجمین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤالات زیر میشود:
میخواهم همان طور که خودم ترقّی میکنم، به پیشرفت مردم هم کمک کنم(با ضریب همبستگی 74/0)
میخواهم مردم با من احساس یگانگی داشته باشند(با ضریب همبستگی /0)
سطح سواد مردم باید افزایش یابد(با ضریب همبستگی /0)
6) پرهیز از خرافه گرایی
این عامل نیز با 6%واریانس ششمین مؤلّفه را تشکیل میدهد. این عامل شامل سؤال زیر میشود:
وجود خرافات در میان مردم، مرا رنج میدهد (با ضریب همبستگی 78/0)
[محل درج تصویر: cultural_psychology_chapter_012_image_01.png]