شاید برای شما هم پیش آمده باشد که کاری در پیش دارید و پیش از آغاز آن، دلتان آرام نیست. گویی باری سنگین بر دوشتان است. این فشار گاه چند روز و چند هفته با شما می‌ماند. این حالت نامی دارد: «احساس تحت فشاربودن».
در این نوشتار نخست معنای این احساس را روشن می‌کنیم. سپس جایگاه آن را در نظریهٔ «هیجان اندیشه» نشان می‌دهیم. آنگاه به ریشه‌ها و پیامدهای آن می‌پردازیم. در پایان، واکنش‌های سالم در برابر فشار را بیان می‌کنیم.
الف ـ احساس تحت فشاربودن چیست؟
«احساس تحت فشاربودن» به معنای احساس دائمی تحت فشار بودن همراه با دلشورگی و دلنگرانی برای انجام فعّالیّت است. واژهٔ «دائمی» در این تعریف اهمیت دارد. سخن از یک نگرانی گذرا نیست؛ بلکه از حالتی است که پیوسته همراه فرد می‌ماند.
این احساس دو جنبه دارد:
۱ ـ دلشورگی و دلنگرانی دائمی؛ یعنی دل فرد آرام نمی‌گیرد و پیوسته نگران است.
۲ ـ احساس دائمی تحت فشار بودن برای انجام فعّالیّت؛ یعنی فرد حس می‌کند باید کاری را انجام دهد و این «باید» مانند فشاری همیشگی بر او سنگینی می‌کند.
بنابراین کسی که این احساس را دارد، برای فعّالیّت خود را تحت فشار می‌بیند و با دلشورگی و دلنگرانی، این فشار را دائماً حس می‌کند.
ب ـ جایگاه این احساس در «بیتابی»
در نظریهٔ «هیجان اندیشه»، تجربه‌های عاطفی و هیجانی فرد در هنگام اندیشیدن و آفرینندگی بررسی می‌شود. این نظریه دو مقیاس دارد: «مقیاس پویایی» و «مقیاس بیتابی».
«مقیاس پویایی» شامل جنب و جوش، کنجکاوی، احساس نیرومندی شدید، کشف بزرگ، بروز هیجان و شیفتگی تجربی است. «مقیاس بیتابی» مرکّب از بیقراری، گرفتاری درونی، تظاهرهای اندیشه، بیمناکی، گردش اندیشه و احساس تحت فشاربودن برای فعّالیّت است.
پس احساس تحت فشاربودن یکی از مؤلّفه‌های «بیتابی» است. بیتابی به بیمناکی، گرفتاری درونی و بیقراری ناشی از گردش اندیشه اشاره دارد که با تظاهرهای بدنی همراه است. برای آنکه این خویشاوندی را بهتر بشناسید، سه مؤلّفهٔ نزدیک به آن را توضیح می‌دهیم:
۱ ـ «بیقراری» سه ویژگی دارد: احساس ناتوانی، یعنی دلمشغولی و بیقراری ذهنی مستمرّی که با سرگشتگی و از دست دادن یقین همراه است؛ ناامیدی فرسایشی، یعنی ناامیدی و احساس فرسودگی تدریجی، به‌ویژه وقتی مسأله حل نمی‌شود؛ و کم‌کاری مستمر، یعنی کم‌کاری و عدم فعّالیّت پیوسته.
۲ ـ «گردش اندیشه» به معنای اندیشه‌گردی همراه با لرزش بدن است؛ یعنی هنگام رویارویی با مسأله، اندیشهٔ فرد به هر طرفی می‌گردد و گاه لرزشی شدید بدن را فرا می‌گیرد.
۳ ـ «تظاهرهای اندیشه» یعنی نشانه‌های بدنی ناشی از شدّت اندیشه؛ مانند احساس خشکی دهان، تشنگی شدید و گرسنگی عجیب. هنگامی که مسأله جدّی می‌شود، ضربان قلب افزایش می‌یابد و وقتی مسأله حل نمی‌شود، فرد دچار سردرد می‌گردد.
روشن است که احساس تحت فشاربودن تنها نیست. این احساس در کنار حالت‌های دیگر بیتابی قرار دارد و با آن‌ها یک مجموعه را می‌سازد.
ج ـ چرا نوجوان مستعد تحت فشار قرار می‌گیرد؟
برای فهم این پرسش باید با مفهوم «تنیدگی» آشنا شوید. «تنیدگی» به معنای پاسخ عمومی بدن به هر نیاز جسمی، هیجانی یا روانی شدید است که از سوی خود یا دیگران پدید می‌آید. پس فشار ممکن است از درون شما برخیزد و ممکن است از سوی خانه، مدرسه یا جامعه بر شما وارد شود.
بررسی‌ها نشان می‌دهند که تمایل قوی نسبت به پیشرفت و نیل به یک مقام معتبر اجتماعی، و آمال مربوط به خط‌مشی و فلسفهٔ زندگی، از فشارآورترین عواملی هستند که ثبات و تعادل روانی فرد تیزهوش را بر هم می‌زنند.
«دلیزل» (۱۹۸۶) نیز از تنیدگی شدید روانی سخن می‌گوید که در پیوند با کمال‌گرایی و تعالی‌جویی، توقّعات اجتماعی برای پیشرفت، تحوّل اختصاصی مهارت‌های هوشی و ناتوانی در قبال شناخت جهان واقعیّت بر فرد تیزهوش وارد می‌آید. «کمال‌گرایی» یعنی آنکه فرد می‌خواهد همه‌چیز بی‌نقص باشد. «توقّعات اجتماعی برای پیشرفت» یعنی انتظاری که دیگران از موفقیّت او دارند.
با این همه، همهٔ یافته‌ها هشداردهنده نیستند. مطالعات «رینولدز» و «اسکالوینسکی» (۱۹۸۵) نشان می‌دهد که اضطراب تیزهوشان کمتر از افراد عادی است. بررسی‌های «کایزر» و «برنت» (۱۹۸۵) نیز گویای آن است که نوجوانان تیزهوش می‌توانند افسردگی را در خود تشخیص دهند. این یعنی شما توانایی شناختن حالت‌های درونی خویش را دارید.
د ـ احساس تحت فشاربودن و خلّاقیّت
در یکی از پژوهش‌های نگارنده، رابطهٔ «هیجان اندیشه» و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد بررسی شد. «همبستگی مثبت» یعنی هرچه یکی بیشتر شود، دیگری نیز بیشتر می‌شود. «همبستگی منفی» یعنی هرچه یکی بیشتر شود، دیگری کمتر می‌شود.
نتایج نشان داد که خلّاقیّت این نوجوانان با هر شش مؤلّفهٔ پویایی همبستگی مثبت دارد. امّا همبستگی آن با احساس تحت فشاربودن منفی است (۲۷/۰-). همبستگی خلّاقیّت با پویایی نیز بیش از بیتابی است (۵۱/۰ در مقابل ۱۸/۰-).
پیام این یافته برای شما روشن است: جنب و جوش، کنجکاوی و شیفتگی به تجربه با آفرینندگی همراه است؛ امّا احساس دائمی فشار با کاهش خلّاقیّت همراهی دارد. پژوهش‌های دیگر نیز نشان می‌دهند نوجوانانی که تجربهٔ بیشتری در افسردگی، تنیدگی، هراس و اضطراب دارند، نمرات کمتری در خلّاقیّت به دست می‌آورند (دنسبای و مارینلّی، ۱۹۹۹).
با این حال، تصویر یکسویه نیست. خلّاقیّت به‌طور کلّی مقتضی وجود «تنیدگی» است (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹). افراد خلّاق می‌توانند از تنیدگی و اضطراب به منزلهٔ یک عامل سوق‌دهندهٔ انگیزشی برای خلّاقیّت خویش بهره گیرند (اسمیت و کارلسون، ۱۹۸۷). افزون بر این، خلّاقیّت مستلزم طیّ تجارب روانشناختی ناخوشایندی است که شباهت‌هایی فریبنده و گمراه‌کننده با برخی اختلالات روانی دارند.
بنابراین هر احساس فشاری نشانهٔ بیماری نیست. امّا وقتی این احساس دائمی شود و جای پویایی را بگیرد، از توان آفرینندگی شما می‌کاهد.
هـ ـ واکنش‌های سالم در برابر تنیدگی
در «ساختار کاپلان» تأکید اساسی بر درمانگری تنیدگی خاصّ افراد تیزهوش است. در این ساختار، واکنش‌های سالم و شایستهٔ فرد به تنیدگی چنین برشمرده شده است:
۱ ـ تغییر منبع تنیدگی؛ یعنی دگرگون کردن همان چیزی که فشار را پدید می‌آورد.
۲ ـ رویارویی با منشأ تنیدگی؛ یعنی گریختن از سرچشمهٔ فشار نیست، بلکه روبه‌رو شدن با آن است.
۳ ـ گفت‌وگو دربارهٔ سرچشمهٔ تنیدگی؛ یعنی سخن گفتن از آنچه شما را تحت فشار قرار داده است.
۴ ـ دگرگونی چشم‌انداز خود؛ یعنی تغییر دادن نگاه خویش به موقعیّت.
۵ ـ یادگیری مهارت‌ها و بازخوردهایی که کارها را آسان‌تر و موفقیّت را بیشتر می‌کند.
۶ ـ انجام فعّالیّت‌های لذّت‌بخش در ظرف زمانی بیشتر.
۷ ـ چشم‌پوشی از سرچشمهٔ تنیدگی؛ یعنی گاه می‌توان از آنچه فشار می‌آورد صرف‌نظر کرد.
۸ ـ تمرین‌های بدنی منظّم.
بدیهی است که احساس تحت فشاربودن بخشی از تجربهٔ اندیشیدن و آفریدن است. امّا آنچه آفرینندگی را می‌پروراند، پویایی است، نه بیتابی دائمی. شناختن این احساس و برگزیدن واکنش‌های سالم در برابر تنیدگی، شرایط مساعدتری برای آرامش روانی و شکوفایی استعداد شما فراهم می‌آورد.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «چشم‌اندازهای مشاوره برای نوجوانان تیزهوش» — چشم‌اندازهای مشاوره برای نوجوانان تیزهوش
فرهنگ‌نامه، «احساس تحت فشاربودن» — احساس تحت فشاربودن
مقالات دکتر کاظمی، «رابطهٔ هیجان اندیشه و خلّاقیّت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد» — رابطه هیجان اندیشه و خلاقیت در میان دختران و پسران تیزهوش و مستعد
مقالات دکتر کاظمی، «روان‌شناسی خلّاقیّت» — روان‌شناسی خلاقیت
فرهنگ‌نامه، «تنیدگی» — تنیدگی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: بیتابی (زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی)
مقاله‌های هم‌موضوع: احساس دیده‌نشدن و احساس تحت فشاربودن: دو شکایت پنهان مراجع، بیتابی روانی