رضایت از زندگی و احساس خشنودی از آن، به عوامل گوناگون فردی و محیطی بستگی دارد. در روان‌شناسی تعاملی، رضایت از زندگی پدیده‌ای ساده و یک‌بُعدی به شمار نمی‌آید، بلکه برایند تعاملی چند انتظار بنیادین آدمی از زندگی است. دربارهٔ خشنودی و سرزندگی مطالب بسیاری بیان شده است؛ اما در این‌جا از زاویهٔ مفاهیمی به این موضوع می‌نگریم که در فهرست‌های رضایت از زندگی جایگاه ویژه‌ای دارند: «درست‌زیستی»، «بالندگی»، «پیشروی خشنود»، «هدفمندی مجدانه» و «پشتیبانی آرامش‌یافته». نخست هر یک از این مفاهیم را تعریف می‌کنیم و سپس پیوند آن‌ها را با یکدیگر و با قلمرو «ارجمندی» مورد بررسی قرار می‌دهیم.
الف ـ خشنودی: برایند تعاملی سه انتظار
خشنودی در روان‌شناسی تعاملی به معنای رضایت از زندگی و احساس سرزندگی است که از برخورداری از یک راهنما در مسیر زندگی، حمایت هنگام رویارویی با سختی‌ها، همراهی فرد مناسب و بهره‌مندی از همکاری اطرافیان ناشی می‌شود.
خشنودی از زندگی به ارضای سه انتظار بستگی دارد: «آرامش روان»، «تفرد» و «پیشرفت». به بیان دیگر، خشنودی برایند تعاملی این سه توقع از زندگی است. هر فرد آدمی هنگامی که از آرامش روان برخوردار باشد، در جایگاه شایسته‌اش قرار گیرد و در آن همواره پیشرفت کند، بی‌تردید از زندگی‌اش خشنود است و سلامت روان و بهداشت آن تأمین شده است.
محور خشنودی از زندگی با مؤلفهٔ «پیشرفت» تحقق می‌یابد؛ مؤلفه‌ای که بالندگی، کارآمدی، معنایابی در زندگی، بهترین بودن، رشد و هدفمندی را در بر می‌گیرد. در «انگارهٔ تعادل روان» نیز خشنودی به سرزندگی معنوی، شخصیت تحلیلی، استواری روانی و سرسختی اشاره دارد.
ب ـ قلمرو ارجمندی و چهار مؤلفهٔ آن
«ارجمندی» یکی از مهمترین قلمروهای رضایت از زندگی است و چهار مؤلفه را در بر می‌گیرد:
1 ـ درست‌زیستی، به معنای «احساس سرزندگی و آرامش روانی مبتنی بر دستیابی به معنای زندگی که سبب رضایت از زندگی می‌شود»؛
2 ـ بالندگی، به معنای «پویایی فردی و کارآمدی هدفمندانه برای بهترین بودن، به گونه‌ای که اطرافیان به دیدگاه‌های فرد ارزش قائل می‌شوند»؛
3 ـ وجاهت، به این معنا که عقاید مبتنی بر معنویت فرد مورد توجه قرار می‌گیرد و او از تشویق مورد انتظار برخوردار می‌شود، به گونه‌ای که هنگام دشواری‌ها احساس تنهایی نخواهد داشت؛
4 ـ خودکامیابی، به معنای «دستیابی به پیشرفت در موفقیت منتظره بدون احساس وابستگی به دیگران در زندگی».
پس ارجمندی اشاره دارد به احساس سرزندگی و آرامش روانی همراه با دستیابی به معنای زندگی مبتنی بر معنویت، به گونه‌ای که عقاید فرد مورد توجه و ارزش‌گذاری دیگران قرار گیرد. روشن است که دو مؤلفهٔ درست‌زیستی و بالندگی، هستهٔ این قلمرو را در پیوند با رضایت از زندگی تشکیل می‌دهند.
ج ـ درست‌زیستی ارجمندانه
درست‌زیستی ارجمندانه تجربه‌ای از زندگی معنادار، رضایت‌بخش و همراه با آرامش روانی است که با احساس ارزشمندی فرد پیوند دارد. در این حالت، فرد زندگی خود را واجد معنا می‌بیند، از سرزندگی برخوردار است و امکان بهره‌مندی از تفریح‌ها و سرگرمی‌های مورد علاقه‌اش را دارد.
جایگاه مفهومی درست‌زیستی ارجمندانه، صورتِ درست‌زیستی در قلمرو ارجمندی است؛ یعنی رضایت و آرامش فقط پیامد آسایش بیرونی نیست، بلکه از هماهنگی میان معنای زندگی، تجربهٔ ارزشمندی و شیوهٔ زیستن پدید می‌آید. بدین‌سان، درست‌زیستی ارجمندانه پیوند میان لذت‌های روزمره، آرامش روانی و ادراک یک زندگی باارزش را توصیف می‌کند.
بدیهی است که هرچه فرد معنای زندگی خود را روشن‌تر دریابد و آن را با احساس ارزشمندی خویش همراه سازد، آرامش روانی و رضایت او از زندگی پایدارتر خواهد بود.
د ـ بالندگی و بالندگی اعتقادی
بالندگی، چنان‌که گفته شد، یکی از چهار مؤلفهٔ قلمرو ارجمندی است و به پویایی فردی و کارآمدی هدفمندانه برای بهترین بودن اشاره دارد. در این تعریف، دو جنبه به چشم می‌خورد: جنبهٔ درونی، یعنی پویایی و کارآمدی فرد؛ و جنبهٔ بیرونی، یعنی ارزشی که اطرافیان برای دیدگاه‌های او قائل می‌شوند.
یکی از چهره‌های بالندگی، «بالندگی اعتقادی» است. فرد دارای بالندگی اعتقادی به نظرات و عقاید خود ارزش می‌دهد و معتقد است که دیگران نیز باید آن‌ها را محترم بشمارند و ارزش‌گذاری کنند. او خود را فردی بالنده و ارجمند می‌شناسد و با افتخار به این هویت آغاز می‌کند. چنین فردی از آزادی کافی برخوردار است و اطرافیانش به دیدگاه‌ها و اندیشه‌هایش ارزش قائل‌اند. او اطرافیان خود را به‌خوبی می‌شناسد و خودش را نیز به اندازهٔ کافی آشنا می‌داند. می‌کوشد کارهایش بدون نقص انجام شود، بر دیگران نفوذ دارد و فردی مستقل شناخته می‌شود.
بالندگی همراه با «تعالی» و «خودکامیابی» زمینهٔ رضایت از زندگی را فراهم می‌آورد. یافته‌ها همچنین نشان داده است که بالندگی، در کنار درست‌زیستی و چند مؤلفهٔ دیگر، به کاهش افسردگی می‌انجامد. مؤلفهٔ بالندگی در «الگوی ارجمندی» روان‌درمانی تعاملی و در کاربرد آن برای درمان اعتیاد و تغییر رفتار نیز به کار رفته است.
هـ ـ پیشروی خشنود و هدفمندی مجدانه
اگر محور خشنودی از زندگی با مؤلفهٔ «پیشرفت» تحقق می‌یابد، دو مفهوم «پیشروی خشنود» و «هدفمندی مجدانه» چهرهٔ عملی این پیشرفت را نشان می‌دهند. این دو مفهوم در «ساختار تعاملی هوش موفق» جایگاه ویژه‌ای دارند؛ ساختاری که بر تعامل میان سه هوش (تحلیلی، تحصیلی و تجربی) و سه مؤلفهٔ اساسی موفقیت یعنی «هدفمندی مجدانه»، «پیشروی خشنود» و «بهینگی محیطی» تأکید می‌ورزد. بر پایهٔ این ساختار، موفقیت چنین تعریف می‌شود: «جدیت در هدفمندی، بهینگی در بازدهٔ تکالیف و یا پیشرفت رضایتمندانه با توجه به توانایی در یادگیری مفاهیم، تجربهٔ دانسته‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها».
پیشروی خشنود به معنای «استفادهٔ درست از موقعیت‌های زندگی برای پیشرفت، احساس رضایت از انجام کاری که فرد را به هدفش برساند، استفادهٔ درست از هوش، استعداد و توانایی‌ها برای پیشرفت به بهترین نحو و رضایت از تلاش شخصی در راه رسیدن به هدف» است. چنین فردی با انجام کارهایی که او را به هدفش می‌رساند احساس رضایت می‌کند و از تلاش شخصی خود برای رسیدن به اهداف لذت می‌برد.
هدفمندی مجدانه به معنای «نتیجه‌گیری مثبت در ازای تلاش، هدفداری و احساس نزدیکی مستمر به هدف، احساس خوشبختی و رضایت از زندگی، داشتن ارادهٔ بالا در پیدا کردن روش درست رسیدن به هدف، پشتکار زیاد همراه با هوش بالا و برجستگی اجتماعی خوب و پذیرش اشتباه‌ها و رساندن کارها به نتیجهٔ مطلوب» است.
به‌طور کلی، در هر دو مفهوم، رضایت از زندگی با تلاش هدفمند گره خورده است: در پیشروی خشنود، رضایت از خودِ مسیر و تلاش شخصی برمی‌خیزد؛ و در هدفمندی مجدانه، احساس نزدیکی مستمر به هدف و پذیرش اشتباه‌ها، خوشبختی و رضایت را پدید می‌آورد.
و ـ پشتیبانی آرامش‌یافته
پیشرفت و هدفمندی بدون بستر اجتماعی مناسب به خشنودی کامل نمی‌انجامد. فرد دارای «پشتیبانی آرامش‌یافته» در محیط اجتماعی و حرفه‌ای خود احساس راحتی می‌کند و از این‌که اطرافیانش او را صادقانه و با احترام بپذیرند لذت می‌برد. او از همکاری افراد پیرامون خود بهره‌مند است و ارزش‌ها و دیدگاه‌هایش از سوی آنان محترم شمرده می‌شود. چنین فردی در جست‌وجوی همراهی مناسب و راهنمایی در مسیر زندگی است و در مواقع دشوار از حمایت اطرافیانش بهره می‌برد.
این مفهوم به‌روشنی با تعریف خشنودی پیوند دارد؛ زیرا خشنودی از برخورداری از راهنما، حمایت در سختی‌ها، همراهی فرد مناسب و همکاری اطرافیان ناشی می‌شود. از سوی دیگر، احترام به ارزش‌ها و دیدگاه‌های فرد، او را به بالندگی و وجاهت در قلمرو ارجمندی نزدیک می‌سازد.
روشن است که درست‌زیستی ارجمندانه، بالندگی، پیشروی خشنود، هدفمندی مجدانه و پشتیبانی آرامش‌یافته اجزای جدا از هم نیستند، بلکه در تعامل با یکدیگر رضایت از زندگی را می‌سازند. معنای زندگی و احساس ارزشمندی، آرامش روانی را پدید می‌آورد؛ تلاش هدفمند و رضایت از مسیر پیشرفت، انتظار «پیشرفت» را برآورده می‌کند؛ و پذیرفتگی و حمایت اطرافیان، بستر این همه را فراهم می‌آورد. از این طریق، فرد در جایگاه شایستهٔ خود قرار می‌گیرد، در آن پیشرفت می‌کند و سلامت روان و بهداشت آن تأمین می‌شود. برای کسی که فهرست‌های رضایت از زندگی را پاسخ می‌دهد، نگریستن به این مفاهیم در کنار یکدیگر، تصویری یکپارچه از سرچشمه‌های خشنودی و نیز از زمینه‌های کاستی آن فراهم می‌سازد.
منبع
فرهنگ‌نامه، «پیشروی خشنود» — پیشروی خشنود
فرهنگ‌نامه، «پشتیبانی آرامش یافته» — پشتیبانی آرامش یافته
فرهنگ‌نامه، «هدفمندی مجدانه» — هدفمندی مجدانه
فرهنگ‌نامه، «بالندگی اعتقادی» — بالندگی اعتقادی
فرهنگ‌نامه، «درست‌زیستی ارجمندانه» — درست زیستی ارجمندانه
فرهنگ‌نامه، «بالندگی فردی» — بالندگی فردی
فرهنگ‌نامه، «بالندگی» — بالندگی
فرهنگ‌نامه، «ساختار تعاملی هوش موفق» — ساختار تعاملی هوش موفق
فرهنگ‌نامه، «خشنودی» — خشنودی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: ب) قلمرو ارجمندی (روان‌شناسی انتظار)
مقاله‌های هم‌موضوع: بالندگی: رکن رشد در قلمرو ارجمندی، راهنمای تفسیر فهرست ارجمندی: هر عامل چه می‌گوید؟