«فهرست شخصیت کودکان» یکی از سنجه‌های جستجوی استعداد است. این فهرست در دستهٔ سنجه‌های مربوط به مشکلات رفتاری کودک قرار دارد. هدف آن کمک به پدر و مادر است تا ویژگی‌های رفتاری و شخصیتی فرزندشان را بهتر ببینند؛ ویژگی‌هایی مانند نظم، معاشرت، کنجکاوی و مسئولیت‌پذیری.
پاسخ آنلاین به فهرست شخصیت کودکان در سامانهٔ جستجوی استعداد.
این فهرست ده عامل دارد. منظور از «عامل» یک ویژگی یا گرایش نسبتاً پایدار در رفتار کودک است که فهرست میزان آن را نشان می‌دهد. در این‌جا هر عامل را جداگانه معرفی می‌کنیم. نخست معنای آن را بیان می‌کنیم، سپس می‌گوییم نمرهٔ بالا و پایین در آن چه معنایی دارد و آن‌گاه ریشهٔ مفهوم را در کتاب‌های نگارنده، هرجا که سخنی آمده است، بررسی می‌کنیم.
الف ـ پراکنده‌کاری
پراکنده‌کاری یعنی کودک در کارهایش به اصطلاح «از این شاخه به آن شاخه» می‌پرد و به‌طور کلی در فعالیت‌هایش بی‌تمرکز عمل می‌کند. نمرهٔ بالا در این عامل نشان می‌دهد که این پراکندگی در رفتار فرزند بیشتر دیده می‌شود. نمرهٔ پایین بیانگر آن است که کودک کمتر از کاری به کار دیگر می‌پرد.
در «فهرست شخصیّتی ده عاملی» نیز نمرهٔ بالا در عامل «پراکنش» همین ویژگی را نشان می‌دهد. در حوزهٔ یادگیری، نگارنده از «فراغت‌خاطر و تمرکز در کار» سخن گفته است. منظور از آن رعایت انگیزشی و عملی «اصل تمرکز و تجمع» است. بر پایهٔ این اصل، کوشش‌های یادگیری بر حول محور خاصّی می‌گردد و از هر گونه پراکنده‌کاری و صرف بیهودهٔ نیروها پرهیز می‌شود.
ب ـ انضباط و نظم
کودکی که در این عامل نمرهٔ بالا می‌گیرد، در انجام وظایف خود با ترتیب و نظم عمل می‌کند و از پشتکار و تلاش فراوان برخوردار است. او وسایل شخصی‌اش را با دقت نگه می‌دارد و مرتب می‌کند، در مدیریت وقتش ماهر است و اهمیت مقررات را درک می‌کند و به آن‌ها پایبند است. نمرهٔ پایین بیانگر آن است که این ویژگی‌ها کمتر در رفتار کودک دیده می‌شود.
انضباط و نظم یعنی ایجاد نظم و ترتیب در همهٔ بخش‌های زندگی شخصی، تحصیلی و روابط با محیط. در روان‌شناسی تیزهوشان، این امر از علایق عمدهٔ تیزهوش شمرده می‌شود و در نظام انگیزشی او جای دارد. با این حال، ممکن است تیزهوش جدیت شایسته‌ای برای تحقق آن به کار نبرد. پس علاقه به نظم و عمل به آن همیشه با هم همراه نیستند.
نظم و انضباط در کنار مهار تنیدگی (فشار روانی)، روابط همسالی و رشد هویّت از بنیادهای برنامه‌ریزی تربیتی است. اصول نظم و انضباط روزمره نیز از مهارت‌های اصلی زندگی در جامعه به شمار می‌آید. از سوی دیگر، نگارنده هشدار می‌دهد که اصرار معلّمان بر نظم و انضباط کلیشه‌ای آفت خلّاقیت است؛ هرچند ممکن است به پیشرفت تحصیلی تیزهوشان پیشرفته بینجامد. در افراد خلّاق، انضباط و تعهد نسبت به کار خودشان دیده می‌شود، اما در امور غیرشخصی ممکن است بی‌نظمی باشد.
ج ـ پیوندجویی
کودک پیوندجو با انرژی از معاشرت با دیگران لذّت می‌برد و به آسانی رابطهٔ اجتماعی مؤثر برقرار می‌کند. او با حوصله خود را به دیگران می‌شناساند، با شوخ‌طبعی با افراد تازه رابطه برقرار می‌کند و به سرعت جذب شخصیت‌های جدید می‌شود. نمرهٔ بالا یعنی این گرایش به معاشرت در او پررنگ است و نمرهٔ پایین یعنی این گرایش کمتر دیده می‌شود.
نگارنده «پیوندجویی» را احساس پذیرش و مقبولیت اجتماعی می‌داند. این احساس در کنار حمایت محیطی، امنیّت خاطر پدید می‌آورد و از عناصر اساسی در تکوین «خود ارجدهی»، یعنی ارزش‌نهادن آدمی به خویشتن است. خصوصیاتی مانند فرمانبرداری، سعی و کوشش، رعایت آداب و همکاری گروهی، پیوندجویی و حمایت محیطی را تقویت می‌کنند و از این راه خود ارجدهی را رشد می‌دهند.
اما برخی خصایص افراد خلّاق، مانند تغییرطلبی، تحریک‌پذیری آنی و رویارویی با سنّت‌گرایی، با پیوندجویی معارضت دارند. از این رو شگفت‌آور نیست که افراد خلّاق در برخی شرایط دچار ضعف در خود ارجدهی شوند. بر پایهٔ «نظریّهٔ خودمختاری» نیز نیاز به پیوندجویی عاملی بنیادی برای پرورش اجتماعی و سلامت فردی است.
د ـ جاه‌طلبی
در این فهرست، کودک جاه‌طلب شخصیتی رقابتی دارد. او می‌خواهد در هر فعالیتی نفر اول باشد. اغلب خود را با دیگران مقایسه می‌کند و به نمره‌های بالا و نتیجهٔ مسابقه‌ها حساسیت زیادی نشان می‌دهد. نمرهٔ بالا یعنی این گرایش رقابتی پررنگ است و نمرهٔ پایین یعنی کودک کمتر در پی پیشی گرفتن از دیگران است.
نگارنده جاه‌طلبی را گرایش به مال‌افزایی و قدرت شخصی، تقدّم و پیشی جستن تعریف می‌کند. در برابر آن، بی‌اعتنایی به تقدّم‌جویی قرار می‌گیرد. جاه‌طلبی یکی از سه عامل «برتری‌طلبی» است. دو عامل دیگر «استیفاء»، یعنی پافشاری در گرفتن حقوق شخصی، و «دارایی» هستند. در «انگارهٔ تعادل روان»، پرهیز از مقایسهٔ خود با دیگران، جاه‌طلبی و رقابت‌جویی جزو «استقرار» و «پایداری» روان شمرده می‌شود.
هـ ـ سازش‌یافتگی موقعیتی
سازش‌یافتگی موقعیتی یعنی توانایی سازگار شدن با موقعیت‌ها. کودکی که در این عامل نمرهٔ بالا می‌گیرد، انعطاف‌پذیر است و به راحتی با موقعیت‌ها و محیط‌های مختلف سازگار می‌شود. او با هر تغییری که پیش آید به سادگی کنار می‌آید و با موقعیت‌های متغیر به شکلی فعال و کارآمد برخورد می‌کند. نمرهٔ پایین یعنی این انعطاف و سازگاری کمتر در رفتار او دیده می‌شود.
و ـ شیفتگی
شیفتگی با ویژگی تمرکز شناخته می‌شود. کودکی که نمرهٔ بالا می‌گیرد، در انجام کارها و حل مسائل توانایی بالایی در تمرکز دارد و به جزئیات توجه کامل می‌کند. هنگام کار چنان غرق می‌شود که گذشت زمان را احساس نمی‌کند و با انرژی و اشتیاق ادامه می‌دهد. نمرهٔ پایین یعنی این غرق شدن در کار کمتر دیده می‌شود.
در کتاب‌های نگارنده، شیفتگی یکی از شش عامل مقیاس «پویایی» در فهرست‌های هیجان اندیشه است و با «سرسختی شناختی» پیوند دارد. در بحث‌های پژوهشی نگارنده، تعبیر «شیفتگی تجربی» نیز به کار رفته است.
ز ـ کنجکاوی ماجراجویانه
کودکی که در این عامل نمرهٔ بالا می‌گیرد، می‌داند کنجکاوی‌هایش ممکن است خطرناک باشد و دردسر ایجاد کند، اما باز هم به دنبال ماجرا و کشف جوانب ناشناخته می‌رود. او در پی تجربه و کشف است و دست برنمی‌دارد. نمرهٔ پایین یعنی کودک کمتر به سوی چنین کنجکاوی‌های پرخطری می‌رود. در کتاب‌های نگارنده، کنجکاوی از مؤلفه‌های پویایی در انگارهٔ هیجان اندیشه شمرده شده است.
ح ـ نوگرایی
کودک نوگرا از کشف و کاوش در موضوعات تازه لذت می‌برد. او با دقت و سرسختی در پی روشن شدن امور است و از کسب دانش جدید لذت می‌برد. با رعایت آداب محیط، اعتماد دیگران را جلب می‌کند و ارزش خود را بر اساس کوشش و پیشرفتش می‌سنجد. نمرهٔ بالا یعنی این گرایش به تازگی در او پررنگ است و نمرهٔ پایین یعنی کمتر چنین است. نگارنده در گسترش نظریهٔ هیجان اندیشه، نوگرایی را در کنار پراکنش و کاوشگری تعریف کرده است.
ط ـ وظیفه‌مندی
کودک وظیفه‌مند هنگامی که مسئولیتی به او سپرده می‌شود، آن را به خوبی بر عهده می‌گیرد و درست و با کیفیت انجام می‌دهد. همین ویژگی سبب می‌شود دیگران به او اعتماد کنند. نمرهٔ بالا یعنی مسئولیت‌پذیری در او آشکار است و نمرهٔ پایین یعنی این ویژگی کمتر دیده می‌شود.
ی ـ تفرد کودکی
تفرد کودکی نشان می‌دهد کودک چقدر ترجیح می‌دهد کارهایش را به‌تنهایی و مستقل انجام دهد. کودکی که نمرهٔ بالا می‌گیرد، از استقلال در کارها لذت می‌برد و دوست دارد بر زمان و روند کارش کنترل داشته باشد. او ممکن است گاهی از همکاری با دیگران احساس راحتی نکند. نمرهٔ پایین یعنی کودک کمتر چنین ترجیحی دارد.
نتیجه را چگونه بخوانیم؟
این فهرست ابزاری برای «بهتر دیدن» فرزند است، نه برای برچسب زدن به او. نمرهٔ هر عامل تنها میزان یک گرایش را نشان می‌دهد و تشخیص قطعی نیست.
عامل‌ها را باید در کنار هم خواند. آنچه از کتاب‌های نگارنده برمی‌آید این است که برخی ویژگی‌ها با یکدیگر در کشمکش‌اند. علاقه به نظم ممکن است بدون جدیت در عمل باشد. نظم کلیشه‌ای ممکن است به خلّاقیت آسیب برساند. فرد خلّاق ممکن است در کار خودش منضبط و در امور دیگر بی‌نظم باشد. خصایص خلّاقانه نیز ممکن است با پیوندجویی معارضت کنند و خود ارجدهی کودک را در برخی شرایط ضعیف سازند.
بنابراین پدر و مادر بهتر است نمره‌ها را نشانه‌هایی برای شناخت دقیق‌تر فرزند بدانند و آن‌ها را با آنچه هر روز در خانه از او می‌بینند بسنجند. چنین نگاهی به تصویری روشن‌تر و منصفانه‌تر از شخصیت کودک می‌انجامد.
نشانی آزمون: فهرست شخصیت کودکان.
منبع
سنجه‌های جستجوی استعداد، «فهرست شخصیت کودکان» — صفحهٔ آزمون
فرهنگ‌نامه، «انضباط و نظم» — انضباط و نظم
فرهنگ‌نامه، «سازش یافتگی موقعیتی» — سازش یافتگی موقعیتی
فرهنگ‌نامه، «تفرد کودکی» — تفرد کودکی
فرهنگ‌نامه، «تفرد کودکی» — تفرد کودکی
فرهنگ‌نامه، «پراکنده کاری» — پراکنده کاری
روان‌شناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «رفاه اقتصادی و توسعه خلّاقیت» — رفاه اقتصادی و توسعه خلاقیت
فرهنگ‌نامه، «انضباط و نظم» — انضباط و نظم
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
مقاله‌های هم‌موضوع: پراکنده‌کاری: پریدن از این شاخه به آن شاخه و اصل تمرکز و تجمع