«هیجان اندیشه» در روان‌شناسی تعاملی به آن دسته از حالات عاطفی و شخصیتی گفته می‌شود که هنگام درگیری ذهن با یک مسأله پدید می‌آیند. این حالات گاه کنجکاوی و نیرومندی‌اند، گاه پیگیری سرسختانه و گاه ناآرامی، خستگی و واکنش‌های بدنی. فهرست هیجان اندیشه برای شناخت همین حالات تدوین شده است. در این‌جا نخست به چیستی این فهرست می‌پردازیم و سپس معنای هر عامل آن را بررسی می‌کنیم.
پاسخ آنلاین به فهرست هیجان اندیشه در سامانهٔ جستجوی استعداد.
الف ـ فهرست هیجان اندیشه چه می‌سنجد؟
فهرست هیجان اندیشه در دستهٔ «خودشناسی» در سامانهٔ جستجوی استعداد جای دارد. هدف آن کمک به پاسخ‌دهنده است تا ببیند کنجکاوی، انرژی، پیگیری و واکنش‌های ذهن و بدنش هنگام درگیری با مسئله‌ها در حال حاضر چه شکلی دارد. پس این فهرست برای کسی است که می‌خواهد شیوهٔ رویارویی ذهن و بدن خود را با مسأله بشناسد. نتیجهٔ آن تصویری از وضعیت کنونی فرد است و حکمی دربارهٔ سرشت تغییرناپذیر او نیست.
در نوشته‌های نویسنده، هیجان اندیشه چند مؤلّفهٔ بنیادی دارد. «پویایی» یعنی احساس نیرومندی شدید توأم با شیفتگی و پیگیری در تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال برای یک اندیشهٔ بزرگ، تازه و هیجان‌انگیز. در برابر آن «بیتابی روانی» قرار دارد که نمایانگر خستگی، اضطراب و نارضایتی ناشی از فرایندهای فکری پیچیده و مداوم است. یکی از خرده‌مقیاس‌های پویایی «سرسختی شناختی» است. سرسختی شناختی یعنی برانگیختگی کنجکاوی فرد با هر مسألهٔ مبهم در قلمرو فعّالیّتهای مورد علاقه‌اش، همراه با ناآرامی و مشغولیّت فراگیر و سرسختانه. این حالت او را از راه تجربه به سوی کشف حقیقت می‌کشاند. مؤلّفهٔ دیگر «نیروی روانی» است. عامل‌های این فهرست را بر پایهٔ همین خانواده‌ها دسته‌بندی کرده‌ایم.
ب ـ تجربهٔ کنجکاوانه و پیگیری
این دو عامل، دو ویژگی شخصیتی سرسختی شناختی را تشکیل می‌دهند.
«تجربهٔ کنجکاوانه» حالتی است که در آن کنجکاوی با میل به آزمودن و تجربه‌کردن درهم می‌آمیزد. مسئلهٔ مبهم یا پیچیده توجه فرد را به‌طور فراگیر درگیر می‌کند. او تا روشن‌شدن موضوع یا آزمودن آنچه می‌داند از کاوش دست نمی‌کشد، حتی اگر این کنجکاوی دشواری یا مخاطره‌ای در پی داشته باشد. این مفهوم تنها به پرسشگری ذهنی اشاره ندارد و بر حرکت از دانستن به تجربه تأکید می‌کند. نمرهٔ بالا در این عامل حکایت از فردی دارد که پیوسته به دنبال کشف و تجربهٔ مسائل جدید و پیچیده است و از رویارویی با چالش لذت می‌برد. همین کنجکاوی ممکن است برای او نوعی ناآرامی نیز به همراه آورد. نمرهٔ پایین نشان می‌دهد که این کشش به آزمودن و تجربه‌کردن در حال حاضر کمتر در فرد دیده می‌شود.
نویسنده کنجکاوی را «پیگیری کنجکاوی‌های حتّی دردسرآمیز و خطرناک» تعریف می‌کند. به گفتهٔ او، کنجکاوی همراه با «نوگرایی» و «پراکنش» مؤلّفه‌ای را به نام «کاوشگری» پدید می‌آورد. نوگرایی لذّت از کشف یک چیز تازه یا انجام کار جدید است و پراکنش به گستردگی فعّالیتها و تنوّع کارها اشاره دارد.
«پیگیری» به معنای پذیرفتن پژوهش برای کشف حقیقت به عنوان راهبرد اصلی زندگی است. فردی که در این عامل نمرهٔ بالا دارد، تا ابهامات برایش روشن نشود از پیگیری مسائل دست نمی‌کشد. مسائل و مشکلات زندگی نیز برای او منبعی از کنجکاوی و استمرار در پژوهش می‌شوند. نمرهٔ پایین بیانگر آن است که این پافشاری بر روشن‌کردن ابهام در حال حاضر کمرنگ‌تر است. در نوشته‌های نویسنده، پیگیری برای حلّ مسأله «بدون احساس درماندگی» همراه شده است.
ج ـ بدن‌لرزی و تشنگی و گرسنگی
دو عامل دیگر سرسختی شناختی، خصیصه‌هایی هیجانی‌اند. تجربهٔ کنجکاوانه و پیگیری با این دو خصیصه بروز می‌یابند. به همین سبب نویسنده سرسختی شناختی را صرفاً یک خصیصهٔ هیجانی نمی‌داند و آن را یک خصیصهٔ شخصیتی به شمار می‌آورد.
«بدن‌لرزی» یکی از «حالات روان‌تنی» است. حالات روان‌تنی یعنی نشانه‌هایی بدنی که از فعالیت روانی سرچشمه می‌گیرند. فردی که در این عامل نمرهٔ بالا دارد، هنگام فرورفتن در فکر یا رویارویی با یک مسأله دچار لرزش بدن می‌شود. این واکنش بدنی ممکن است به‌وضوح دیده شود. نمرهٔ پایین یعنی این واکنش بدنی در حال حاضر کمتر رخ می‌دهد.
«تشنگی و گرسنگی» احساس تشنگی و گرسنگی شدیدی است که پس از فعّالیت ذهنی و به فکر فرو رفتن پدید می‌آید و از شدّت اندیشه ناشی می‌شود. گاه خشکی دهان نیز با آن همراه است. نمرهٔ بالا در این عامل نشان می‌دهد که درگیری ذهنی فرد به روشنی در نیازهای بدنی او دیده می‌شود. نمرهٔ پایین نشان می‌دهد که این اثر در حال حاضر چندان احساس نمی‌شود. در روان‌شناسی خلّاقیّت، این احساس یکی از دو جنبهٔ «تظاهرهای اندیشه» است. جنبهٔ دیگر، خشکی دهان، سردرد و افزایش تپش قلب است.
نویسنده این حالات را با «ظرفیّت ریشه‌یابی تجربی» پیوند می‌دهد. این ظرفیت پردازش مسائل سخت و مبهم برای درک تجربی عناصر بنیادین یک مفهوم و کشف رشتهٔ علّیّتی آن است. به بیان او، احساس خستگی، بی‌خوابی، تپش قلب، سردرد، گرسنگی، تشنگی و بدن‌لرزی ملازم با «تجربهٔ تعلیل»اند و از این راه شرایط برای پیش‌بینی پیامدها فراهم می‌آید. افزون بر آن، در یک پژوهش «تعهّد» همراه با «چیرگی»، بدن‌لرزی و احساس گرسنگی و تشنگی را به‌طور منفی پیش‌بینی کرده است. چیرگی یعنی باور به نقش تلاش شخصی در اثرگذاری بر رخدادها.
د ـ توانش، تکاپو، تجدّد و شوخ‌طبعی
این چهار عامل، چهار ویژگی «نیروی روانی»اند. نیروی روانی در مجموع احساس نیرومندی شدید در حلّ مسألهٔ مورد علاقه است، بدون درماندگی و بدون احساس گذشت زمان. این احساس با اندیشه‌های هیجان‌انگیزی همراه است که فرد را به سوی انجام کاری بزرگ و نو سوق می‌دهند.
«توانش» احساس نیرومندی شدید در فعّالیّتهای مورد علاقه است که با اندیشه‌های هیجان‌انگیز و وسعت سرگرمی‌ها همراه است. نمرهٔ بالا یعنی فرد هنگام حلّ مسائل گذشت زمان را حس نمی‌کند و مسائل بزرگ نیز او را درمانده نمی‌کنند. نمرهٔ پایین یعنی این احساس نیرومندی در حال حاضر کمتر تجربه می‌شود.
«تکاپو» فشار درونی و نسبتاً پایدار برای فعالیت، حرکت و پیگیری است. این برانگیختگی ممکن است به صورت جنب‌وجوش و بی‌قراری در رفتار آشکار شود. نمرهٔ بالا نشان می‌دهد که فرد پیوسته خود را برای انجام کار تحت فشار می‌یابد. دیگران نیز ممکن است او را بی‌قرار بشناسند و ذهنش هنگام رویارویی با مسأله به هر سو بگردد. تکاپو هم‌سویهٔ رفتاری دارد و هم سویهٔ شناختی.
«تجدّد» به جذّابیت هر چیز و هر کار بزرگ و نو در زندگی اشاره دارد که فرد را به سوی تجربهٔ دانسته‌ها سوق می‌دهد. نمرهٔ بالا یعنی فرد از چالش‌ها و فرصت‌های تازه لذت می‌برد و در رویارویی با تجربه‌ها و دانسته‌های جدید آرامشی درونی می‌یابد. در «انگارهٔ نوزندگی»، تجدّد در قلمرو دانشورزی جای دارد. بر پایهٔ این انگاره، زندگی پدیده‌ای بزرگ و کشف‌شدنی است که فرد آن را می‌یابد، نه آن‌که بسازد.
«شوخ‌طبعی» یعنی پرداختن به شوخی و طنز در روابط اجتماعی، به‌گونه‌ای که فضای پیرامون را دلپذیرتر کند و اطرافیان را شاد سازد. نمرهٔ بالا نشان‌دهندهٔ توانایی روشن‌کردن موقعیت‌های اجتماعی با طنز است. در نوشته‌های نویسنده، شوخ‌طبعی به منزلهٔ جلوه‌ای هیجانی در پیوند با خلّاقیّت و حلّ مسأله یاد شده است.
هـ ـ فعالیت، هیجان و ورزش
این سه عامل به جنب‌وجوش، انرژی و تجربهٔ هیجان‌های لذت‌بخش ناظرند.
«فعالیت» یعنی شرکت پیوسته و پافشارانه در کارهای گوناگون، همراه با انگیزهٔ فراوان برای آغاز کار و کوشش برای بهبود و پیشرفت. نمرهٔ بالا از پرکاری و تلاش بی‌وقفه حکایت دارد. در روان‌شناسی کار، فعّالیّت کاری پاسخگوی نیازهای معنوی و یاری‌رسان پیشرفت دانسته شده است.
«هیجان» یعنی تجربهٔ آسان هیجان‌های مثبت و لذت‌بخش، به‌ویژه در رویارویی با چالش‌ها، با وجود احساس‌هایی چون دلشورگی. فرد دارای نمرهٔ بالا از ماجراجویی بهره می‌برد و این احساسات را آشکارا نشان می‌دهد. در انگارهٔ نوزندگی، هیجان با مسأله و اندیشه پیوند دارد و زندگی به هیجان نیازمند است.
«ورزش» یعنی لذت از فعالیت‌های بدنی و جنب‌وجوش و یادگیری سریع و دقیق حرکات بدنی. نمرهٔ بالا نشان می‌دهد که فرد حرکات ورزشی را به آسانی و با مهارت انجام می‌دهد. در تعریف نویسنده از «نیرومندی» نیز لذّت از فعّالیّتهای بدنی و ورزشی متنوّع و برخورداری از مهارتهای حرکتی بالا آمده است.
و ـ بیتابی روانی
«بیتابی روانی» به معنای ناامیدی از خود، احساس دایمی خستگی و ناتوانی و دلنگرانی پیوسته در رویارویی با یک مسألهٔ جدّی زندگی است. هیجان‌پذیری و تأثّر از احساس خود و دیگران در هنگام تشخیص خوبی و بدی نیز از نشانه‌های آن است. نمرهٔ بالا در این عامل یعنی فرد اغلب احساس بی‌قراری و فشار دارد و فکرش به هر سو پرت می‌شود. او ممکن است در حلّ مسائل دچار تردید شود و از فراموشی رنج ببرد. این وضعیت می‌تواند احساس تنهایی و دلگیری را بیفزاید. نمرهٔ پایین یعنی این حالات در حال حاضر کمتر تجربه می‌شوند.
یافته‌ها نشان می‌دهند که بیتابی روانی با رضایت شغلی پیوندی منفی دارد. افزون بر آن، تحقق رضایت از زندگی و ارزش‌گذاری انتزاعی در نوجوانان با کاهش آن همراه است. نویسنده بیتابی را از تصمیم‌گیری نیز جدا نمی‌داند و آن را در کنار سرسختی شناختی یکی از مؤلّفه‌های «هیجان تعلیل» می‌شمارد.
ز ـ نتیجه را چگونه بخوانیم؟
نخست، نتیجهٔ این فهرست تصویری از وضعیت کنونی شماست و تشخیص یا برچسب قطعی نیست. دوم، عامل‌ها را باید در پیوند با یکدیگر خواند. برای نمونه، بدن‌لرزی یا تشنگی و گرسنگی در نظریهٔ هیجان اندیشه در کنار تجربهٔ کنجکاوانه و پیگیری معنا می‌یابند و نشانهٔ درگیری شدید ذهن با مسأله‌اند.
سوم، پژوهش‌ها پیامدهای این عامل‌ها را روشن کرده‌اند. «باغبان» (۱۳۹۸) در بررسی دانش‌آموزان متوسطهٔ دوم دریافت که خلّاقیّت با همهٔ مؤلّفه‌های سرسختی شناختی، جنب‌وجوش هیجانی و نیروی روانی همبستگی مثبت و با بیتابی روانی همبستگی منفی دارد. «هوش تجربی» در این رابطه نقش میانجی داشت. هوش تجربی یعنی توانایی یکپارچه‌سازی حواس و حرکات برای درک و تجربهٔ جهان پیرامون. «کریمی» (۱۳۹۹) نیز چهار عامل سرسختی شناختی را تأیید کرد. همچنین سرسختی شناختی همراه با تعهّد و چیرگی به افزایش رضایت از زندگی می‌انجامد.
بنابراین خوانندهٔ این فهرست می‌تواند نیمرخ خود را در پرتو این یافته‌ها بنگرد. پویایی، کنجکاوی و نیروی روانی با خلّاقیّت هم‌سو هستند. در برابر، بیتابی روانی با کاهش خشنودی همراه است و تحقق رضایت از زندگی از شدّت آن می‌کاهد.
نشانی آزمون: فهرست هیجان اندیشه.
منبع
سنجه‌های جستجوی استعداد، «فهرست هیجان اندیشه» — صفحهٔ آزمون
مقالات دکتر کاظمی، «شخصیت تحلیلی» — شخصیت تحلیلی
مقالات دکتر کاظمی، «آزمون تعاملی شخصیت» — آزمون تعاملی شخصیت
مقالات دکتر کاظمی، «ظرفیّت تکاملی پویافرینی» — ظرفیت تکاملی پویافرینی
فرهنگ‌نامه، «نوگرایی» — نوگرایی
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هیجان اندیشه
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: سرسختی شناختی شامل چهار ویژگی است (روان‌شناسی کار و مدیریت)
مقاله‌های هم‌موضوع: بدن‌لرزی: نشانهٔ بدنی هیجان اندیشه در مراجع و پیامدهای آن برای روان‌درمانگر، تشخیص هیجان اندیشه