«فهرست پایایی» یکی از سنجه‌های سامانهٔ جستجوی استعداد است و در دستهٔ «بی‌تابی روانی» قرار دارد. این سنجه نشان می‌دهد پاسخ‌دهنده این روزها چه اندازه آرامش یا بی‌تابی روانی را تجربه می‌کند و هیجان، کنجکاوی و ارزش‌هایش چگونه در رفتار او نمایان می‌شود. هر کسی که این فهرست را پاسخ داده یا قصد پاسخ دادن به آن را دارد، با شناخت دقیق معنای هر عامل، نتیجه را بهتر و سنجیده‌تر خواهد خواند.
پاسخ آنلاین به فهرست پایایی در سامانهٔ جستجوی استعداد.
ریشهٔ این فهرست به «انگارهٔ تعادل روان» بازمی‌گردد. انگارهٔ تعادل روان انگاره‌ای در سلامت روان است که از بسط نظری و پژوهشی «هیجان اندیشه» پدید آمده و در تعامل نظریهٔ هیجان اندیشه با «نظریهٔ تعاملی انتظار» و «ماهیّت تعاملی شخصیت» حاصل شده است. بر پایهٔ بررسی پژوهشی این انگاره در یک نمونهٔ ۱۱۰۴ نفری از مردان و زنان ۱۸ تا ۴۰ ساله، با تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی (یعنی روش‌هایی آماری که نشان می‌دهند کدام پرسش‌ها با هم یک عامل مشترک را می‌سنجند) آشکار شد که یکی از حیطه‌های مهم این انگاره، مفهومی موسوم به «ناپایایی» است.
«ناپایایی روانی» در معنای گسترده یعنی: دوری از معنویّت، فقدان صداقت و تعهّد و مقایسهٔ همیشگی با دیگران برای جاه‌طلبی، بدون آینده‌نگری و توجّه به پدیدهٔ مرگ. در چنین وضعیتی تشخیص‌ها و انتخاب‌ها هیجانی هستند و کنجکاوی‌های خطرناک و دردسرآفرین برای تجربه، رهگشایی ندارد. در سوی مقابل، «پایایی روانی» قرار دارد؛ یعنی نزدیکی به معنویّت، صداقت و تعهّد، پرهیز از مقایسه با دیگران برای جاه‌طلبی، آینده‌نگری و توجّه به پدیدهٔ مرگ، همراه با چیرگی هیجانی در تشخیص‌ها و انتخاب‌ها، تسلّط بر کنجکاوی‌های خطرناک، احساس بالندگی تدریجی و احساس دایمی نشاط و سرزندگی. مجموع این شرایط به آرامش روانی، خودیابی و بروز رفتارهای متعادل در زندگی می‌انجامد.
بنابراین هر یک از عامل‌های این فهرست، قطب مقابل یکی از مؤلّفه‌های پایایی روانی به شمار می‌آید. فهرست افزون بر یک عامل کلی آرامش، پنج مؤلّفهٔ ناپایایی را دربر می‌گیرد: هیجان‌پذیری، کنجکاوی، مادّیگرایی، تزلزل و بی‌تابی.
الف ـ آرامش در برابر بی‌تابی
این عامل به آرامش روانی در برابر بی‌تابی اشاره دارد؛ یعنی اینکه فرد تا چه اندازه از خستگی پایدار، دلشوره، نگرانی دربارهٔ حل مسائل، سردرگمی و تنهایی در سختی‌ها دور است.
در این عامل، جهت نمره روشن است: نمرهٔ بالاتر یعنی آرامش بیشتر و نمرهٔ پایین‌تر یعنی بی‌تابی در این روزها پررنگ‌تر است. این عامل در واقع تصویر کلی از همان چیزی است که پایایی روانی در پی آن است: احساس آسودگی برای بقای خود، نداشتن احساس تنهایی هنگام دشواری‌ها، و آرامش و جمعیت خاطر ناشی از یقین برای حل مسائل.
ب ـ هیجان‌پذیری
«هیجان‌پذیری» یعنی «تأثّر از احساس و هیجان در تشخیص انتخابی بدون چیرگی هیجانی». «چیرگی هیجانی» در این‌جا به معنای تسلّط فرد بر هیجان‌های خویش هنگام تشخیص و انتخاب است. فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتری می‌گیرد، ممکن است با دشواری‌هایی در مدیریت هیجان روبه‌رو باشد و اغلب هیجان‌ها و احساسات بر او چیره شوند. او در انتخاب‌هایش تحت تأثیر احساسات قرار می‌گیرد و ممکن است در تصمیم‌گیری، به نتیجه‌ای که احساساتش پدید آورده بیش از منطق و دلایل موضوعی توجّه کند؛ از این‌رو هیجان‌هایش می‌توانند بر توانایی او در تشخیص خوب از بد اثر بگذارند.
نمرهٔ پایین‌تر به قطب مقابل، یعنی چیرگی هیجانی در تشخیص‌ها و انتخاب‌ها، نزدیک‌تر است.
یادآوری این نکته ضروری است که در نوشته‌های دیگر نگارنده، «هیجان‌پذیری» در شمار برخی صفات شخصیتی تیزهوش نیز آمده است. پس آنچه در این فهرست سنجیده می‌شود، هیجان‌پذیری به معنای خاصِ «تأثّر از هیجان بدون چیرگی هیجانی» در تشخیص و انتخاب است، نه حسّاسیّت هیجانی به‌طور کلی.
ج ـ کنجکاوی
«کنجکاوی» در این فهرست یعنی «دست بر نداشتن از کنجکاوی‌های خطرناک و دردسرآفرین توأم با ناآرامی برای تجربه کردن». فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتری دارد، با اینکه کنجکاوی‌هایش ممکن است به نظر دیگران خطرناک یا مشکل‌زا باشد، از تجربه‌پذیری و کشف موضوعات ناشناخته دست نمی‌کشد و تا آنچه را در ذهن دارد تجربه نکند، آرام نمی‌شود. این کنجکاوی‌ها ممکن است برایش دردسرهایی پدید آورند.
نمرهٔ پایین‌تر به قطب مقابل در پایایی روانی نزدیک‌تر است؛ یعنی «تسلّط بر کنجکاوی‌های خطرناک و دردسرآفرین برای تجربه».
این عامل نیازمند دقت ویژه در تفسیر است؛ زیرا در پژوهش‌های پیشین، کنجکاوی با خلّاقیّت پیوند داشته و در نوشته‌های نگارنده از جمله نیازها و خصایص انگیزشی تیزهوش شمرده شده است. بدیهی است که آنچه در این فهرست جزء ناپایایی قرار گرفته، کنجکاوی سالم و پرسشگری علمی نیست، بلکه کنجکاوی خطرناک و دردسرآفرینی است که با ناآرامی همراه است و رهگشایی ندارد.
د ـ مادّیگرایی
«مادّیگرایی» به معنای «دوری از معنویّت و مقایسهٔ همیشگی با دیگران برای جاه‌طلبی، بدون توجّه به پدیدهٔ مرگ» است. فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتری دارد، پیوسته خود را با دیگران مقایسه می‌کند و بر پایهٔ موفقیت‌ها و دستاوردهایش احساس ارزشمندی می‌کند؛ و به سبب همین میل به مقایسه و جاه‌طلبی، پیوندش با معنویّت و ارزش‌های درونی کاستی می‌گیرد.
«جاه‌طلبی» در اصطلاح نگارنده یعنی گرایش به مال‌افزایی و قدرت شخصی، تقدّم، فرصت‌طلبی و پیشی جستن. در «خودشناسی» نیز مادّیگرایی در کنار جاه‌طلبی و تقدّم‌جویی در زمرهٔ ویژگی‌های «برتری‌طلبی» آمده است.
نمرهٔ پایین‌تر به قطب مقابل نزدیک‌تر است: نزدیکی به معنویّت، پرهیز از مقایسه با دیگران برای جاه‌طلبی و توجّه به پدیدهٔ مرگ.
هـ ـ تزلزل
«تزلزل» یعنی «فقدان صداقت و تعهّد بدون آینده‌نگری که موجب بروز رفتارهای نامتعادل می‌شود». فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتری دارد، در رفتارها و اعتقادات خود ناپایدار است؛ ممکن است در ارتباط با دیگران دورویی نشان دهد و هنگامی که به فکر فرو می‌رود، احساس لرزش بدن کند که نشان از عدم اطمینان و استحکام در تصمیم‌ها و اعتقاداتش است. او اغلب به خود اعتماد ندارد، به‌ندرت به تعهّد و مسئولیت پایبند است و در نگاه به زندگی، آینده‌نگر نیست.
نمرهٔ پایین‌تر به صداقت، تعهّد و آینده‌نگری نزدیک‌تر است.
از دیدگاه نگارنده، در ساختار هویتی، احساس امنیت فرد را از اضطراب و تزلزل دور می‌کند و نبود امنیت به اضطراب مزمن و تزلزل هویتی می‌انجامد. در بحث آرامش روان نیز هر آنچه پایداری نظام روان را متزلزل کند، فرد را ناآرام می‌سازد.
و ـ بی‌تابی
«بی‌تابی» به معنای «گرفتاری شکّ و تردید در حلّ مسائل، بیمناکی و نگرانی نسبت به حلّ آنها، دلمشغولی دائمی، احساس فرسودگی تدریجی، احساس دایمی دلنگرانی و خستگی، احساس تنهایی در هنگام دشواری‌ها و احساس نگرانی برای بقای خود» است که مجموعاً موجب احساس ناآرامی و سردرگمی در زندگی می‌شود.
فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتری دارد، پیوسته درگیر احساساتی چون خستگی، ناتوانی، نگرانی و سردرگمی است؛ احساس فرسودگی و دلشوره می‌کند و در رویارویی با مسائل و دشواری‌ها در تردید و شک به سر می‌برد. این وضعیت ممکن است به احساس تنهایی و ناامیدی بینجامد.
نمرهٔ پایین‌تر به احساس آسودگی برای بقای خود، نداشتن احساس تنهایی هنگام دشواری‌ها و آرامش ناشی از یقین برای حل مسائل نزدیک‌تر است. روشن است که این عامل با عامل «آرامش در برابر بی‌تابی» هم‌خانواده است، با این تفاوت که در این‌جا جلوه‌های بی‌تابی به‌طور گسترده‌تر و جزئی‌تر سنجیده می‌شود.
نتیجه را چگونه بخوانیم؟
برای خواندن درست نتیجهٔ این فهرست، چند نکتهٔ اساسی را باید در نظر داشت:
1 ـ این سنجه وضعیت «این روزها» را نشان می‌دهد؛ یعنی تصویری از تجربهٔ کنونی آرامش یا بی‌تابی است، نه داوری قطعی دربارهٔ سرشت یا شخصیت پاسخ‌دهنده.
2 ـ نتیجه، تشخیص یا برچسب نیست. هر عامل بیانگر میزان نزدیکی به یکی از دو قطبِ پایایی یا ناپایایی است و باید آن را در کنار سایر عامل‌ها خواند.
3 ـ در عامل «آرامش در برابر بی‌تابی» نمرهٔ بالاتر به معنای آرامش بیشتر است؛ حال آن‌که در پنج عامل دیگر، نمرهٔ بالاتر به توصیف همان مؤلّفهٔ ناپایایی نزدیک‌تر است. توجه به این تفاوت جهت، از بدفهمی نتیجه جلوگیری می‌کند.
4 ـ برخی عامل‌ها مانند «کنجکاوی» و «هیجان‌پذیری» در معنای عام خود با ویژگی‌های مثبتی چون خلّاقیّت و صفات شخصیتی تیزهوش پیوند دارند؛ آنچه در این فهرست سنجیده می‌شود، جلوهٔ بدون چیرگی و دردسرآفرین آنهاست.
پیامد اساسی این دیدگاه آن است که از نظر نگارنده، پایایی روانی به آرامش روانی، خودیابی و بروز رفتارهای متعادل در زندگی می‌انجامد و ناپایایی به ناآرامی، سردرگمی، فقدان چیرگی هیجانی و رفتارهای نامتعادل منجر می‌شود. همچنین احساس امنیت فرد را از اضطراب و تزلزل دور می‌کند و هر آنچه پایداری نظام روان را متزلزل سازد، فرد را ناآرام می‌کند. از این‌رو نتیجهٔ فهرست را می‌توان آیینه‌ای دانست که نشان می‌دهد کدام مؤلّفه از پایایی روانی در این روزها پررنگ‌تر یا کم‌رنگ‌تر است.
نشانی آزمون: فهرست پایایی.
منبع
سنجه‌های جستجوی استعداد، «فهرست پایایی» — صفحهٔ آزمون
فرهنگ‌نامه، «آرامش در برابر بی‌تابی» — آرامش در برابر بی تابی
فرهنگ‌نامه، «مادّیگرایی» — مادیگرایی
فرهنگ‌نامه، «تزلزل» — تزلزل
فرهنگ‌نامه، «پایایی روانی» — پایایی روانی
فرهنگ‌نامه، «انگاره تعادل روان» — انگاره تعادل روان
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: پایایی روانی (پایایی روانی)
مقاله‌های هم‌موضوع: ارایه اصطلاحی جدید در روانشناسی تعاملی: «ناپایایی»