قلمرو تیزهوشی به معنای وسیع و گسترش‌یافته، طبقه‌هایی را در بر می‌گیرد. «تیزهوشی سازماندهی»، «تیزهوشی آفرینندگی» و «تیزهوشی پیشرفتگی» سه حوزهٔ اساسی را تشکیل می‌دهند که تا کنون به عنوان انواع تیزهوشی شناسایی و کشف شده‌اند. مقولهٔ «رهبری» در زمینهٔ گستردهٔ اجتماعی، یک عرصهٔ مهم بروز و ظهور انواع سه‌گانهٔ تیزهوشی است که موضوع تحقیقات و پژوهش‌های گسترده و فراوانی واقع شده است.
مطالعات مزبور، ماهیّت و مفهوم رهبری، سبک‌ها و انواع مختلف آن، سنجش و تشخیص رهبری و تحوّل و رشد آن را در کانون بررسی قرار داده‌اند. بر این اساس، مفهوم‌پردازی‌ها و دیدگاه‌های گوناگونی شکل گرفته و در پی آن، نظام‌های تعلیم و تربیت رهبری عرضه شده‌اند. در این‌جا با توجّه به نیاز معلّمان و مدیران مدرسه، نخست به اهمیّت این قلمرو و سپس به نشانه‌ها، روش‌های تشخیص، تحوّل رهبری و برنامه‌های پرورش آن می‌پردازیم:
اهمیّت پرورش رهبری
بررسی قلمرو رهبری از زوایای گوناگون دارای اهمیّت و ضرورت برجسته‌ای است. از زاویهٔ «روانی»، فرد رهبر برخوردار از مجموعه‌ای ویژگی در ابعاد ذهنی، نگرشی، شخصیّتی و جسمانی است که منحصر به وی می‌باشد.
فقدان توجّه ویژه به جنبه‌های مزبور، موجب محرومیّت جامعه از رهبران و مدیران شایسته و باکفایت می‌گردد. بنابراین، شناخت این ویژگی‌ها در دانش‌آموزان و فراهم آوردن زمینهٔ پرورش آن‌ها، تنها یک امر تربیتی فردی نیست؛ بلکه به سرنوشت مدیریّت و رهبری جامعه در سال‌های بعد پیوند می‌خورد.
الف ـ نشانه‌های رهبری در دانش‌آموز
برای شناسایی دانش‌آموزان برخوردار از استعداد رهبری، یک فهرست تشخیصی ارائه شده است که ویژگیهای زیر را در بر می‌گیرد:
۱ ـ فعّالیّت فوق‌العاده در اقدامات بزرگ اجتماعی، مشارکت فعّالانه و مثبت؛
۲ ـ شهرت در میان همسالان؛
۳ ـ تعامل آسان با دیگران؛
۴ ـ سهولت در سازگاری با موقعیّت‌های جدید؛
۵ ـ علاقه به تسلّط بر دیگران و هدایت فعّالیّت‌ها؛
۶ ـ گرایش به مورد توجّه قرار گرفتن از سوی دیگران از لحاظ عقاید و تصمیمات؛
۷ ـ توانایی تحمّل مسئولیت و معتمد بودن؛
۸ ـ آشنایی با انجام امور؛
۹ ـ توانایی اظهار خویش؛
۱۰ ـ تمایل به این‌که ابتدا توسّط دیگران انتخاب شود؛
۱۱ ـ لذّت بردن از معاشرت با دیگران؛
۱۲ ـ توانایی ایجاد رفتار سازنده در دیگران؛
۱۳ ـ موضع درونی نظارت؛
۱۴ ـ خودباوری نیرومند.
به‌خوبی پیداست که بخش عمده‌ای از این ویژگی‌ها به حیطهٔ ارتباط و تعامل با دیگران مربوط می‌شود؛ مانند تعامل آسان، لذّت بردن از معاشرت، توانایی اظهار خویش و توانایی ایجاد رفتار سازنده در دیگران. در کنار آن، ویژگی‌هایی درونی نظیر موضع درونی نظارت و خودباوری نیرومند، پشتوانهٔ این رفتارهای ارتباطی را تشکیل می‌دهند.
ب ـ روش‌ها و ابزارهای تشخیص
حاصل پژوهش‌های مربوط به تشخیص رهبری، پنج اسلوب زیر بوده است:
۱ ـ مشاهدهٔ رفتار در گروه‌ها؛
۲ ـ انتخاب رهبری؛
۳ ـ معرّفی یا درجه‌بندی به وسیلهٔ مشاهده؛
۴ ـ گزینش، درجه‌بندی و یا آزمون افراد در اثنای فعّالیّت شغلی و رهبری؛
۵ ـ تحلیل شرح حال و اطّلاعات مربوط به تاریخ زندگی.
رایج‌ترین ابزارهای تشخیصی را «فهرست شخصیّت کالیفرنیا» (CPI)، «فهرست چندوجهی مینه‌سوتا» (MMPI)، «جدول ارجحیّت شخصی ادواردز» (EPPS)، «شاخص‌های طبقه‌ای مایرز بریگز» (M-BTI)، «سؤالیهٔ توصیف رفتار رهبری» (BDQ)، «روابط بین فردی پایه‌ای رفتار محوری» (FIRO-B) و «سؤالیهٔ توصیفی تأثیربخشی و تطبیق‌پذیری رهبر» (LEAD) تشکیل می‌دهند.
روشن است که نخستین اسلوب، یعنی مشاهدهٔ رفتار در گروه‌ها، در میان گروه‌های کلاسی و فعّالیّت‌های جمعی مدرسه، زمینهٔ طبیعی و گسترده‌ای برای کاربرد می‌یابد.
ج ـ تحوّل رهبری
«بهلر» ادّعا می‌کند که ویژگیهای رهبری می‌تواند در نخستین سال زندگی تشخیص داده شود. رفتار رهبری در این سن شامل «اطمینان نفس در حضور سایر همسالان»، «فعّالیّت ابتکاری» و «الگو شدن برای فعّالیّت‌های دیگران» است.
او حتّی مدّعی است که ویژگیهای رهبری در دوران پیش از دبستان می‌تواند پیش‌بینی قاطعی برای قدرت مدیریّت و رهبری در سال‌های بعد باشد. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از ابتکار، توانایی سازماندهی و تطابق با گرایش‌های اصولی گروه.
بدین ترتیب، استعداد رهبری پدیده‌ای نیست که تنها در سال‌های پایانی تحصیل آشکار شود؛ بلکه نشانه‌های آن از نخستین مراحل رشد قابل مشاهده است و همین امر، اهمیّت توجّه به آن را در مراحل آغازین آموزش دوچندان می‌سازد.
د ـ برنامهٔ تربیت رهبران فعّال
در برنامه‌ریزی تربیت رهبری، یک گرایش بر آموزش مهارت‌های خاص تکیه دارد. عناصر اساسی این برنامه به شرح زیر است:
۱ ـ تحلیل تاریخی جهان بشری: بررسی و مطالعهٔ مهم‌ترین مسائل آزاردهنده‌ای که بشر با آن‌ها مواجه بوده و او را به ستوه آورده‌اند و تحلیل این‌گونه مشکلات به منظور کشف علل و عوامل (اجتماعی، اقتصادی، روان‌شناختی، سیاسی) مؤثّر در رخداد مزبور و بروز اقدامات اصلاحی بشر در قبال حلّ مشکل ویژه.
۲ ـ تحقیق و تجربه پیرامون مسائل انسانی در سطح جهانی: مطالعهٔ تحقیقات گوناگون دربارهٔ یک واقعهٔ خاص و کسب تجربهٔ عملی از طریق شیوه‌های آماری، مصاحبه و مشاهده پیرامون علل و عوامل مؤثّر آن.
۳ ـ حلّ مسئله از طریق گروه مطالعاتی منظّم: فرد به عنوان یک متخصّص در داخل گروهی کوچک اقدام می‌نماید. اعضای گروه تحقیق، اطلاعات و نقطه‌نظرات خویش را در مورد مفهوم اساسی مسئله، سؤالات مهم موجود، اطلاعات کسبی، راه‌حل‌های اجتماعی و نتایج و پیامدهای راه‌حل‌ها مورد تبادل قرار می‌دهند و در جهت توافق کلّی در مورد حلّ نهایی، وحدت می‌بخشند.
۴ ـ فراگیری کیفیّت رشد و اجرای سیاست اجتماعی: دانش‌آموزان باید بدانند که عقاید و طرح‌های اصلاحی چه جریانی را در جهت قانونی‌شدن طی می‌نماید. مواجه شدن با قانون‌گذاران، فوق‌العاده مؤثّر است.
در این میان، گروه مطالعاتی منظّم جایگاه برجسته‌ای دارد؛ زیرا فرد در آن هم به عنوان متخصّص مسئولیت می‌پذیرد و هم از طریق تبادل اطلاعات و نقطه‌نظرات با دیگران، به توافق جمعی می‌رسد. این همان آمیزهٔ مسئولیت‌پذیری و تعامل است که در فهرست تشخیصی رهبری نیز به چشم می‌خورد.
هـ ـ برنامهٔ «هالینگورث» برای رهبران نظری
«هالینگورث» بدون این‌که بر آموزش مهارت‌های خاص تأکید ورزد، توصیه می‌نمود که برای رهبران نظری، زمینهٔ مؤثّری فراهم آید تا آن‌ها بتوانند از توانایی رهبری خویش برخوردار شوند. برنامهٔ او نوعی غنی‌سازی و اقدامات عرضی بود:
۱ ـ فهم و درک صحیح از پدیدهٔ زمان: مطالعهٔ تحوّل پدیده‌های مشترک برای تشکیل یک برداشت کلّی از گذشته، حال و آینده، مطالعهٔ شرح حال کسانی که در گسترش تمدّن بشری پیشتازی نمودند و مطالعهٔ زبان خارجی از عناصر این مرحله بودند.
۲ ـ پرورش هیجانی.
جمع‌بندی
یافته‌ها و دیدگاه‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که پرورش رهبری در مدرسه، از شناخت دقیق نشانه‌های آن آغاز می‌شود. ویژگی‌هایی نظیر تعامل آسان، توانایی اظهار خویش، تحمّل مسئولیت، موضع درونی نظارت و خودباوری نیرومند، راهنمای معلّمان و مدیران در شناسایی این دانش‌آموزان است و مشاهدهٔ رفتار در گروه‌ها، در کنار ابزارهای تشخیصی رایج، این شناسایی را امکان‌پذیر می‌سازد.
از سوی دیگر، نشانه‌های رهبری از نخستین سال‌های زندگی و دوران پیش از دبستان قابل تشخیص است. پرورش آن نیز یا از راه برنامه‌ای مهارت‌محور، همچون تحلیل تاریخی، تحقیق پیرامون مسائل انسانی، گروه مطالعاتی منظّم و فراگیری روند سیاست اجتماعی صورت می‌گیرد، یا از راه غنی‌سازی و اقدامات عرضی مورد نظر «هالینگورث» برای رهبران نظری. بی‌توجّهی به این قلمرو، چنان‌که گفته شد، جامعه را از رهبران و مدیران شایسته و باکفایت محروم می‌سازد.
منبع
روانشناسی سازمانی، «۱ تحلیل تاریخی جهان بشری» — ۱ تحلیل تاریخی جهان بشری
روانشناسی سازمانی، «نقش ویژگیهای شخصیّتی در امنیّت شغلی» — نقش ویژگیهای شخصیتی در امنیت شغلی
روانشناسی سازمانی، «یک فهرست تشخیصی» — یک فهرست تشخیصی
استعداد و تیزهوشی، «مقدمه» — مقدمه
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد