پیشرفت به معنای میل و گرایش فرد به ترقّی و ارتقای خود در قلمرو تحصیل، حرفه یا زندگی است؛ گرایشی که در برابر قهقراطلبی و بی‌میلی به ترقّی قرار می‌گیرد. پیشرفت، امری ساده و تک‌عاملی نیست؛ بلکه به عوامل مختلف فردی و محیطی بستگی دارد و برای تحقّق آن، برداشت فرد از لیاقت و صلاحیت شخصی، شرطی لازم به شمار می‌آید. پیشرفت تحصیلی، یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های پیشرفت است و یکی از انواع تیزهوشی، یعنی «تیزهوشی پیشرفتگی»، بر پایهٔ همین جلوه شناخته می‌شود. در این‌جا نخست به ریشه‌های انگیزشی پیشرفت می‌پردازیم، سپس ساختار تعاملی پیشرفت تحصیلی و پیوند آن با تیزهوشی را بررسی می‌کنیم و در پایان، پیشرفت‌طلبی را در میان نخبگان و در محیط کار مورد توجّه قرار می‌دهیم.
الف ـ انگیزه پیشرفت و خودنظم‌جویی
تأثیر انگیزه درونی و خودباوری (برداشت از لیاقت شخصی) بر پیشرفت تحصیلی، در مطالعه‌ای بر روی تیزهوشان پایه‌های دوم و سوم تحصیلی بررسی شد. ابزارهای انگیزش درونی، خودباوری و پیشرفت تحصیلی در آغاز و پایان یک سال تحصیلی اجرا گردیدند. روش‌های تحلیلی ویژه نشان داد که انگیزه درونی، برداشت از صلاحیت شخصی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و این خودباوری به نوبهٔ خود به پیشرفت تحصیلی می‌انجامد.
بنابراین برداشت دانش‌آموز از لیاقت و صلاحیت شخصی‌اش ـ تحت تأثیر انگیزه درونی ـ شرایط را برای پیشرفت تحصیلی فراهم می‌کند و شرایط مزبور، در واقع همان اقدام برای «خودنظم‌جویی» است.
پژوهش بر روی انگیزه پیشرفت و دانش‌آموزان تیزهوش از چشم‌انداز شناخت اجتماعی نیز همین نکته را تأکید می‌کند. در این تحلیل، ساختارهای مرتبط با انگیزه پیشرفت چنین برشمرده شده‌اند: کفایت و لیاقت برداشت‌شده، اسنادها، جهت‌گیری‌های مربوط به هدف و انگیزه درونی. علاوه بر آن، وجود یک الگوی فرایندمحور بیش از الگوی ایستا و ثابت، برای تحقیق دربارهٔ تیزهوش و انگیزه پیشرفت، توانایی دارد. با این توضیح، «خودنظم‌جویی» دربرگیرندهٔ انگیزه درونی نیرومند و خودباوری مثبت است؛ از این رو باعث پیشرفت تحصیلی می‌شود.
ب ـ ساختار تعاملی پیشرفت تحصیلی
پیشرفت تحصیلی تیزهوش به عوامل متعدد و متنوعی بستگی دارد؛ اما در این میان، تیزهوشی، گرایش به تحصیل و شیوهٔ یادگیری عواملی هستند که به‌طور مستقیم (بدون واسطه) بر پیشرفت تحصیلی تأثیر می‌گذارند. هر یک از این عوامل سه‌گانه، خود از سوی تعیین‌کننده‌های دیگری نقش می‌پذیرند: نوع تیزهوشی، بنیادهای نگرشی، ویژگی‌های معلّم، فضای همسالی و انتظارات محیطی.
روش یادگیری اشاره به اسلوب‌های عمومی یادگیری و شیوه‌های خاصّ آن دارد. کوشش‌های متمرکز و مداوم، اساس اسلوب عمومی یادگیری است. گرچه یافت شده است که روش یادگیری از نوع تعاونی مستقل از پیشرفت تحصیلی است، اما نتیجهٔ پژوهش شخصی نگارنده حاکی از آن بوده است که تیزهوشان کم‌آموز بیش از پیشرفته‌ها، روش تعاونی را ترجیح می‌دهند. به نظر می‌رسد که روش رقابتی زمینه‌ساز پیشرفت تحصیلی باشد.
روشن است که عناصر این ساختار در یک تعامل تنگاتنگ قرار می‌گیرند و اثر تقابلی بر روی یکدیگر دارند. هرگونه کامیابی تحصیلی موجب افزایش رغبت، غنی شدن معلومات، توسعهٔ استعداد و توانایی ذهنی، استواری روش‌های یادگیری و تقویت نگرش تحصیلی می‌شود. گذشته از عوامل فردی، تاکنون به وجود ده عامل محیطی نیرومند و مؤثر در پیشرفت تحصیلی پی برده شده است: مرجعیت و نظام ارزشی، وسایل آموزشی، روش تدریس معلّم، ویژگی‌های شخصیتی معلّم، تسلّط علمی معلّم، جایگاه اقتصادی ـ اجتماعی یادگیرنده، فضای فرهنگی، برنامهٔ آموزشی، والدین و خانواده، و دورهٔ تحصیلی.
نوع تیزهوشی نیز به معنای کیفیت خاصّ ظرفیت یادگیری است. تیزهوشان حرکتی به اندازهٔ انواع ذهنی، اجتماعی و کلامی موفقیت تحصیلی ندارند؛ زیرا برجستگی در یادگیری یک حرکت و انجام موفق آن، مستلزم پیشرفت تحصیلی رسمی (کلامی یا انتزاعی) نیست.
دربارهٔ سهم هوش و خلّاقیت در پیشرفت نیز شواهدی در دست است. «بروینینکز» و «فلدمان» (1970) دریافتند که هنگامی که رابطهٔ میان بهرهٔ هوشی و پیشرفت رو به فزونی است، خلّاقیت به منزلهٔ یک متغیّر فرونشاننده عمل می‌کند. «مارجوریبانکز» (1976) نشان داد که برای برخی موضوع‌های تحصیلی، رابطهٔ خلّاقیت با پیشرفت بالا به سطح آستانه‌ای هوش محدود می‌شود. «لی» و «کوح» (2005) نیز با مقایسهٔ دو گروه با خلّاقیت بالا (میانگین بهرهٔ هوشی 99) و هوش بالا (میانگین بهرهٔ هوشی 119) یافتند که هوش بیش از خلّاقیت بر پیشرفت تحصیلی مؤثّر است.
ج ـ تیزهوشی پیشرفتگی
شناسایی و احراز تیزهوشی پیشرفتگی یکی از مهم‌ترین و سریع‌ترین انواع تشخیص تیزهوشی محسوب می‌شود. عموم مردم در تیزهوش دانستن دانش‌آموزان پیشرفتهٔ تحصیلی تفاهم و توافق دارند؛ مفهوم آن نسبتاً روشن است و سوءتعابیر ارزشی و فرهنگی وجود ندارد. این تیزهوشی نخستین نوع تیزهوشی بود که کشف و شناسایی گردید. تیزهوشان پیشرفته کمتر دچار اختلال در تحصیل و نارسایی در امر توجّه می‌گردند.
شناسایی تیزهوشان پیشرفته برای آموزش ویژه در کلاس‌های همگن بر پایهٔ چهار شاخص بنیادی آغاز می‌شود:
1 ـ خودباوری تحصیلی نیرومند؛
2 ـ رقابت‌طلبی شدید در یادگیری؛
3 ـ آمادگی روانی کافی برای پیشرفت تحصیلی برتر؛
4 ـ سازگاری آموزشی ویژه در کلاس‌های مزبور.
کلاس‌های خودهمگن‌سازی مستلزم فشردگی دورهٔ تحصیلی است؛ بخش قابل ملاحظه‌ای از محتویات رسمی آموزشی به سرعت تحت تسلّط قرار می‌گیرد و جای خود را به فعّالیت‌های یادگیری متناسب‌تر می‌دهد.
د ـ پیشرفت در برنامه‌های غنی‌سازی پاره‌وقت
پژوهش‌ها نشان می‌دهند که برنامه‌های پاره‌وقت، جلوه‌های گوناگونی از پیشرفت را پدید می‌آورند. برنامه‌ای یک‌روزه در هفته برای دانش‌آموزان پایه‌های پنجم و ششم موجب پیشرفت در خواندن و دایرهٔ لغات شد، اما خودارجدهی ارتقا نیافت (آلدریچ و مایلز، 1989). برنامه‌ای هشت‌هفته‌ای با تمرکز بر تفکّر در سطح بالا و یادگیری مستقل، موجب پیشرفت تحصیلی شد (کارتر، 1986). برنامهٔ غنی‌سازی هفتگی در طول یک سال برای پایه‌های سوم تا هشتم موجب پیشرفت خودباوری شد (فلدهاوزن و همکاران، 1990). برنامهٔ اتاق مرجع، ظرفیت‌های فرایند شناختی را پیشرفت داد (رابرتز و همکاران، 1992) و برنامه‌ای هشت‌هفته‌ای موجب پیشرفت «خودکفایی» شد (اشنیتز، 1986).
بدین ترتیب، پیشرفت تنها در نمرات تحصیلی خلاصه نمی‌شود و ظرفیت‌های شناختی، خودباوری و بازخوردها را نیز دربر می‌گیرد.
هـ ـ پیشرفت‌جویی و کمال‌گرایی نخبگان
پیشرفت‌جویی نخبگان در دوران تحصیل همراه با لذّت شخصی در پیشرفت و اهداف بلندمدت است (استریت، 2001). در میان آنان، خوشنودی برای پیشرفت و استقلال (گرین و همکاران، 1988) و جهت‌گیری برای پیشرفت و استقلال در محیط زندگی (ریم و لاو، 1988) دیده می‌شود. همبستگی طرز فکر ارتقایی با کوشش‌های کمال‌گرایانه و بازخوردهای پیشرفت (مافیلد و پارکر پیترز، 2018) و نقش پیشرفت و کمال‌گرایی در تصمیم‌گیری شغلی نخبگان (سوارد و گایسر، 2018) نیز تأکید شده است.
اما کمال‌گرایی برای نخبگان خالی از دردسر نیست و ممکن است با حالات اضطرابی همراه باشد. در رویکرد جامعه‌محورانه، خودارجدهی به پیشرفت گره خورده است و هراسی از عدم پذیرش از سوی دیگران وجود دارد (نیومایستر اسپایرز، 2004).
و ـ پیشرفت‌طلبی شغلی
پیشرفت در محیط کار نیز جایگاهی بنیادی دارد. یکی از مزیت‌های عمدهٔ تعهّد سازمانی، رشد انگیزه پیشرفت و ارتقاست. کارمندی که خود را از سازمانش جدا می‌بیند، به‌طور طبیعی میل و گرایشی به ترقّی خود ندارد؛ یعنی عدم تعهّد همراه با قهقراطلبی و یا حداقل بی‌میلی به پیشرفت شغلی است.
یکی از انتظارات اساسی هر کارمند از شغل خود آن است که در موقعیت شغلی خود پیشرفت کند. پس تعهّد سازمانی از طریق تلاش‌های پیشرفت‌طلبانه و ارتقایی باعث رضایت شغلی می‌شود و حلقهٔ دورانی رضایت شغلی، سازگاری سازمانی، تلاش ارتقایی و تعهّد سازمانی تکمیل می‌گردد.
روشن است که پیشرفت، چه در تحصیل و چه در حرفه، برایند تعامل انگیزه درونی، خودباوری، شیوهٔ یادگیری و انتظارات محیطی است. هرچه این عوامل هماهنگ‌تر باشند، کامیابی‌ها خود به افزایش رغبت و تقویت خودباوری می‌انجامند و از این طریق، پیشرفت دوچندان خواهد شد.
منبع
روانشناسی سازمانی، «عدالت شغلی و سازگاری سازمانی» — عدالت شغلی و سازگاری سازمانی
روانشناسی کودکان تیزهوش و روش‌های آموزش ویژه، «ریشه‌های پیشرفت تحصیلی» — ریشه‌های پیشرفت تحصیلی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «پرورش استعداد در راهبردتفکیک» — پرورش استعداد در راهبردتفکیک
نخبه‌شناسی، «سیاست‌های مشارکت‌افزایی نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی» — سیاست‌های مشارکت افزایی نخبگان در سیاستگذاری فرهنگی
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «همگنی انعطافی» — همگنی انعطافی