سازگاری دانش‌آموز با دگرگونی‌های محیط آموزشی تنها به تواناییهای شناختی او بستگی ندارد؛ بلکه یکی از مؤلّفه‌های اساسی شخصیّت، یعنی «انعطاف روانی»، در این امر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. از سوی دیگر، انعطاف تنها خصیصه‌ای فردی نیست و در ساختار آموزشی، برنامه‌های ویژه و شیوهٔ تصمیم‌گیری مدیران نیز جلوه‌گر می‌شود. در این‌جا نخست به مفهوم انعطاف روانی و عوامل آن می‌پردازیم و سپس دلالت‌های آن را برای مدرسه و مشاوران مدرسه مورد بررسی قرار می‌دهیم.
مفهوم انعطاف روانی
مؤلّفهٔ چهارم آزمون شخصیّت تعاملی به «انعطاف روانی» دلالت دارد. این مؤلّفه دربرگیرندهٔ سه عامل «آسان‌گیری»، «ابهام‌جویی» و «نرمش» است و شامل ویژگی‌هایی مانند قاطعیّت در امور، تمرکزگرایی، دقّت در کار، حرکات تکانشی و اجباری، باریک‌بینی، نظم و کمال‌گرایی است و در مقابل تغییرپذیری، ابهام‌گرایی، ساده‌گیری و سهل‌انگاری در امور و بی‌ثباتی واقع می‌شود.
به بیان دیگر، انعطاف روانی یک پیوستار است که در یک سوی آن فرد مصمّم، دقیق، منظّم و کمال‌گرا قرار دارد و در سوی دیگر آن فردی که از ثبات در یک کار گریزان است، ابهام را خوشایند می‌یابد و امور را آسان می‌گیرد. هیچ‌یک از دو سوی این پیوستار به‌تنهایی مطلوب نیست؛ چنان‌که در ادامه خواهیم دید.
الف ـ آسان‌گیری
آسان‌گیری به معنای کم‌توقّعی همراه با بیزاری از ثبات در یک کار و رهایی از دلبستگی به امور است. در این عامل از فرد پرسیده می‌شود که آیا در نقشه‌های خود آدم مصمّم و بُرّنده‌ای است، یا آن‌که از ثبات در یک کار گریزان است و می‌کوشد فکری را با فکری دیگر جبران کند و از دلبستگی به هر یک از آن‌ها امتناع می‌ورزد. همچنین پرسیده می‌شود که آیا احساس می‌کند هر کاری را که شروع کرده باید به سرحدّ کمال برساند، یا آن‌قدر متوقّع نیست و به آنچه به‌طور کلّی به خواسته‌هایش پاسخ دهد، راضی است.
تحلیل پاسخ‌ها نکتهٔ مهمّی را آشکار می‌سازد. فردی که در این عامل نمرهٔ بالاتر از ۹ به دست می‌آورد، انتظارات خود را تعدیل کرده است و این امر به کسب آرامش روان او کمک شایانی کرده است. در مقابل، فردی که نمرهٔ کمتر از ۹ دارد، تعالی‌جوست و در این راه از هیچ چیزی دریغ ندارد. سطح انتظارات وی بالاست و ممکن است به آرامش روانش خدشه وارد کند؛ چرا که برای او نتیجه و هدف آن‌چنان مهم است که روند طبیعی و لحظه‌های زندگی را از دست می‌دهد. چنین فردی برای دستیابی به هدف، به‌طور افراطی به خود سخت می‌گیرد و بسیاری از تجربه‌های لحظات زندگی را از دست می‌دهد.
برای مشاور مدرسه، این یافته اهمیّت ویژه‌ای دارد؛ زیرا دانش‌آموزی که در قطب کمال‌گرایی و سخت‌گیری بر خویش قرار دارد، ممکن است در رویارویی با دگرگونی‌ها، آرامش روان خود را از دست بدهد.
ب ـ ابهام‌جویی
ابهام‌جویی به خوشایندی ابهام، آسان‌گیری در امور شخصی و تأخیر در وقت‌شناسی اشاره دارد و در برابر آن، اهمیّت دادن به دقیق، معیّن و مشخّص بودن کارها، نازک‌بینی و وسواس و حضور سر وقت قرار می‌گیرد. در این عامل از فرد پرسیده می‌شود که آیا به دقیق بودن کارها اهمیّت زیادی می‌دهد و افکار صریح و واضح و مأموریّت‌های کاملاً معیّن و مشخّص را دوست دارد.
عامل سوم، یعنی «نرمش»، نیز در کنار دو عامل فوق، ساختار سه‌گانهٔ انعطاف روانی را کامل می‌کند.
ج ـ سنجش انعطاف روانی
مؤلّفهٔ انعطاف روانی شامل ۸ گویه است که مجموعاً با پنج چرخش، سه عامل فوق را با ۴۶% واریانس می‌سنجد. استفاده از روش تحلیل مؤلّفه‌های اصلی نشان داد که شاخص کایسر ـ میر ـ اولیکن برابر با ۰/۵۵۸ و شاخص کرویّت بارتلت به لحاظ آماری معنادار بود (p<۰/۰۱). بدین‌ترتیب، مشاور مدرسه ابزاری در اختیار دارد که از طریق آن می‌تواند جایگاه دانش‌آموز را در پیوستار انعطاف روانی شناسایی کند.
د ـ انعطاف در رویارویی با محیط‌های تازه
سازگاری با دگرگونی‌ها، به‌ویژه هنگامی که فرد وارد محیط فرهنگی تازه‌ای می‌شود، رنگ دیگری به خود می‌گیرد. در گسترهٔ هوش فرهنگی، مهارت‌های ادراکی به درجهٔ استقبال افراد از تجربه‌های جدید بستگی دارد و بالا بودن تحمّل افراد در مقابل عدم اطمینان نیز در این حوزه قرار می‌گیرد. مهارت‌های ارتباطی شامل انعطاف‌پذیری، همدلی و روابط اجتماعی قوی است و مهارت‌های تطبیقی به رفتارهای انطباقی در موقعیّت‌های بین‌فرهنگی با در نظر گرفتن انعطاف‌پذیری رفتاری اشاره دارد.
انعطاف‌پذیری یکی از حیطه‌هایی است که در ارزشیابی هوش فرهنگی سنجیده می‌شود. مراحل تقویّت هوش فرهنگی عبارت است از: واکنش نشان دادن در برابر محرّک‌های بیرونی، تشخیص هنجارهای فرهنگی در محیط‌های جدید، داشتن انگیزه در جهت یادگیری بیشتر دربارهٔ رفتارهای انطباقی با سایر فرهنگ‌ها و به‌کارگیری هنجارهای فرهنگی مختلف در رفتارهای مشهود.
هـ ـ ساختار آموزشی انعطاف‌پذیر
انعطاف تنها به دانش‌آموز محدود نمی‌شود و مدرسه نیز باید از آن برخوردار باشد. هرچه نظام آموزشی از انعطاف بیشتری برخوردار باشد، مؤثّرتر است. به‌ویژه هنگامی که کودکان تیزهوش از خانواده‌های چندفرهنگی یا دارای درآمد پایین برمی‌خیزند، انعطاف آموزشی ضرورت ویژه‌ای می‌یابد. در این جهت هفت گزینهٔ آموزشی انعطافی پیشنهاد شده است: ورود زودرس، جهش پایه‌ای، رشته‌های تحصیلی پیشرفته، دورهٔ آموزشی متراکم، رشد مداوم و مستمر در کلاس درس عادی، ثبت‌نام همزمان در کلاس‌های پیشرفته و اعتبار از طریق امتحان.
نمونهٔ روشن این ضرورت در تیزهوشان ریاضی دیده می‌شود. ساختار آموزشی انعطاف‌پذیر واجد سه خصیصهٔ اساسی است: نخست، آموزش برون‌مدرسه‌ای را امکان‌پذیر می‌سازد؛ دوم، فعّالیّت‌های فوق‌برنامهٔ رضایت‌بخشی را در اختیار می‌گذارد؛ سوم، نوعی کوشش تسریعی موضوعی است. قالب‌های رسمی منظّم، بسته و محدود برای تقویّت و رشد استعداد ریاضی ناتوان و عاجز خواهند بود. بخشی از ناسازگاری‌های آموزشگاهی تیزهوشان ریاضی به وجود قواعد مرسوم و تنگ‌نظرانهٔ حاکم بر محیط‌های آموزشی بستگی دارد. به دلیل مجاورت تیزهوشی ریاضی با خلّاقیّت، وجود انعطاف‌هایی در برنامه و مقتضیات اجرایی آن ضروری است؛ انعطاف‌هایی که متوجّه رهایی از شرایط فضایی و زمانی آموزش است و دسترسی به منابع و مراجع آموزشی فرامدرسه‌ای را سهل‌الوصول می‌کند.
و ـ انعطاف و اثر روانشناختی برنامه‌های ویژه
به نظر می‌رسد هیچ برنامهٔ منحصربه‌فردی به‌طور کامل نمی‌تواند نیازهای روانشناختی و عاطفی دانش‌آموزان مستعد را ارضا کند («دلکورت» و همکاران، ۱۹۹۴). نکتهٔ قابل تأمّل آن است که «خطّ‌مشی انقباضی» (مشتمل بر برنامهٔ آزمون بدون کلاس و گواهی برای معلومات)، به معنای تأکید بر فشرده‌سازی کوشش‌ها، حذف تکرار و کاهش تمرین‌ها، فاقد اثر مثبت روانشناختی است و «تسریع موضوعی» تقریباً اثر تخریبی روانشناختی دارد. نتیجه آن‌که یک برنامهٔ برجستهٔ روانشناختی باید بدون پافشاری بر شتاب و فشردگی، یا به بیان دیگر با انعطاف لازم، به آموزش ویژه اقدام کند.
همچنین «بهسازی فردیّت در فضای دانش‌آموزی با تفکیک نسبی انعطافی»، قوی‌ترین تأثیر روانشناختی (خودارجدهی تحصیلی، انگیزه برای پیگیری یادگیری در زمینهٔ استعداد، پشتکار و گرایش به حیطهٔ استعداد) را در کوشش‌های ویژه بر جای می‌گذارد. از همین روست که «همگنی انعطافی» یکی از پنج اصلی است که مزایای تحصیلی، روانشناختی و اجتماعی راهبردهای تلفیق و تفکیک به آن بستگی دارد.
ز ـ انعطاف در تصمیم‌گیری مدیر
انعطاف در سطح مدیریت آموزشی نیز جایگاهی بنیادی دارد. تصمیم‌گیری یکی از مراحل اساسی مدیریت (و بلکه اساسی‌ترین پایهٔ آن) است و یکی از طرق بهسازی آن، تقویّت مدیران در امر تصمیم‌گیری واگرا است؛ بدین معنا که برای راه‌یابی در موضوعی خاص، صرفاً یک تصمیم و راه‌حل درست وجود ندارد و می‌توان تصمیم‌های درست متعدّدی داشت. مهارت تصمیم‌گیری واگرا با تقویّت چهار عنصر خود، یعنی جامعیّت، تازگی، انعطاف و تکمیل، گسترش خواهد یافت.
روشن است که انعطاف روانی در دانش‌آموز، اگر با ساختار آموزشی انعطاف‌پذیر، برنامه‌هایی بدون پافشاری بر شتاب و فشردگی و مدیرانی برخوردار از تصمیم‌گیری انعطافی همراه شود، زمینهٔ سازگاری وی را با دگرگونی‌ها فراهم می‌سازد. مشاور مدرسه با شناخت جایگاه دانش‌آموز در پیوستار انعطاف روانی، به‌ویژه در قطب کمال‌گرایی و انتظارات بالا که آرامش روان را تهدید می‌کند، و نیز با آگاهی از اثر روانشناختی برنامه‌های ویژه، نقش مؤثّری در این فرایند ایفا خواهد کرد.
منبع
خودشناسی، «انعطاف روانی» — انعطاف روانی
زمینهٔ روان‌شناسی تعاملی، «آزمونهای شخصیّت» — آزمونهای شخصیت
استعداد و تیزهوشی، «ج) بهره‌گیری از تشخیص مستقیم در شناسایی نخبگان ریاضی» — ج بهره گیری از تشخیص مستقیم در شناسایی نخبگان ریاضی
استعداد و تیزهوشی، «جدول ۱ - مسائل عاطفی و اجتماعی ناشی از تواناییهای تیزهوشان» — جدول ۱ مسایل عاطفی و اجتماعی ناشی از تواناییهای تیزهوشان
آموزش و پرورش برای استعداد و تیزهوشی، «ارتقاء زمینه ای» — ارتقا زمینه ای
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت