انگارهٔ تعادل روان
بسط نظری و پژوهشی «هیجان اندیشه» در گستره سلامت روان منجر به پی ریزی «انگاره تعادل روان» شده است.
این انگاره در تعامل نظریه هیجان اندیشه با «نظریه تعاملی انتظار» و «ماهیّت تعاملی شخصیت» حاصل گردید.
بررسی پژوهشی در نمونه ای مرکّب از هزار و چهارصد مرد و زن هجده تا چهل و چهار ساله حاکی از آن بود که «تعادل روان» برایند تعاملی دو نظریه و ماهیّت تعاملی شخصیت است.
این انگاره به سه قلمرو گسترده شامل هشت مؤلّفه و مجموعاً بیست عامل اشاره دارد:
الف) خشنودی روانی
این قلمرو متمرکز بر بزرگترین مؤلّفه‌های رضایت از زندگی است.
ب) پایداری
قلمرو مزبور بر «حاکمیّت نظم در جایگاه یابی و رهیابی پشتیبانی شده برای پیشرفت» تأکید دارد.
ج) دادپویی
این حوزه به نیرومندی شخصیتی و «روان آرامی» ناشی از «پاکزیستی» اشاره می‌کند
خشنودی
«خشنودی» اشاره به «سرزندگی معنوی»، «شخصیت تحلیلی»، «استواری روانی» و «سرسختی» دارد.
سرزندگی معنوی
«سرزندگی معنوی» به معنای احساس آرامش روانی مبتنی بر معنویت در زندگی است که موجب استقلال می‌شود
آرامش زندگی
احساس آرامش روانی و سرزندگی که به فرد احساس ماندگاری می‌دهد و موجب رضایت از زندگی می‌شود
استقلال
«استقلال» به معنای تمایل به انجام کارها به تنهایی و مستقلّ همراه با عقاید و نظرات قابل احترام و برخورداری از آزادی
معنویّت
به معنای «ریشه دواندن معنویّت در زندگی همراه با پایبندی به ارزشهای دینی و رعایت ارزشهای معنوی»
پس «سرزندگی معنوی» به مفهوم گسترده یعنی «احساس آرامش روانی و سرزندگی مبتنی بر ریشه دواندن معنویّت در زندگی و پایبندی به ارزشهای دینی و معنوی که عقاید و نظرات قابل احترامی به فرد داده و استقلال و آزادی وی را در این چارچوب تأمین می‌نماید و به وی احساس ماندگاری می‌دهد و موجب رضایت از زندگی می‌شود».
شخصیت تحلیلی
«شخصیّت تحلیلی» دلالت بر «تحلیل ورزی» و «سنجیدگی» دارد که بطور تلویحی مستلزم «خردورزی» است.
تحلیل ورزی
«تحلیل ورزی» به معنای «طبقه‌بندی و عنواندهی مجموعه ای از پدیده‌ها بر اساس روشهای متنوّع دسته‌بندی و ارتباط دهی بین آنهاست.»
سنجیدگی
«سنجیدگی» به معنای «سنجش همه جوانب هنگام تصمیمگیری و انجام بهترین راه بر اساس عقل و منطق و هوش و درک است».
در نتیجه «شخصیّت تحلیلی» را در این جا می‌توان به مفهوم گسترده این گونه تعریف کرد:
«سنجش همه جوانب هنگام تصمیمگیری و برای انجام بهترین راه با طبقه‌بندی و عنواندهی مجموعه ای از اطّلاعات بر اساس روشهای متنوّع دسته‌بندی و ارتباط دهی بین آنها با استفاده از عقل، منطق، هوش و درک».
استواری
«استواری روانی» دالّ بر«آینده پویی» و فقدان «روان آوارگی» است.
فقدان روان آوارگی
مراد از «روان آوارگی» در این جا آن است که فرد با دور افتادگی از معنویّت، راه خود را در زندگی نیافته و در زندگی اش احساس سردرگمی دارد. همچنین فرد همراهی را که در زندگی می‌خواسته است، ندارد و در هنگام بروز دشواریها احساس تنهایی می‌کند؛ در مجموع برای بقای خود، در نگرانی به سر می‌برد.
آینده پویی
«آینده پویی» به مفهوم «نگاه صِرف همیشگی به جلوی خود در زندگی و پرهیز از رکود بر اساس گرایش به تغییر نگاه به زندگی است».
لذا «استواری روانی» در این جا یعنی «رهیابی در زندگی آینده نگرانه مبتنی بر معنویّت با پرهیز از رکود، بدون احساس تنهایی و سردرگمی است که سبب ماندگاری در زندگی می‌شود».
سرسختی
«سرسختی» به معنای «تجربه کنجکاوانهبرای روشن شدن آموخته‌ها توأم با واکنشهای هیجانی» است.
کنجکاوی
به این معناست که کنجکاویهای فرد دردسرآفرین و خطرناک است؛ ولی دست بردار نیست و با بروز هر مسألهٔ پیچیده‌ای کنجکاوی‌اش بیشتر می‌شود
سرسختی شناختی
سرسختی شناختی در این جا به این معناست که «فرد وقتی با مسأله ای روبرو می‌شود، همهٔ وجودش را به خود مشغول می‌کند و تا چیزی را که می‌داند، تجربه نکند و برایش روشن نشود، دست بردار نیست و آرام نمی‌شود و رویارویی اش با آن مسأله و به فکر فرو رفتنش، همراه با لرزش شدید بدن است.
واکنش هیجانی
«واکنش هیجانی» به معنای «تأثّر انتخابها از احساس و دیگران و اثرگذاری هیجانها در تشخیص خوبی از بدی» است.
پایداری
«پایداری» به بیانی «انتظام در استقرار» به معنای «تمرکز بر شایستگی خود، انضباط و سختکوشی مبتنی بر یادگیری است که از سوی محیط پشتیبانی می‌شود».
الف) استقرار
«استقرار» به معنای «تمرکز بر شایستگی پشتیبانی شده» است.
پشتیبانی
به معنای «برخورداری از وجود یک راهنما در مسیر زندگی و حمایت و همکاری اطرافیان در رویارویی با سختیهای زندگی همراه با تفریح و سرگرمیهای مورد علاقه» است.
شایستگی
به معنای «قرارگیری در جایگاه شایسته بر اساس هدفمندی و کارآمدی و بهره مندی از زندگی درست» است.
چالش ناپذیری
به معنای «پرهیز از مقایسه خود با دیگران، جاه طلبی، و رقابت جویی» است.
لذا «استقرار» به معنای قرارگیری در جایگاه شایسته بر اساس برخورداری از کارآمدی شخصی و وجود یک راهنما در مسیر زندگی درست و هدفمندانه همراه با حمایت و همکاری اطرافیان درهنگام رویارویی با سختیهای زندگی و پرهیز از جاه طلبی، مقایسه خود با دیگران و رقابت جویی است.
ب) انتظام
انضباط
به معنای «وقت شناسی، مرتّب بودن و کوشایی در نگهداری وسایل شخصی» است.
دانشکاری
دانشکاری» به مفهوم «یادگیری برای انجام دقیق کار و پشتکار و سختکوشی در انجام کارهای یادگرفته شده» است.
لذا «انتظام» به معنای وقت شناسی، انضباط، کوشایی در نگهداری وسایل شخصی، پشتکار در یادگیری برای انجام دقیق کار و سختکوشی در انجام کارهاست.
پس «پایداری» به معنای «قرارگیری در جایگاه شایسته بر اساس برخورداری از وجود یک راهنما در مسیر زندگی درست، هدفمند و کارآمد شامل وقت شناسی، انضباط، کوشایی در نگهداری وسایل شخصی، پشتکار در یادگیری برای انجام دقیق کار و سختکوشی در انجام کارهاست و با حمایت و همکاری اطرافیان در رویارویی با سختیهای زندگی همراهی دارد؛ به گونه ای که از جاه طلبی، مقایسه خود با دیگران و رقابت جویی پرهیز شود.
«دادپویی» دربرگیرنده به معنای «نیروی روانی»، «خود پویشی» و «خویشتنداری» مبتنی بر «پاکزیستی» است که سبب رفع بیتابی روانی شود.
پویش
«پویش» اشاره به «نیروی روانی» و «خود پویشی» مبتنی بر «پاکزیستی» دارد.
پاکزیستی
مراد از پاکزیستی، «اعتقاد به خدا و اهمیت دهی بازگشت به سرشت الهی و اصالت، با پیگیری زندگی پاک و سالم و بدون ریا با همه وجود، بر پایه استقرار در مسیر نیل به ارزشهای معنوی و پایبندی به اخلاق و قراردهی انسانیت، درستی، راستگویی و صداقت در سرلوحهٔ زندگی و محوریت وفاداری و تعهّد در زندگی و نیز رعایت حقوق دیگران و انصاف» است.
نیروی روانی
نیروی روانی در این جا بدین معناست: «احساس نیرومندی شدید در کارهای مورد علاقه همراه با فراگیری اندیشه‌های هیجان انگیز در زندگی که فرد را به سوی انجام برای کار بزرگِ نو و جذّاب سوق می‌دهد».
خودپویشی
«خودپویشی» در این جا یعنی «باور به پویایی به طوری که فرد به تلاش برای کارهای بدون نقص می‌پردازد. چنین وضعیتی برای وی نفوذ در دیگران را ثمر می‌دهد و خود نیز خوشحال از اثرگذاری در دیگران و خشنود از احساس پرورش دیگری است.
اعتدال
«اعتدال در زندگی» به معنای «خویشتنداری» است که سبب رفع «بیتابی روانی» شود.
خویشتنداری
مقصود از خویشتنداری «مدیریت آینده نگرانه ای است که با چیرگی هیجانی به رفتارهای متعادل» می‌انجامد.
عدم بیتابی
«بیتابی روانی» در این جا به معنای «احساس دلشورگی، دلنگرانی و دلمشغولی دائمی فرد همراه با شکّ و تردید در حلّ مسائل که نسبت به حلّ آنها دچار بیمناکی و نگرانی شده و احساس فرسودگی تدریجی و احساس دایمی خستگی و ناتوانی وی را فرا گرفته است».
پس «اعتدال در زندگی» به معنای گسترده دربرگیرنده «مدیریت آینده نگرانه ای است که در هنگام رویارویی با مسأله، خطّ سیر اندیشه و احساسات و هیجانهای ناشی از آن نظیر بیقراری، دلمشغولی، شکّ و تردید، احساس دائمی دلشورگی، دلنگرانی، بیمناکی، خستگی، ناتوانی و فرسودگی را تحت چیرگی قرار می‌دهد».
برایند تعاملی مفهومی
بررسی تعاملی ماهیت تعادل روان چنین برداشتی را از آن به دست می‌دهد: «احساس آرامش روان مبتنی بر معنویت در زندگی (بدون احساس تنهایی و دلشورگی) که به فرد احساس ماندگاری در زندگی داده، با مدیریت بر هیجانها موجب بروز رفتار متعادل می‌شود».
لذا تعادل روان اوّلاً «احساس» است و ثانیاً ناظر بر مسأله «ماندگاری» و«بقاء» است و ثالثاً بر «آرامش روانی» متّکی است و رابعاً بر «معنویت» استوار است.
در واقع نخستین انتظار فرد از زندگی که موجب رضایت و خشنودی وی می‌شود، نیل به آرامش روانی است که ماندگاری می‌دهد.
بر این اساس تعادل روان از هفت اصل بنیادین تشکیل یافته است:
۱) احساس ماندگاری در زندگی
۲) احساس آرامش روانی در زندگی
۳) تعادل رفتاری
۴) عدم احساس تنهایی
۵) عدم احساس دلشورگی
۶) چیرگی هیجانی
۷) معنویت
لذا ممکن است اجمالاً بر «معنویتی که با زدایش احساس تنهایی به تعادل رفتاری می‌انجامد» در مفهوم «تعادل روان» تأکید ورزید.
«انگاره تعادل روان» نه تنها به معنابخشی و روشنگری گستره سلامت و بهداشت روان می‌پردازد، بلکه زمینه‌های ضروری برای دسته بندیهای سودمند و کارآ و پایدار و استوار «اختلالات و بیماریهای روانی» را فراهم می‌آورد. گزاف نیست چنان که تأکید شود ازین پس باید بر پایه قلمروهای «انگاره تعادل روان»، طبقه بندیهای نوینی از آسیبهای روانی به دست داد.
بی گمان «بقاء» مهمترین مسأله آدمی است. «احساس تنهایی»، «دورافتادگی از معنویّت» و «عدم تعادل رفتاری»، بقای آدمی را به مخاطره می‌افکند. انگاره تعادل بر محور «بقای روان» استوار است.
«تعادل رفتاری» یک خصیصه شخصیتی در مؤلّفه «بیتابی» است و «نزدیکی به معنویّت» یک انتظار بزرگ در رضایت از زندگی محسوب می‌شود و احساس تنهایی از ویژگیهای بیتابی روانی در قلمرو هیجان اندیشه به شمار می‌آید. لذا خصایص سه گانه مزبور دستاورد تعاملی «هیجان اندیشه»، «ماهیّت تعاملی شخصیت» و «نظریه تعاملی انتظار» قلمداد می‌شوند.
حمایت معنوی و رضایت از زندگی
«پاکزیستی» در کنار «معنویّت» می‌تواندسبب «استواری روانی» شود و از سوی دیگر «پشتیبانی» نیز موجب کاهش «بیتابی روانی» شود و «آرامش زندگی» ناشی از آن ممکن است زمینه «خودپویشی» را فراهم آورد؛ و بدین منوال به «شایستگی» و «آینده پویی» منجرّ شود.
پاکزیستی به معنای «اعتقاد به خدا و اهمیت دهی بازگشت به سرشت الهی و اصالت، با پیگیری زندگی پاک و سالم و بدون ریا با همه وجود، بر پایه استقرار در مسیر نیل به ارزشهای معنوی و پایبندی به اخلاق و قراردهی انسانیت، درستی، راستگویی و صداقت در سرلوحهٔ زندگی و محوریت وفاداری و تعهّد در زندگی و نیز رعایت حقوق دیگران و انصاف» می‌تواند در کنار معنویّت به معنای «ریشه دواندن معنویّت در زندگی همراه با پایبندی به ارزشهای دینی و رعایت ارزشهای معنوی» قرار گیرد و سبب کاهش روان آوارگی شود که در روان آوارگی فرد با دور افتادگی از معنویّت، راه خود را در زندگی نیافته و در زندگی اش احساس سردرگمی دارد.
همچنین فرد همراهی را که در زندگی می‌خواسته است، ندارد و در هنگام بروز دشواریها احساس تنهایی می‌کند؛ در مجموع برای بقای خود، در نگرانی به سر می‌برد.
پشتیبانی به معنای «برخورداری از وجود یک راهنما در مسیر زندگی و حمایت و همکاری اطرافیان در رویارویی با سختیهای زندگی همراه با تفریح و سرگرمیهای مورد علاقه» می‌تواند موجب کاهش بیتابی روانی شود یعنی «احساس دلشورگی، دلنگرانی و دلمشغولی دائمی فرد همراه با شکّ و تردید در حلّ مسائل که نسبت به حلّ آنها دچار بیمناکی و نگرانی شده و احساس فرسودگی تدریجی و احساس دایمی خستگی و ناتوانی» را بکاهد.
آرامش زندگی به معنای احساس آرامش روانی و سرزندگی که به فرد احساس ماندگاری می‌دهد ممکن است زمینه خودپویشی را فراهم آورد؛ یعنی «باور به پویایی به طوری که فرد به تلاش برای کارهای بدون نقص می‌پردازد.چنین وضعیتی برای وی نفوذ در دیگران را ثمر می‌دهد و خود نیز خوشحال از اثرگذاری در دیگران و خشنود از احساس پرورش دیگری است می‌تواند به شایستگی به معنای «قرارگیری در جایگاه شایسته بر اساس هدفمندی و کارآمدی و بهره مندی از زندگی درست» و آینده پویی به مفهوم «نگاه صِرف همیشگی به جلوی خود در زندگی و پرهیز از رکود بر اساس گرایش به تغییر نگاه به زندگی است».منجرّ شود.
بدین سان حمایت معنوی سبب رضایت از زندگی خواهد شد.
آزادی و ارزش
آزادی پایدار و حقیقی صرفا در پایه‌های ارزشی، استوار می‌شود و جز آن لرزان و متزلزل است چنان که استقلال همین گونه است
هنگامی که باورها ارزشمند و موجّه نیستند و از وجاهت بی بهره، وابستگی خفّت بار و ذلت باری دست می‌دهد
لذا خودارجدهی استقلال و آزادی استواری می‌دهد و از زیرا ارزشگذاری پیرامونی به باورها، خودارجدهی پدید می‌می‌آورد و استقلال و آزادی استوار مبتنی بر عزت نفس
خود پویشی و روان آوارگی
روش تحلیل عاملی متعامد نشان می‌دهد یک فرد بر پایه رابطه «خود پویشی» و «روان آوارگی» ممکن است در یکی از چهار وضعیت ذیل به سر برد:
الف) در حالت روان آوارگی اندک همراه با خودپویشی بالا قرار داشته باشد که وضعیّت مطلوبی است
ب) از خودپویشی بالایی برخوردار باشد و دچار اصطلاحاً آوارگی روانی نیز باشد که وضعیت پیچیده و متعارضی است.
ج) هم خود پویشی و هم روان آوارگی در سطح نازلی باشد
د) ممکن است دچار روان آوارگی بالا و خود پویشی نازل باشد که این وضعیت روانی اضطراری مقتضی رواندرمانی فوری است.
منبع
کاظمی حقیقی، ناصرالدین (۱۳۹۹) هیجان اندیشه، انتشارات ریرا، صفحات ۳۲۹-۳۳۸
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هیجان اندیشه
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: سرسختی (هیجان اندیشه)، معنویّت و تعادل روان (روان‌شناسی فرهنگی)
مقاله‌های هم‌موضوع: روان‌آرامی در برابر بیتابی روانی: آرامش به‌مثابهٔ هدف رواندرمانی تعاملی، راهنمای تفسیر فهرست آرامش روانی: استواری، بالندگی متعالی و پشتیبانی چه می‌گویند؟، راهنمای تفسیر فهرست سرزندگی: بالندگی متعالی و پشتیبانی موجّه چه می‌گویند؟
مدخل‌های مرتبط در فرهنگ‌نامه: تعادل رفتاری، تحلیل ورزی