واکنش‌های تند مراجع در جلسهٔ درمان، از برانگیختگی شدید تا خشم و نگرانی، معمولاً نخستین چیزی است که توجّه روان‌درمانگر را به خود جلب می‌کند. امّا این واکنش‌ها را نمی‌توان تنها از یک زاویه نگریست. هیجانی که مراجع تجربه می‌کند، از یک سو به نیرومندی و تحریک‌پذیری دستگاه عصبی او بستگی دارد و از سوی دیگر به تعبیری که او از این تحریک‌پذیری و از موقعیّت پیرامون خود به دست می‌دهد. در این‌جا نخست مفهوم تحریک‌پذیری را بررسی می‌کنیم، سپس پیوند آن را با تعبیر شناختی و فراتحریک‌پذیری نشان می‌دهیم و آن‌گاه به حالت مرکّب خشم و نگرانی و پیامدهای آن برای کار رواندرمانی می‌پردازیم.
الف ـ تحریک‌پذیری: نیرومندی در سطح بالا
به زعم برخی محقّقان، تحریک‌پذیری یکی از پنج خصیصهٔ عاطفی قابل ملاحظه در میان تیزهوشان است (لاوکی، ۱۹۹۲ و ۲۰۰۳). «تحریک‌پذیری» اشاره به «نیرومندی در سطح بالا»، «واکنش هیجانی» و «تحریک‌پذیری شدید در دستگاه عصبی» دارد.
این نیرومندی در سطح بالا لزوماً پدیده‌ای منفی نیست؛ بلکه به افراد تیزهوش اجازه می‌دهد تا با تمسّک به علایق خود به نحو شگفت‌انگیزی به فرآوری و تولید بپردازند. آن‌ها غالباً با پالایش طرح‌های نوآورانهٔ خود، راه را برای دیگران هموار می‌سازند.
تحریک‌پذیری در کنار خصیصه‌هایی چون ظرفیّت اندیشهٔ واگرا و حسّاسیّت قرار می‌گیرد. «واگرایی» به معنای ترجیح پاسخ‌های غیرمعمول، اصیل و خلّاقانه است و مراد از «حسّاسیّت»، عمق احساسی است که به شناخت دیگران می‌انجامد. این خصیصه‌ها ممکن است باعث بروز برخی تعارض‌های بین‌فردی شوند. بنابراین واکنش تند مراجع می‌تواند جلوه‌ای از همان نیرومندی باشد که در شرایط دیگر به فرآوری و تولید می‌انجامد.
ریشهٔ تحوّلی این موضوع را می‌توان در نظریّهٔ تحوّلی «هانری والن» نیز دید. «والن» نظریّهٔ خود را با مرحلهٔ «تحریک‌پذیری حرکتی» آغاز می‌کند. در این مرحله، نخستین تجلّیات روانی کودک در حرکاتش مشاهده می‌شوند؛ یعنی همهٔ آن چیزی که گواه زندگی روانی کودک و ترجمان کامل آن است.
ب ـ تحریک‌پذیری و تعبیر شناختی
نظریّهٔ دو عاملی «شاختر» و «سینگر» بیان می‌دارد هیجانی که احساس می‌کنیم، ناشی از تعبیر ما از یک حالت بدنی برانگیخته است. تجربهٔ هیجان به دو عامل بستگی دارد: تحریک‌پذیری خودمختار و تعبیر شناختی ما از آن تحریک‌پذیری.
«مندلر» نیز در یک نظریّهٔ شناختی، هیجان را حاصل بازداری فرایند فکری یا زنجیره‌های رفتاری جاری می‌داند. این وقفه موجب فعّال شدن دستگاه عصبی خودمختار می‌شود و به این حالت انگیختگی برچسبی زده می‌شود که از تفسیر موقعیّت نشئت می‌گیرد. در نظریّهٔ انتساب، وقتی برای تبیین پیامدها از انتساب استفاده می‌شود، واکنش هیجانی پدید می‌آید؛ یعنی پیامدها ارزشیابی می‌شوند و واکنش هیجانی بر مبنای این ارزشیابی‌ها پدیدار می‌گردد. افزون بر آن، «فرضیّهٔ پسخوراند چهره» بیان می‌دارد که حالات چهره علاوه بر عملکرد ارتباطی، در تجربهٔ هیجانی نیز نقش دارند و پسخوراند آن‌ها با سایر مؤلّفه‌های هیجان ترکیب می‌شود تا تجربهٔ هیجانی غنی‌تری به وجود آید (وایزر، ۲۰۰۹؛ تامیر و همکاران، ۲۰۰۷).
با این توضیح، در گسترهٔ بهرهٔ هوشی ۱۱۵ تا ۱۸۰ ممکن است تعبیر شناختی خاصّی از تحریک‌پذیری حاصل شود و بدین ترتیب واکنش‌های هیجانی در پیش‌بینی خلّاقیّت نوجوانان نقش‌آفرین گردند. امّا نظریّه‌های موجود در تبیین نوسان‌های نقش‌آفرینی هوش و واکنش‌های هیجانی در گستره‌های گوناگون بهرهٔ هوشی دچار محدودیّت هستند. پیامد این نکته برای روان‌درمانگر آن است که واکنش تند مراجع را نمی‌توان صرفاً به شدّت انگیختگی یا صرفاً به تفسیر او فروکاست؛ هر دو عامل در تعامل با یکدیگر تجربهٔ هیجانی را شکل می‌دهند.
ج ـ فراتحریک‌پذیری
«فراتحریک‌پذیری» مؤلّفه‌ای محوری در «تجزیهٔ مثبت» است. این اصطلاح از روان‌پزشکی اقتباس شده و به حسّاسیّت نظام عصبی اشاره دارد. فراتحریک‌پذیری گویای پاسخی بالاتر از سطح عادی به محرّک محیطی است و پنج ظهور دارد:
۱ ـ جلوهٔ روانی ـ حرکتی: به تحرّک و جنبش، بی‌قراری و ظرفیّت بالا از فعّالیّت و نیرومندی اشاره می‌کند؛
۲ ـ جلوهٔ حسّی: حسّاسیّت بسیار به تجارب حسّی و واکنش قوی به دریافت‌های حسّی منفی؛
۳ ـ جلوهٔ تخیّلی: شادابی در تخیّل، پرمایگی در تداعی و سهولت در رؤیاپردازی و ابداع؛
۴ ـ جلوهٔ هوشی: اشتیاق به دانش، کشف، پرسش و تحلیل نظری؛
۵ ـ جلوهٔ هیجانی: طیف پهناوری از احساسات دلسوزی، تعلّق، وابستگی و مسئولیّت‌پذیری را دربر می‌گیرد.
برای سطح پنجم تحوّل، یعنی وحدت‌یافتگی ثانوی، فراتحریک‌پذیری هیجانی، تخیّلی و هوشی اشکال غنی‌تری محسوب می‌شوند و اگر با هم ظاهر شوند، امکان‌های غنی تحوّل و خلّاقیّت را به انسان می‌دهند. بنابراین آنچه در جلسهٔ درمان به‌صورت بی‌قراری یا واکنش قوی دیده می‌شود، ممکن است بخشی از همین حسّاسیّت نظام عصبی باشد که در افق تحوّل، زمینهٔ رشد و آفرینندگی را نیز فراهم می‌آورد.
د ـ خشم و نگرانی
«خشم و نگرانی» حالتی مرکّب در مواجهه با بیماری یا تهدید است که در آن احساس اعتراض و برانگیختگی خشم‌آلود با انتظار پیامدهای ناخوشایند درهم می‌آمیزد. فرد ممکن است هم‌زمان نسبت به ادامهٔ بیماری، کاهش توانایی‌ها یا از دست دادن زندگی نگران باشد و در برابر وضعیّت پیش‌آمده احساس خشم کند.
این حالت می‌تواند با توجّه مکرّر به نشانه‌های بیماری، مراجعه به منابع درمانی مختلف، افت یا کندی کارکرد و احساس ضعف حافظه همراه شود. در مقابل، اجرای مراقبت‌های درمانی و دریافت حمایت از اطرافیان می‌تواند احساس آرامش را تقویت کند.
نکتهٔ اساسی آن است که خشم و نگرانی در این‌جا یک الگوی توصیفی از تجربهٔ بحران است و به‌تنهایی تشخیص بالینی به شمار نمی‌آید.
هـ ـ پیامدها برای روان‌درمانگر
یافته‌ها و دیدگاه‌های فوق به‌خوبی نشان می‌دهند که واکنش تند مراجع حاصل تعامل نیرومندی دستگاه عصبی، تعبیر شناختی و موقعیّت تهدیدکننده است. از این رو چند پیامد برای روان‌درمانگر آشکار می‌شود:
نخست، خشم و نگرانی مراجع را نباید به‌تنهایی تشخیص بالینی دانست؛ این حالت الگویی توصیفی از تجربهٔ بحران است.
دوم، اجرای مراقبت‌های درمانی و دریافت حمایت از اطرافیان، احساس آرامش را در مراجع تقویت می‌کند. بنابراین، حمایت محیطی جزئی از خوانش این واکنش‌هاست.
سوم، تحریک‌پذیری و خصیصه‌های همراه آن ممکن است به تعارض‌های بین‌فردی بینجامند و تا هنگامی که فرد تیزهوش ارزش‌گذاری برای خود را یاد نگیرد و حمایت‌یابی نکند، ممکن است به بروز تعارض‌های هویّت و افسردگی منجر شوند.
چهارم، نیازهای اساسی فرد تیزهوش لازم است درک و پذیرفته شود (کاپلان، ۱۹۹۰)؛ از جمله: نیاز به درک راه‌هایی که او را از دیگران متفاوت یا همسان می‌سازد؛ نیاز به پذیرش ظرفیّت‌ها، استعدادها و محدودیّت‌های خود؛ نیاز به پرورش و رشد مهارت‌های اجتماعی؛ نیاز به درک شدن و پذیرفته شدن به‌وسیلهٔ دیگران؛ و نیاز به تقویت فهم و درک فاصلهٔ میان کمال‌گرایی و برتر بودن.
روشن است که نگاه تعاملی به تحریک‌پذیری، خشم و نگرانی، روان‌درمانگر را از برداشت یک‌سویه دور می‌سازد. همان نیرومندی در سطح بالا که در شرایط تهدید به صورت واکنش تند جلوه می‌کند، در پرتو ارزش‌گذاری برای خود و حمایت‌یابی می‌تواند به فرآوری، تولید و تحوّل بینجامد.
منبع
مقالات دکتر کاظمی، «نظریّه‌های هیجان» — نظریه‌های هیجان
مقالات دکتر کاظمی، «جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی» — جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی
مقالات دکتر کاظمی، «ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی» — ویژگیهای عاطفی و شناختی تیزهوشی سازماندهی
فرهنگ‌نامه، «تحریک‌پذیری» — تحریک پذیری
فرهنگ‌نامه، «فراتحریک‌پذیری» — فراتحریک پذیری
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: شخصیت
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: ماهیّت تعاملی انگیزش (هیجان اندیشه)
مقاله‌های هم‌موضوع: نظریّه‌های هیجان، جنبه‌های عاطفی و هیجانی تیزهوشی