تجلّی خلّاقیّت در پهنة هوش، در زمینة وسیعتر دامنة شناختی قابل جست و جو است. بی تردید هوش به مثابة ظرفیّت شناختی، بر پایة برخی آمادگیهای بدنی، زیستی و حسّی، تعیین کنندة چگونگی اندیشة فرد است.
به زعم برخی محقّقان، خلّاقیّت یک فرآیند فراگیر مغزی است که مراحل چهارگانة «والاس» را در چهار بخش خود جای می‌دهد. (هرمان، ۱۹۹۱)۱ به علاوه مفاهیم بنیادین خلّاقیّت در برگیرندة فیزیولوژی مغزی است. (دیسی، ۱۹۸۹)۲
معلومات برای خلّاقیّت، ضروری است؛ امّا باید متذکّر شد که معلومات می‌تواند مانند یک کارد دولبه عمل کند. (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳)
از این رو، پایه‌های حسّی خلّاقیّت نیز مورد توجّه پژوهشگران واقع شده است؛ به عنوان مثال کامیابی هر برنامة پرورش خلّاقیّت که به گسترش سیّالی و انعطاف پذیری کلامی منجر می‌شود، به بهسازی ترجیحهای مربوط به روشِ شناختی در «رویارویی با پیچیدگی» بستگی دارد. این برنامه‌ها بر محور «دریافت حسّی مسایل» پی‌ریزی می‌شوند. (رنه و رنه، ۱۹۷۱)۳
به نظر می‌رسد شخصیّتهای خلّاق حسّاسترند. (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳)۴ علاوه بر آن، «گونة شخصیّتی ترکیبی سازش‌یابی- نوآوری» همبستگی مثبتی با «حسّ‌خواهی»۵ نشان می‌دهد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴)
آگاهی و معلومات ممکن است از طریق شهود و اشراق نیز حاصل آید. از این رو «حالات شهودی و اشراقی» در هدایت رفتارها (بویژه یادگیری و دانش اندوزی) یک خصیصة قابل ملاحظه در میان افراد خلّاق است. (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹) لذا تحلیل خصایص شخصیّتی «انیشتین» و «هنری پوانکاره» آشکار نمود که «شهود» از ویژگیهای آنها بوده است. (میلر، ۱۹۹۲)۶ گرچه برخی مطالعات نشان می‌دهند که «حالات مراقبه» با افزایش اندیشة خلّاقانه رابطه‌ای ندارد. (اُهایر و مارسیا، ۱۹۸۰)۷
الف) ویژگیهای اندیشة فرد خلّاق
این ویژگیها مرکّب از چند مؤلّفه است: ۱) بررسی پرسش، ۲) تخیّل و راحت‌درونی از روشِ شناختی، ۳) ارتجال کلامی درونی، ۴) اندیشة واگرا، ۵) ظرفیّت واپس‌روی ژرفتر و سهولت برای بازگردانی فرآیند ثانوی اندیشه.
روشهای اندیشیدن و تفکّر از منابع بنیادین رشد و بروز خلّاقیّت قلمداد شده است. (گاچی، ۲۰۰۱)۸
بررسیها آشکار می‌کنند که رابطة مثبتی میان توانایی ساختاربندی (ترکیب دهی) مسأله و سازگاری راه حلّ با نوع شخصیّت وجود دارد. ساختاربندی به معنای چگونگی تفسیر مسایل معیوب است. این روش برخوردِ با مسایل پیچیده، بستگی به ویژگیهای شخصیّت دارد. (رایتر پالمون و همکاران، ۱۹۹۸)۹
«اندیشة خاصّ» فرد خلّاق با خصیصة بسیار مهمّ «راحت‌درونی»۱۰ و شرح صدر ویژه، همراه است. در مطالعات مربوط به عناصر و مؤلّفه‌های خلّاقیّت به این ویژگی توجّه خاصّی مبذول شده است. «گشودگی درونی» حتّی به منزلة یک مهارت خلّاقیّت، در تسهیل و بروز آفرینندگی مؤثّر است. (اسلابرت، ۱۹۹۴)۱۱ هنگامی که یک فرد به ظرفیّت بالاتری برای «راحت‌درونی» و «گشودگی»۱۲ نایل آید، امکان تحقّق خلّاقیّت حاصل می‌شود. (پارنز، ۱۹۷۱)
اگر «انعطاف‌پذیری» به منزلة یک خصیصة بنیادی برای افراد خلّاق به شمار می‌آید،(شریفی، ۱۳۸۳؛ ترستون و رانکو، ۱۹۹۹۱۳(به نظر می‌رسد از ماهیّت «گشودگی درونی» نشأت می‌گیرد. (هیل، ۱۹۹۲) از این رو، نظام روانی فرد خلّاق با «جزم‌اندیشی»۱۴ سازگار نیست. فرد جزم‌اندیش نمی‌تواند نوآور باشد. (گلداسمیت، ۱۹۸۴)
«راحت‌درونی» شرایط را برای «تخیّل»۱۵ نیز فراهم می‌آورد. بنابراین، خصیصة «تخیّل» یک ویژگی شناخته شده برای همة افراد خلّاق به شمار می‌آید. (بچتولد و ورنر، ۱۹۷۳؛ هیل، ۱۹۹۲) حتّی برخی از پژوهشها، «تخیّل» را یک فرآیند ضروری برای اندیشة خلّاق می‌دانند. در واقع شخصیّت و روش شناخت، عوامل اساسی در تعیین این امر هستند که چه اندیشة خلّاقی می‌تواند از طریق «تخیّل» تسهیل شود. (فوریشا، ۱۹۷۸)۱۶ «تخیّل» در مطالعات دیگر نیز یک عنصر مهمّ از مدیریّت خلّاقانه به شمار آمده است. (هرست و همکاران، ۱۹۹۱)۱۷. تشویق تلاشهای خیال‌پرورانه و حمایت از آن می‌تواند سبب پرورش خلّاقیّت شود. (گالبرایت و ونتزل، ۲۰۰۱)۱۸
به طور کلّی «ارتجال در کارکرد»۱۹ از ویژگیهای افراد خلّاق به شمار می‌آید. (نمیرو، ۱۹۹۷) این ویژگی آن چنان نکته‌ای بارز است که از سوی اطرافیان نظیر معلّمان، طرز رفتار بی‌اختیارانه، ارتجالی و خود به خودی، به منزلة یک رویه و منش خاصّ افراد خلّاق گزارش می‌شود. (وستبی و داوسون، ۱۹۹۵) ۲۰ علاوه بر آن، افراد بسیار خلّاق در «تداعی آزاد»۲۱ برجسته‌ترند. (ریگل و همکاران، ۱۹۶۶)۲۲ در نتیجه، افراد خلّاق در «تداعی کلمات»۲۳ نیز برتری ملموسی نشان می‌دهند.
در بررسی «تداعی کلمات» به منزلة شاخص خلّاقیّت، آشکار شد که تداعیهای متوسّط (نه بسیار نادر) ممکن است شاخص بهتری را برای توانایی خلّاقانه فراهم آورد. (گاف، ۱۹۷۶)۲۴ این تداعی کلمات، شرایط را برای بیان آسان و راحت هموار می‌کند.از این رو راحتی و «آسان‌بیان‌گری»۲۵ به منزلة یک خصیصة شخصیّتی در تشخیص و پرورش توانایی بالقوّة خلّاقیّت و حلّ مسألة خلّاقانه نقش مهمّی ایفا می‌کند. (ون هوک و تگانو، ۲۰۰۲)۲۶ برخی از پژوهشگران تعبیر«گوش دادن به ندای درون»۲۷ را نیز به کار می‌برند. (ترفینگر، ۲۰۰۴)۲۸
به طور کلّی از این ویژگیها می‌توان تحت عنوان «ارتجال کلامی درونی» یاد کرد. ممکن است این ارتجال در فعّالیّتها همراه با نهفتگی باشد. از این رو، مطالعات، گویای آن است که «نهفتگی ناهشیارانه»۲۹ از خصایص خلّاقیّت قلمداد می‌شود. (سیمونتون، ۱۹۹۹)
در تبیین روشنتر این حیطه، از اصطلاح «اندیشة واگرا» نیز استفاده می‌شود. (کارسون، ۱۹۹۹)۳۰ «اندیشة واگرا» با خلّاقیّت رابطة تنگاتنگی دارد. (وایت، ۱۹۶۸؛ کابانوف و باتگر، ۱۹۹۱؛ ترستون و رانکو، ۱۹۹۹)۳۱ «اندیشة واگرا» از ویژگیهای افراد خلّاق است که سبب فرآوری خلّاقانه می‌شود. (نیکولز، ۱۹۷۲)۳۲ و در کنار شخصیّت، می‌تواند به عنوان شاخص ظرفیّت خلّاقانه به شمار آید. (دیویس، ۱۹۸۹)۳۳
فرد خلّاق قادر است ارزشها، عقاید و باورهای متعارض را در خود، یکپارچه سازد و آنها را در مسیر عملی خاصّی همگرا و منسجم کند. (کارسون، ۱۹۹۹؛ ترفینگر، ۲۰۰۴)
مطالعة مقایسه‌ای فرآیند آغازین با ظرفیّت خلّاقانه در دو گروه سنّی متفاوت در میان هنرمندان خلّاق نشان داد که هنرمندان بالغ و پخته به این علّت از توانایی بیشتر در فرآوری خلّاقانه برخوردارند که قادرترند تا «واپس‌روی ژرفتر»۳۴ انجام دهند. علاوه بر آن، برای بازگردانی «فرآیند ثانوی اندیشه»۳۵ سهولت بیشتری را ابراز می‌دارند. (دادک و چمبرلند، ۱۹۸۴)۳۶
همچنین در توصیف روشِ شناختی فرد خلّاق ذکر می‌شود که وی راه‌حلّهای نامفهوم غیرعادی یا ابتکاری را برای مسائل به کار می‌گیرد. فرآیند خلّاقیّت، مقتضی انجام یک کاوشگری فعّالانه برای بررسی شکافهای میان دانش، مسأله‌یابی و تلاش مدبّرانه برای شکستن موانع و محدودیّتهای موجود در حیطة شخصی است. (اشترنبرگ و تاردیف، ۱۹۸۹) بنابراین رفتارهای مقابله‌ای متنوّعی در رویارویی با مسایل نو به کار می‌رود که به ویژه درخور افراد خودشکوفا و دارای بهداشت روانی است. (پارنز، ۱۹۷۱)
پنج ویژگی اندیشة فرد خلّاق در یک ساختار هماهنگ قرار می‌گیرند.از سویی «راحت‌درونی» در پیوند با «واپس‌روی ژرفتر» قرار می‌گیرد.از این رو «گشودگی» همراه با «دلیری برای بررسی عقاید» در میان افراد خلّاق مورد تأکید بعضی پژوهشگران واقع شده است. (ترفینگر، ۲۰۰۴) از دیگر سو «باراندن بر ذهن»۳۷ ممکن است به منزلة یک برآیند تعاملیِ «راحت‌درونی»، «ارتجال کلامی درونی» و «واگرایی اندیشه» قلمداد شود.لذا مطالعات حاکی از آن است که «باراندن بر ذهن» باعث افزایش قابل ملاحظه‌ای در کمیّت و کیفیّت نظرها و عقاید می‌شود. (میدو و پارنز، ۱۹۵۹)۳۸ و سرانجام اگر بپذیریم موفّقیّت هر برنامة پرورشی خلّاقیّت که به گسترش سیّالی و انعطاف‌پذیری کلامی منجر می‌شود، بستگی به بهسازی ترجیحهای مربوط به روشِ شناختی در «رویارویی با پیچیدگی» دارد و این برنامه‌ها بر «دریافت حسّی مسایل»، «عقیده‌یابی» و «بازشناسی مسایل واقعی» تأکید می‌ورزند،(رنه و رنه، ۱۹۷۱) بدین معناست که پنج ویژگی یاد شده در موفّقیّت برنامه مزبور تعامل داشته‌اند.
ب) خلّاقیّت و هوش
به طور کلّی هوش بیش از خلّاقیّت در طول زندگی استواری نشان می‌دهد. (مگنوسون و بکتمن، ۱۹۷۹)۳۹
هوش و خلّاقیّت هر دو بر عملکرد تحصیلی تأثیر دارند. (رایندرمان و نیوبر، ۲۰۰۴)۴۰ همراهی بروز خلّاقیّت در بستر هوش با پدیدة چند استعدادی (کاتنا، ۱۹۸۹)۴۱ پذیرش همگنانه (جاکوبس و کانینگهام، ۱۹۶۹)۴۲ و سطح استدلال اخلاقی (دوهرتی و کرسینی، ۱۹۷۶)۴۳ و نیز استقلال خلّاقیّت و هوش از بازخورد آموزشگاهی (فریمن، ۱۹۷۸)۴۴ مورد مطالعه واقع شده است.
بروز خلّاقیّت در گسترة هوش به طور کلّی مورد تأکید قرار گرفته است. (اشترنبرگ و لوبار، ۱۹۹۳) ۴۵ گرچه بر پایة پاره‌ای بررسیها، رابطة معنی‌داری میان قدرت پیش‌بینی سیّالی عقیدتی و هوش کلامی یافت نشده است، امّا میان هوش کلامی با فعّالیّتهای خلّاقانه همبستگی وجود دارد. (هاسوار، ۱۹۸۰)۴۶ بر اساس نتایج تحقیقات، همبستگی اندکِ مثبت امّا معنی‌داری میان هوش با تفکّر خلّاق (کلامی و غیر کلامی) دانش‌آموزان پایة چهارم تحصیلی (گولد، ۱۹۷۲)۴۷ و هوش با تفکّر واگرا (دلاس، ۱۹۷۱)۴۸ برقرار است.
علاوه بر این، دستاوردهای پژوهشی بر وجود همبستگی میان ظرفیّتهای تفکّر خلّاق (تصویری و کلامی) و هوش کلامی و غیر کلامی در پایة نخست تحصیلی تأکید دارند. (آلیوتی، ۱۹۷۹)۴۹ همچنین، ضریب همبستگی ۵۰/۰ نیز میان هوش و خلّاقیّت در میان دانش‌آموزان پایة دوازدهم(فولمان و همکاران، ۱۹۷۳)۵۰ و نیز «ضریب همبستگی در حدّ ۵۱/۰ میان اندیشة واگرا و اندیشة همگرا گزارش شده است.بررسی مختصر تحقیقاتی که در قلمرو هوش و خلّاقیّت به انجام رسیده‌اند، بی‌تردید نشان می‌دهد که در وضع کنونی نمی‌توان به موضعی قاطع در بارة روابط بین هوش و خلّاقیّت دست یافت.
اگر همبستگیها بین نتایج آزمونهای هوش و انواع مختلف کارآمدیهای خلّاق، کم یا ضعیف هستند، بدین دلیل است که استعدادهای نخستین که در این آزمونهای هوش وجود دارند، همگی برای یک رفتار خلّاق، پر اهمیّت نیستند».(دادستان، ۱۳۷۲)
علاوه بر این، در بخش گسترده‌ای از مطالعات به بروز خلّاقیّت بر پایة استعداد توجّه شده است. (کلاپهام، ۲۰۰۴)۵۱
بخش قابل ملاحظه‌ای از مطالعات به اثر و ضرورت هوش برای خلّاقیّت پرداخته‌اند. هوش مانند کنجکاوی برای خلّاقیّت ضروری است؛(دی و لانجوین، ۱۹۶۹) چنانکه همچون انگیزه در خلّاقیّت مؤثّر است. (کروپ، ۱۹۶۹)۵۲ بر پایة مفهوم «سه وجهی»، خلّاقیّت بر یک پایة هوشی قرار دارد و مرکّب از سه حیطه است: رابطه با جهان درون فرد، رابطه با تجربه و رابطه با جهان خارج از فرد. رابطة هوش با جهان درون، شامل فرامؤلّفه‌ها (نظیر بازشناسی وجود یک مسأله، تعریف مسأله و دستوربندی یک راهبرد و بازنمایی برای حلّ مسأله) و مؤلّفه‌های کسب آگاهی (رمزبندی گزینشی، ترکیب گزینشی و مقایسة گزینشی) است. بر اساس این مفهوم، خلّاقیّت با همة این جنبه‌های هوشی پیوند دارد. (اشترنبرگ، ۱۹۸۹)
دستاوردهای قابل توجّهی دلالت بر آن دارند که بروز خلّاقیّت در پهنة هوش، کامل و پایدار نیست. به بیان دیگر در یک تراز از ظرفیّت هوشی، بروز قابل ملاحظه‌ای وجود دارد، حال آنکه در سطحی دیگر، راه آنها از یکدیگر جدا می‌شود. شواهد بسیاری برای این استنباط وجود دارد؛ از جمله بر اساس یک پژوهش طولی دهساله، همبستگی ضعیفی میان نمرات هوش و پیشرفت خلّاقانه در زندگی واقعی به دست آمد. (کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶)
بروز خلّاقیّت در پهنة هوش بر اساس نظریّة آستانه‌ای به وجود سطح خاص بستگی دارد و مبیّن آن است که این بروز فقط در بهرة هوشی پایینتر از ۱۲۰ رخ می‌دهد.ابزارهای متداول هوش‌سنج در میان نمونه‌ای از دانش‌آموزان دارای هوش بالاتر از متوسّط پایه‌های چهارم تا ششم تحصیلی نیز وضعیّت مستقلّی از عوامل خلّاقیّت تصویری نشان دادند. (هتریک و همکاران، ۱۹۶۶)۵۳ به علاوه در بررسی رابطة مقیاس عملی و حرکتی تفکّر خلّاق با بهرة هوشی در میان چهارصدونودوشش کودک پیش‌دبستانی برای یک برنامة ویژة تیزهوشی یافت شد که خلّاقیّت هنگامی با هوش همبستگی نشان می‌دهد که بهرة هوشی کودک، زیر ۱۲۰ باشد؛ امّا در سطوح بالاتر رابطه‌ای با بهرة هوشی وجود ندارد. (فاکس بوچامپ و همکاران، ۱۹۹۳)۵۴ علاوه بر آن، مطالعات نشان می‌دهند که همبستگی بین بهرة هوشی و خلّاقیّت در گروهی که بهرة هوشی آنها از ۹۰ کمتر است، به مراتب بیشتر (۳۱/۰) از گروهی است که بهرة هوشی آنها بالاتر از ۱۳۰ (۲۰/۰-) است.
«لذا به زعم برخی مؤلّفان تردیدی نیست که خلّاقیّت باید به عنوان یک شیوة فکری متفاوت از هوش در نظر گرفته شود.بررسیهای این حوزه نشان می‌دهد که هوش و خلّاقیّت فقط هنگامی که بهرة هوشی بالاتر از حدّ معیّنی است، می‌توانند مستقلّ باشند.بنابراین «نظریّة آستانه‌ای» بیان می‌دارد: وقتی بهرة هوشی پایینتر از حدّ معیّنی است، خلّاقیّت نیز محدود است؛ در حالی که فراتر از این حدّ (بهرة هوشی= ۱۲۰-۱۱۵) خلّاقیّت به منزلة بُعدی تقریباً مستقلّ در می‌آید».(دادستان، ۱۳۷۲) از سوی دیگر بر پایة برخی پژوهشها، نتایج آزمونهای تفکّر خلّاق در میان دویست و بیست و هشت دانش‌آموز مقطع متوسّطه که در حدود چهل و سه درصد آنها تیزهوش بودند، وجود «نظریّة آستانه‌ای» را تأیید نکرد. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۶)۵۵ همچنین بررسی بیست و یک پژوهش که بروز خلّاقیّت در پهنة هوش را در بالا و پایین بهرة هوشی ۱۲۰ و بر حسب متغیّرهای تعدیلی نظیر جنسیّت، سنّ، خرده مقیاسهای مربوط به هوش، خرده مقیاسهای مربوط به خلّاقیّت و طیفهای بهرة هوشی انجام داده بودند، حاکی از عدم تأیید نظریّة آستانه‌ای بود. (کیم، ۲۰۰۵)۵۶
با این حال، بررسی نظریّة آستانه‌ای بر پایة هوش چندگانه در میان دانش‌آموزان ابتدایی نشان داد که این نظریّه بستگی به انواع هوش دارد. همبستگی خلّاقیّت به ترتیب با هوش بصری- فضایی، طبیعی، بدنی- جنبشی و زبانی بیشتر است. (پریتو و سانچز، ۲۰۰۵) علاوه بر این، چنان که ذکر شد، در بخش گسترده‌ای از مطالعات به بروز خلّاقیّت بر پایة استعداد توجّه شده است. (کلاپهام، ۲۰۰۴)
به نظر می‌رسد پرده‌های ابهام و تیرگی برای درک مفهوم «نظریّة آستانه‌ای» هنگامی کنار می‌رود که تجلّی خلّاقیّت در گسترهٔ هوش، از منظر تحوّلی کاوش شود.
مطالعة دویست‌وهشتادویک نوجوان نشان می‌دهد که هیچ تفاوت معنی‌داری در زیرمتغیّرهای خلّاقیّت میان مراحل تحوّل انتزاعی و عملیّات صوری وجود ندارد. گرچه روابط معنی‌داری میان سنّ و خلّاقیّت یافت شد؛ یعنی انعطاف پذیری، اصالت و بسط تصویری با افزایش سنّ از سیزده به شانزده سالگی رو به کاهش گذاشت. (ادموند، ۱۹۹۰)۵۷ همبستگیهای ضعیف میان هوش و خلّاقیّت می‌تواند ناشی از آن باشد که این همبستگیها، از دیدگاهی تحوّلی مورد بررسی قرار نگرفته‌اند. چه، تردیدی نیست که شدّت و ماهیّت این روابط بر حسب سطح تحوّل شناختی آزمودنیها نمی‌توانند یکسان باشند و بررسی چگونگی این روابط در خلال شکل‌گیری خلّاقیّت، می‌تواند مسایل بسیاری را از پردة ابهام بیرون آورد. (دادستان، ۱۳۷۲)
بروز خلّاقیّت در گسترة تیزهوشی نیز یکی از مباحث مهمّ قلمداد می‌شود؛ از یک سو بر پایة نظریّه‌های ترکیبی(تعاملی)، خلّاقیّت یک مؤلّفة لازم و بنیادین برای تیزهوشی به شمار می‌آید و از طرف دیگر به زعم نظریّه‌های عاملی تیزهوشی، خلّاقیّت یکی از انواع تیزهوشی محسوب می‌شود.
به بیان دیگر، افراد خلّاق عموماً از بهرة هوشی بالاتر از متوسّط برخوردار هستند؛ امّا هر فرد تیزهوش لزوماً خلّاق نیست؛(افروز، ۱۳۷۲) در حالی که بر اساس روی‌آورد ترکیبی، خلّاقیّت و هوش هر دو از ویژگیهای تیزهوشی‌اند. (ناگلیری و کافمان، ۲۰۰۱)
به طور کلّی، هماهنگی و تجانس «اصالت عقیدتی» تیزهوشان در اندیشة واگرا بیشتر از افراد متوسّط است. (رانکو و آلبرت، ۱۹۸۵)۵۸ در حالی که اندیشة واگرا و عملکرد خلّاقانه در تیزهوشان از همبستگی متوسّطی برخوردار است، در میان افراد متوسّط از لحاظ هوشی، این دو متغیّر از یکدیگر مستقلّ هستند. حیطه‌های انشا و نقاشی بیش از علم و موسیقی با اندیشة واگرا ارتباط دارند. (رانکو، ۱۹۸۶) علاوه بر آن، اندیشة خلّاقانه در میان تیزهوشان به تواناییهای تجسّمی مرتبط است. (شاو، ۱۹۸۵)۵۹
سخن آخر آنکه به نظر می‌رسد تجلّی خلّاقیّت در بستر هوش به ابعاد تفکّر واگرا (سیّالی، انعطاف‌پذیری، اصالت و بسط)، جلوه‌های آن (کلامی، تصویری، حرکتی)، سطح هوش (بهرة هوشی)، نوع هوش، ملاحظات تحوّلی و نوع ابزارهای بالینی مربوط به ظرفیّتهای شناختی، بستگی دارد.
- Herrmann, N. ↩︎
- Dacey, J. ↩︎
- Renner, V. & renner, J. ↩︎
- Werner, E. ↩︎
- Sensation seeking ↩︎
- Miller, A. ↩︎
- OHaire, T. & Marcia, J. ↩︎
- Gautschi,T. ↩︎
- Reiter-palmon, R. et al ↩︎
- Inner freedom ↩︎
- Slabbert, J. ↩︎
- Openness ↩︎
- Thurston, B. & Runco, M. ↩︎
- Dogmatism ↩︎
- Imagination ↩︎
- Forisha, B. ↩︎
- Hurst, D. et al ↩︎
- Galbraith, J.&. Wentzel, K. ↩︎
- Spontaneity in a performance ↩︎
- Westby, E. & Dawson, V. L. ↩︎
- Free association ↩︎
- Riegel, K. et al ↩︎
- Word association ↩︎
- Gough, H. ↩︎
- Freedom of expression ↩︎
- Van hook, C. & Tegano, D. ↩︎
- Listening to one s inner voice ↩︎
- Treffinger, D. ↩︎
- Unconscious incubation ↩︎
- Carson, D. ↩︎
- Kabanoff, B. & Bottger, P. ↩︎
- Nicholls, J. ↩︎
- Davis, G. ↩︎
- Regress more deeply ↩︎
- Secondary process thought ↩︎
- Dudek, S. & Chamberland-Bouhadana, G. ↩︎
- Brainstorming ↩︎
- Meadow, A. & Parnes, P. ↩︎
- Magnusson, D. & Backteman, G. ↩︎
- Rindermann, H.& Neubauer, a. ↩︎
- khatena, J. ↩︎
- Jacobs, J. & Cunningham, M. ↩︎
- Doherty, W. & Corsini, D. ↩︎
- Freeman, J. ↩︎
- Callaway, W.; Runco, M. ↩︎
- Hocevar, D. ↩︎
- Gould, K. ↩︎
- Dellas, M. ↩︎
- Aliotti, N. ↩︎
- Follman, J. et al ↩︎
- Clapham, M. ↩︎
- Krop, H. ↩︎
- Hetrick, S. et al ↩︎
- Fuchs-Beauchamp, et al ↩︎
- Albert, R.S. ↩︎
- Kim, K.H. ↩︎
- Edmunds, A. ↩︎
- Runco, M. & Albert, R. ↩︎
- Shaw, G. ↩︎
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: الف) ویژگیهای اندیشه فرد خلّاق (خلّاقیّت، هوش و تیزهوشی)، ب) خلّاقیّت و هوش (خلّاقیّت، هوش و تیزهوشی)
مقاله‌های هم‌موضوع: خلاقیت و واگرایی اندیشه