بررسی و نقد تعاریف هوش

به رغم توصیف‌های کلی، روانشناسان و پژوهشگران کوشیده‌اند تا تعریف‌های دقیق‌تری از هوش به دست دهند که ما در این جا به مرور آن‌ها می‌پردازیم:

یکی از قدیمی‌ترین تعریف‌ها در زمینه هوش توسط بینه و سیمون مطرح شده است. به عقیده آن‌ها هوش یک قوه ذهنی بنیادی است که تغییر یا فقدان آن بیشترین اهمیت را در زندگی عملی آدمی دارد. این قوه ذهنی همان قضاوت است که گاه تحت عنوان عقل سلیم، عقل عملی، ابتکار و توانایی انطباق با شرایط یاد می‌شود. درست قضاوت کردن، درست درک کردن، درست استدلال کردن، فعّالیت‌های بنیادی این هوش است(هیلگارد[۱] و اتکینسون[۲]۱۳۸۹).

یکی از تعاریفی که بسیار مورد استفاده قرار گرفته، تعریفی است که در سال ۱۹۸۵ توسط وکسلر مطرح شده است. او هوش را یک مفهوم کلی تلقی کرد که شامل توانایی‌های فرد برای اقدام هدفمندانه، تفکر منطقی و برخورد مؤثر با محیط است. وی عقیده داشت هوش کلی را نمی‌‌توان با توانایی هوشمندانه معادل دانست. باید آن را به عنوان جلوه‌ای آشکار شخصیت به طور کلی تلقی کرد(مارنات، ۱۳۸۹).

‌آناستازی اظهار کرد هوش مفهومی پویا و پیچیده است.هوش یک توانایی واحد و تک بعدی نیست.بلکه ترکیبی از چندین کنش مختلف است که روی هم رفته هوش فرد را ارزیابی می‌کند.اهمیت و تأکید بر یک بعد، موجب غفلت از ابعاد دیگر هوش می‌شود و در نهایت ارزیابی و سنجش هوش را به مخاطره می‌اندازد.از سوی دیگر کنش‌های مهم دیگری وجود دارند که با آزمون‌های هوش انتزاعی سنجیده نمی‌شوند.

مثلاً استعدادهای فنی، هنری، موسیقی و...که هوش‌بهر قادر به پیش‌بینی آن‌ها نیست.نکته مهم این است که متغیرهای انگیزشی، هیجانی و نگرشی نیز از عوامل مهم پیشرفت و اثرگذار در هوش کلی هستند.بنابراین بایستی متغیرهای شناختی و غیرشناختی برای سنجش هوش افراد مدّ نظر قرار داد(آناستازی، ۱۳۸۷).

پیاژه هوش را فعالیتی می‌داند که از شخص سر می‌زند و دائماً در حال تغییر است. وی تعاریف موجود را برای هوش نمی‌پذیرد و می‌گوید: «من هوش را نه بر اساس ملاک ایستا، آن چنان که دیگران تعریف کرده‌اند، بلکه از جهتی که هوش در تکامل خود سیر می‌کند تعریف می‌کنم. من هوش را به صورتی از تعادل‌یابی تعریف می‌کنم که تمام ساخت‌های شناختی به سوی آن هدایت می‌شود» (پیاژه، ۱۹۷۰ به نقل از سیف، ۱۳۸۶). پیاژه(۱۹۶۰)، بیان کرد که هوش عبارت است از حالت تعادلی کلیه استعدادهای سازشی پی در پی، از نوع حسی، حرکتی، نیروهای شناختی و اکتسابی، همچنین کلیه تبادلات جذبی و انطباقی که بین جسم و محیط صورت می‌گیرد.

به باور استرنبرگ هوش از مجموعه‌ای از مهارت‌های تفکر و یادگیری تشکیل شده که در حل مسائل تحصیلی و زندگی روزانه مورد استفاده قرار می‌گیرد(استرنبرگ، ۱۹۹۸ به نقل از روحانی ۱۳۸۵).

نظریه هوش سه جزیی استرنبرگ، سه هوش کلی و تاثیر گذار بر هم را مشخص می‌کند:

هوش تحلیلی یا مهارت‌های پردازش اطلاعات (به کار بردن راهبردها، کسب کردن دانش مرتبط با تکلیف و فراشناختی، پرداختن به خود گردانی)

هوش خلاق که توانایی حل کردن مساله‌های جدید است (حل کردن مساله‌های تازه، خودکار کردن مهارت‌های پردازش برای آزاد کردن حافظه فعال جهت تفکر پیچیده)

هوش عملی که کاربرد مهارت‌های عقلانی در موقعیت‌های روزمره است (سازگار شدن، شکل دادن و یا انتخاب کردن موقعیت ها)

(لورا برک،(۲۰۰۷)،"روانشناسی رشد"، ترجمه سید محمدی۱۳۹۲)

در تعریفی که بورینگ ارائه داده است هوش چیزی است که آزمون‌های هوش آن را اندازه می‌گیرند. همچنین به نظر هامفریز، هوش عبارت است از خزانه مهارت‌های ذهن آدمی(کلاین[۳] ۱۹۹۱ به نقل از شریفی، ۱۳۸۸).

به عقیده نازل (۲۰۰۴) هوش عبارتست از: رفتارهای حل مسئله به شیوه ای انطباقی که جهتگیری آن به سوی اهداف عملی است، به گونه ای که باعث افزایش میزان انطباق پذیری فرد می‌شود.رفتار‌های انطباقی، تضادهای درونی را کاهش می‌دهد.این تعریف مستلزم غلبه بر موانع و حل مسائل در راستای دستیابی به اهداف می‌باشد.چامپگن(۲۰۰۶) هوش را به عنوان توانایی جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات تعریف کرده است.

وی هوش را دارای فرایندی ۵ مرحله ای که به ترتیب عبارتند از: برنامه ریزی، جمع آوری، پردازش، تجزیه و تحلیل و توزیع اطلاعات می‌داند، که این ۵ مرحله را به طور گردشی به نام «مدار اطلاعات» نامیده است. (چامپگن، ۲۰۰۶: ۴).ای.جی.بورینگ(۱۹۲۳) هوش را اینچنین تعریف کرده است: «هر آنچه که آزمون هوش اندازه گیری می‌کند، هوش است».(مک کلینتک، ۲۰۰۵: ۴).

در تعریف استیس[۴]، هوش یعنی رفتار انطباقی فرد که معمولاً دارای عنصری از حل مسأله است و توسط فرایندهای عملی و عملیات شناختی هدایت می‌شود(سیف، ۱۳۸۶).

به عقیده بوکاتکو[۵] و دهلیر[۶] هوش توانایی توحیدبخشی به مجموعه‌های متمایز اطلاعات و یا کاربرد شناخت موجود در یک موقعیت جدید است(بوکاتکو و دهلیر۲۰۰۱ به نقل از هاشمی، ۱۳۸۳).

نیوکرسون[۷] و پرکینز[۸] نیز عقیده دارند: هوش عبارتست از پنج توانایی سازگارانه، قیاسی، استقرایی، مفهومی و فهمیدنی(نیوکرسون و پرکینز ۱۹۸۵ به نقل از هاشمی، ۱۳۸۳).

در فرهنگ جامع روانشناسی و روانپزشکی آمده که هوش را می‌توان توانایی شخص برای تفکر و عملکرد منطقی و معقول تعریف کرد. در کار بالینی هوش، با آزمون‌های توانایی برای حل مسائل و یافتن مفاهیم با استفاده از کلمات، ارقام و سایر نمادها و الگوها و ابزارهای غیر کلامی سنجیده می‌شود(پورافکاری، ۱۳۸۷).

گاردنر هوش را در معنای توانایی حل مسأله و تولید یا خلق محصولاتی می‌داند که لااقل در یک فرهنگ واجد ارزش و مطلوبیت هستند(گاردنر و هتچ[۹]، ۱۹۸۹ به نقل از امینی ۱۳۸۸).

کینگ(۲۰۰۸) اعتقاد دارد که هوش باید (۱) شامل مجموعه ای از توانایی‌های ذهنی مرتبط (جدای از رفتار، تجزیه و …) باشد، (۲) در طول عمر توسعه یاید، (۳) تسهیل انطباق و حل مشکل در شرایط ویژه، (۴) به فرد اجازه بدهد که بطور انتزاعی استدلال کرده و قضاوت مناسب را بیان کند و (۵) اجزاء یا بنیادزیست شناختی مغز را نشان دهد. (کینگ، ۲۰۰۸: ۳۷-۳۸(

مروری بر بیشتر تعاریف هوش نشان می‌دهد که همه آن‌ها را می‌توان در چهار مقوله زیر خلاصه کرد:

۱- توان درک رابطه: یافتن رابطه بین پدیده‌ها به ویژه مواقعی که از نظر ظاهری تشابه کمی دارند، دلیل بر هوش تلقی شده است. هر چه رابطه بین پدیده‌ها پنهان‌تر باشد، درک ارتباط بین آن‌ها، به هوش بیشتری نیازمند است. آزمون هوش کتل و ریون نمونه جالبی از این آزمون‌ها را ارائه می‌کند.

۲- توان سازگاری با موقعیت‌های جدید: برای اینکه فرد بتواند خود را با محیط سازگار کند یا پاسخ سؤالی را به طور مطلوب بدهد لازم است علاوه بر توان وراثتی از تجربیات قبلی زندگی خود نیز بهره بگیرد. علاوه بر آن مواردی وجود دارند که سازگاری با آن‌ها باید بیشتر به حساب عوامل شخصیتی گذاشت تا عوامل مربوط به هوش.

۳- ظرفیت سازگاری: این نظریه هوش را ظرفیت بالقوه یادگیری می‌داند که میزان آن در نزد افراد متفاوت است و همین تفاوت‌ها حجم یادگیری را تعیین می‌کند.

۴- قدرت تفکر انتزاعی: به عقیده ترمن افراد به همان اندازه باهوش‌ترند که انتزاعی‌ترند. از نظر مراحل رشد، امروزه ما تفکر انتزاعی را در آخرین مرحله قرار می‌دهیم و معتقدیم فرد، در اواخر نوجوانی (۱۸-۱۴ سالگی) به هوش انتزاعی می‌رسد(بهرامی، ۱۳۸۷).

برخی از عناصر مهم هوش که در زمینه آن‌ها اتفاق نظر وجود دارد:

• هوش حاکی از سازگاری است و امکان تغییر و مناسب سازی رفتار به منظور اجرای موفقیت آمیز کارهای جدید را فراهم می‌آورد.

  هوش با توانایی یادگیری ارتباط دارد و افراد هوشمند می‌توانند اطلاعات را با سرعت و سهولت بیشتری یاد بگیرند.

  هوش موجب به کارگیری دانش قبلی برای تحلیل و فهم موثر موقعیت‌های جدید می‌شود.

  هوش حاکی از تعامل و هماهنگی پیچیده فرآیند‌های بی شمار ذهنی است.

  هوش را می‌توان در عرصه‌های گوناگون مثلا در موقعیت‌های اجتماعی یا در امور تحصیلی مشاهده کرد.

  هوش با ویژگی‌های فرهنگی ارتباط دارد.آنچه در یک فرهنگ معین حاکی از هوشمندی است ممکن است در فرهنگ دیگری چنین نباشد. (اورم راد، ۱۹۹۸به نقل از لطف آبادی۱۳۹۱)

تعریف هوش از دیدگاه مکاتب مختلف

تعریف تربیتی هوش

به اعتقاد روانشناسان تربیتی، هوش کیفیتی است که مسبب موفقیت تحصیلی می‌شود و از این رو یک نوع استعداد تحصیلی به شمار می‌رود. آنها برای توجیه این اعتقاد اشاره می‌کنند که کودکان باهوش نمره‌های بهتری در دروس خود می‌گیرند و پیشرفت تحصیلی چشم گیری نسبت به کودکان کم هوش دارند. مخالفان این دیدگاه معتقدند کیفیت هوش را نمی‌توان به نمره‌ها و پیشرفت تحصیلی محدود کرد، زیرا موفقیت در مشاغل و نوع کاری که فرد قادر به انجام آن است و به گونه کلی پیشرفت در بیشتر موقعیتهای زندگی بستگی به میزان هوش دارد.

تعریف تحلیلی هوش

بنابه اعتقاد نظریه پردازان تحلیلی، هوش توانایی استفاده از پدیده‌های رمزی و یا قدرت و رفتار موثر و یا سازگاری با موقعیتهای جدید و تازه و یا تشخیص حالات و کیفیات محیط است. شاید بهترین تعریف تحلیلی هوش به وسیله «دیوید وکسلر»، روان شناس امریکایی، پیشنهاد شده باشد که بیان می‌کند: هوش یعنی تفکر عاقلانه، عمل منطقی و رفتار موثر در محیط.

تعریف کاربردی هوش

در تعاریف کاربردی، هوش پدیده‌ای است که از طریق تستهای هوش سنجیده می‌شود و شاید عملی‌ترین تعریف برای هوش نیز همین باشد.

نقد نظریه‌های هوش

به هریک از این تعاریف ایراد هایی وارد شده است.استعداد حل مسئله و توانایی سازگاری با محیط برای بقای موجود زنده امری اساسی است اما توانایی سازگاری مفهومی گسترده دارد که رفتار هوش مندانه بخشی از آن است.از سوی دیگر تعریف نرمن از هوش به عنوان توانایی تفکر انتزاعی همه ی ابعاد رفتار هوش مندانه را در بر نمی‌گیرد.مفهو عام هوش به عنوان توانایی یاد گیری در صورتی که نتایج حاصل از اجرای آزمون‌های هوش به عنوان ساخص هوش تلقی شود، تعریفی نا دقیق است زیرا نمره‌های حاصل از اجرای آزمون‌های هوش با سرعت یادگیری تکالیف جدید همبستگی خیلی بالایی ندارد.

وکسلر هوش را به عنوان استعداد شخصی برای درک جهان و براورده ساختن انتظارات آن تعریف می‌کند.به نظر هامفریز هوش عبارت است از «خزانه ی مهارتها ی ذهنی آدمی» است.بورینگ در سال ۱۹۲۳ عقیده داشت هوش چیزی است که آزمونهای هوش آن را اندازه کیری می‌کنند.

گر چه در تعاریف هوش توافق آشکار به چشم می‌خورد اما گونه ای از هماهنگی را در این تعاریف استنتاج کرد. در همه آنها به نوعی استعداد اشاره دارد که در حل مسائل مفید است، اما توصیفهایی برای مقاصد پژوهشهای علمی کفایت نمیکند بلکه به تعاریف ازمایشی و تجربی نیاز هست ارائه ی تعریفهای آزمایشی و تجربی از هوش و سایر خصایص شخصیتی موضوع مطالعه ی علم روانسنجی است.

اسپرمن در مقاله ای که در ۱۹۰۴ در مجله ی روانشناسی امریکا به عنوان هوش کلی منتشر کرد بسیاری از اصول روانشنجی را در باره ی ماهیت هوش مورد بحث قرار داد، وی در مقاله ی خود این پرسش را مطرح کرد «چرا بین توانایی‌های مختلف ادمی همبیتگی مثبت وجود دارد» و به عبارتی دیگر چرا کسانی که در یک کار استعداد خوبی دارند و در کارهایی نیز شایستگی خ.بی از خود نشان می‌دهند.

در تعریف بینه، اولاً هوش را مترادف عقل، استدلال و قضاوت دانسته که باعث تقلیل مفهوم هوش می‌شود. در ثانی نقش محیط در این تعریف نادیده گرفته شده است. و سوم اینکه بخشی از هوش در این نظریه سنجیده می‌شود و از هوش به عنوان یک عامل کلی یاد می‌کند.

آنچه در نظریات هوش دیده می‌شود این است که چندان نیازی به تلازمات شخصیتی در آنها مشاهده نمی‌شود و از سوی دیگر، اکثر نظریه‌ها هوش را صرفا یک مفهوم شناختی تلقی می‌کنند.

وکسلر هوش را جلوه آشکار شخصیت می‌داند ولی میتوان گفت شخصیت نیز یکی از عوامل متعامل در هوش است.

در مورد مفهوم هوش، روان‌شناسان به دو گروه تقسیم شده‌اند: گروه اول بر این اعتقادند که هوش، از یک استعداد کلی و واحد تشکیل می‌شود، اما گروه دوم معتقدند انواع مختلف هوش وجود دارد. آنچه تعریف دقیق از هوش را دچار مناقشه می‌کند آن است که هوش یک مفهوم انتزاعی است و در واقع هیچ‌گونه پایه محسوس، عینی و فیزیکی ندارد. هوش، یک برچسب کلی برای گروهی از فرآیندهاست که از رفتارها و پاسخ‌های آشکار افراد استنباط می‌شود.

به طور کلّی نظریّه‌های جاری تیزهوشی را از لحاظ طرز تلقّی نسبت به «عامل» می‌توان در دو چشم‌انداز بررسی نمود: الف) عاملی، ب) ترکیبی.

محدودیّت قابل ملاحظهٔ چشم‌انداز عاملی در طبقه‌بندیهای ارایه شده است. دسته‌بندیها در این چشم‌انداز، دستخوش نوعی اختلاط و درهم آمیختگی میان ظرفیّت عمومی با مظروف تیزهوشی شده است؛ حوزه‌هایی نظیر زبان، موسیقی، ریاضی، جنبشی‌ (حرکتی)، اجتماعی، طبیعی، به مثابهٔ مظروف و محتوا محسوب می‌شوند که در کنار تیزهوشی عمومی، فضایی، منطقی و خلّاقیّت طبقه‌بندی شده‌اند. در واقعِ امر، بسیاری از افراد تیزهوش یافت می‌شوند که در زمینهٔ اجتماعی از خلّاقیّت برخوردارند و یا در زمینهٔ کلامی از ظرفیّت منطقی بهره‌مندند.

لذا بررسی روانسنجانهٔ ابزارهای نظریهٔ«هوش چندگانه» (با نظارت صاحب نظریه) در تحلیل عاملی تأییدی، وجود هشت هوش از نُه هوش را با تغییراتی در گویه‌ها نشان داد، امّا فقط ضرایب چهار هوش (جنبشی، وجودی، بین فردی و کلامی) از اعتبار کافی برخوردار بود. (مک کلالان و کُنتی، ۲۰۰۸)

چنان که ذکر شد، هر چهار پدیدهٔ مزبور در واقع انواعزمینه‌های استعدادی (محتوا) قلمداد می‌شوند. از این رو، دسته‌بندیهای ارایه شده در چشم‌انداز عاملی دچار آشفتگی مفهومی است.

امّا محدودیّت نظری چشم‌انداز ترکیبی اوّلاًدر آن است که به ارایهٔ ظرفیّتهای عمومیاکتفا کرده؛ بدون آن‌که اشاره‌ای به مظروف یا محتوای تیزهوشی نماید. به همین سبب چشم انداز مزبور یک رویآورد عاملی نام نگرفته است.

محدودیّت نظری دوم، پافشاری در شرط «خلّاقیّت» برای احراز «تیزهوشی» است. حال آن‌که جمعیّت انبوهی از افراد دارای ظرفیّتهای شناختی برجسته وجود دارند که از خلّاقیّت بالایی برخوردار نیستند.

دستاوردهای قابل توجّهی دلالت بر آن دارند که بروز خلّاقیّت در پهنهٔ هوش، کامل و پایدار نیست. به بیان دیگر در یک تراز از ظرفیّت هوشی، بروز قابل ملاحظه‌ای وجود دارد، حال آن‌که در سطحی دیگر، راه آنها از یکدیگر جدا می‌شود. (کیتانو و کایربی، ۱۹۸۶)