این مقاله، نتایج پژوهش «ویژگیهای شخصیّتی دانش آموزان تیزهوش مراکز آموزشی استعدادهای درخشان و دبیرستانهای خاصّ شهر تهران» که به وسیلۀ محمّد امین جلیلوند و تحت نظارت آقای دکتر جواد اژه ای، انجام یافته است را از لحاظ تفاوتهای جنسی مورد بررسی و بحث قرار می‌دهد.این پژوهش، بر روی ۱۰۴۲ دانش آموز نوجوان مستعدّ ۱۵ تا ۱۸ ساله (باهوش بهر بالای ۱۱۵) در پایه‌های اوّل تا چهارم دبیرستان صورت پذیرفته است.
پرسشنامه شانزده عاملی شخصیّت «کتل» و «جدول ارجحیّت شخصی ادواردز» برای سنجش شخصیّت، و آزمون هوشی «و.ام.تی.ای» با هنجار یابی دکتر جواد اژه ای برای تعیین سطح هوشی نوجوانان به کار رفته است.نتایج بررسی آشکار می‌کند که به طور کلّی ویژگیهای شخصیّتی نوجوانان مستعدّ در دو جنس، تفاوتهایی دارد: دختران مستعدّ معاشرت طلب‌تر و بنیادگراتر هستند و پسران مستعدّ از آرامش روانی و حسنّ ظنّ بیشتری برخوردارند.گرچه به طور کلّی خصائص شخصیّتی دختران و پسران هوشمند (۵/۱۲۸ < هوشبهر <۱۱۵) تفاوتی ندارد، امّا تحت تأثیر محیط آموزشی ویژه (محیط تفکیکی سازمانی) برخی تفاوتهای جنسی در شخصیّت نوجوانان هوشمند دیده می‌شود.
پسران و دختران نوجوان تیزهوش (هوشبهر بالاتر از ۱۳۵) از لحاظ خصوصیات شخصیّتی، تفاوتهایی نشان می‌دهند: سلطه طلبی، گسیخته خوبی و تنوّع طلبی دختران تیزهوش بیشتر است و در عوض، پسران تیزهوش در تبعیّت جویی، ثبات گرایی و سازش پذیری، برتری نشان می‌دهند.این بررسی، تأثیر متقابل جنسیّت و محیط آموزشی را در تکوین شخصیّت نوجوان مستعدّ تائید می‌کند.
در طول تاریخ، مطالعات و تحقیقات در حوزه روانشناسی استعدادهای درخشان، نخبگان و تیزهوشان بر محور و کانون تواناییهای ذهنی، متمرکز شده است. رفته رفته در دهه‌های اخیر این پرسش طرح گردید: آیا خصوصیات تیزهوشان در همین کانون محدود می‌شود یا تفاوتهای غیر هوشی نیز وجود دارد؟
در پاسخ به این پرسش تاریخی، ویژگیهای غیر ذهنی و غیر هوشی تیزهوشان مورد توجّه و علاقه پژوهشگران و صاحبنظران قرار گرفت؛ تا جایی که هم اکنون می‌توان قاطعانه از قلمروهای شخصیّتی ویژه تیزهوشان و استعدادهای درخشان سخن گفت که در کنار برجستگیهای شناختی خاصّ آنان قرار می‌گیرد؛ یعنی تفاوت تیزهوشان با سایرین، صرفاً یک اختلاف کمّی در بعد هوشی و ذهنی نیست؛ بلکه در جنبه‌های شخصیّتی، نگرشی، گرایشی، حرکتی، اجتماعی و حتّی جسمانی نیز قابل تعمیم است.
پژوهشی که با موضوع «ویژگیهای شخصیّتی دانش آموزان تیزهوش مراکز آموزشی استعدادهای درخشان در دبیرستانهای خاصّ تهران» انجام یافته یکی از معدود مطّالعات شخصیّتی در این حوزه است که در این مقاله، به بررسی و بحث تفصیلی نتایج آن از حیث تفاوتهای جنسی می‌پردازیم.
نتایج این پژوهش را در جهت پاسخ به سؤالات زیر، مورد شرح و تفسیر قرار می‌دهیم:
۱-آیا ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران مستعدّ(استعدادهای درخشان) با یکدیگر متفاوت است؟ ۲- آیا خصوصّیات شخصیّتی پسران و دختران هوشمند با یکدیگر تفاوت دارد؟ ۳- آیا ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران تیزهوش با یکدیگر متفاوت است؟
منظور ما از استعدادهای درخشان، کسانی هستند که هوشبهر آنها حدّاقل ۱۱۵-۱۱۶ باشد و هوشمند، کسی است که دارای هوشبهر ۱۱۵ تا ۵/۱۲۸ است و تیزهوش، از سطح هوشی حدّاقل ۱۳۵ برخوردار است.
ابتدا به توصیف نتایج و یافته‌های خالص این پژوهش از حیث تفاوتهای جنسی استعدادهای درخشان می‌پردازیم و سپس یافته‌های مزبور را شرح و تفصیل می‌دهیم.
نتایج
در حوزه استعدادهای درخشان (نوجوانان با هوشبهر بالاتر از ۱۱۵) به طور کلّی این تفاوتهای جنسی به دست آمده است:
۱. دختران مستعدّ بیش از پسران مستعدّ دچار بی اعتمادی اضطراب آمیز هستند. (۷/۱۰ در برابر ۱/۹ برای نوجوانان مستعدّ غیر سازمان)، (۵/۱۰ در برابر ۱/۹ برای نوجوانان مستعدّ سازمان).
۲. دختران مستعدّ بنیانگران ترند. (۸۸/۱۱ در برابر ۸/۱۰ برای دانش آموزان مدارس خاصّ)، (۸/۱۱ در برابر ۸/۱۰ برای دانش آموزان مراکز سمپاد)
۳. دختران مستعدّ علاقۀ بیشتری به معاشرت دارند. (۱/۱۳ در برابر ۴/۱۱)، (۷/۱۲ در برابر ۵/۱۰).
نکته مهمّ آن که به طور کلّی در سطح هوش نوجوانان هوشمند(با هوشبهر میان ۱۱۵ تا ۵/۱۲۸) تفاوت جنسی در ویژگیهای شخصیّتی یافت نشده است.
ویژگیهای شخصیّتی دختران و پسران تیزهوش (با هوشبهر بالاتر از ۱۳۵) این اختلافات را نشان می‌دهد:
دختران تیزهوش در سلطه طلبی و استیلاء، برتری نشان می‌دهند (۹۱/۱۵ در برابر ۸۰/۱۱ مدارس خاصّ)، (۵۷/۱۳ در برابر ۸۴/۱۲ مراکز سمپاد) تفاوت بسیار محسوس در بین دختران و پسران مدارس خاصّ است؛ در صورتی که این تفاوت با یک کاهش و افزایش نسبت به مدارس خاصّ در مدارس سمپاد متعادلتر است.
دختران تیزهوش، گسیخته خوتر هستند. (۱۸/۱۴ در برابر ۵۹/۱۰ مدارس خاصّ)، (۳۹/۱۲ در برابر ۳/۱۱). تفاوت مشاهده شده در مدارس خاصّ بسیار مشهود است در حالی که این امر در بین دانش آموزان سمپاد متعادلتر می‌باشد.
دختران تیزهوش بیش از پسران تیزهوش، تنوّع طلبی نشان می‌دهند. (۵۴/۱۹ در برابر ۱۴/۱۶ در مدارس خاصّ)، (۵۲/۱۸ در برابر ۵۷/۱۵).
پسران و دختران مستعدّ دانش آموز در مراکز آموزشی (سمپاد) نیز علاوه بر تفاوتهای اساسی یافت شده، اختلافات جنسی دیگری نیز نشان می‌دهند؛ یعنی علاوه بر بی اعتمادی اضطراب آمیز، بنیادگرایی و معاشرت طلبی که در دختران مستعدّ در سطح کلّی وجود دارد، در میان دختران مستعدّ دانش آموز سازمانی این تفاوتها نیز وجود دارد:
دختران مستعدّ، برونگردتر هستند. (۷۵/۱۳ در برابر ۴۸/۱۲)
حسّاسیّت هیجانی آنها بیشتر است. (۷۶/۹ در برابر ۱۹/۸)
خودنمایی دختران مستعدّ بیشتر است. (۷/۱۳ در برابر ۱۳/۱۲)
آنها خود مختارتر از پسران مستعدّ سازمانی هستند. (۷۲/۱۴ در برابر ۶۸/۱۲)
در رفتار دیگران، دقّت بیشتری می‌ورزند. (۱۶ در برابر ۹/۱۳)
آنها تنوّع طلب ترند. (۹/۱۹ در برابر ۶/۱۵)
پسران و دختران هوشمند شاغل به تحصیل در مراکز آموزشی سازمان (سمپاد) نیز از لحاظ شخصیّتی تفاوتهایی را نشان می‌دهند. دختران هوشمند در این خصائص، دارای برتری هستند: برونگردی (۵/۱۳برابر۵/۱۱)، حسّاسیّت هیجانی (۱۲/۱۰ در برابر ۴۹/۸)، بنیادگرایی(۱/۱۲ در برابر۵/۱۰)، معاشرت طلبی (۹۲/۱۲ در برابر ۴۴/۱۰)، دقّت در رفتار دیگران (۲/۱۶ در برابر ۴/۱۳) و تنوّع طلبی (۳/۱۹ در برابر ۷/۱۵).
در سطح تیزهوشی، این تفاوتهای جنسی در دانش آموزان سمپاد دیده می‌شود. سلطه طلبی(۵۷/۱۳در برابر ۸۴/۱۲)، گسیخته خوبی(۳۹/۱۲ در برابر ۱۳/۱۱) تنوّع طلبی (۵۲/۱۸ در برابر ۵۷/۱۵) که در سطحی کلّی در دختران تیزهوش برجستگی دارد. امّا تفاوت جنسی خاصّی که در محیط سازمانی دیده می‌شود، خودمختاری بیشتر دختران تیزهوش است. (۶/۱۵ در برابر ۷۱/۱۲).
برای دختران و پسران مستعدّ مدارس خاصّ، ویژگیها و تفاوتهایی جز آنچه در سطح وسیع و کلّی به دست آمده، وجود ندارد. در سطح هوشمندی، هیچ گونه تفاوت جنسی در ویژگیهای شخصیّت دختران و پسران مدارس خاصّ، مشهود نیست. امّا با افزایش هوش یعنی در حوزۀ تیزهوشی برای این مدارس، جز تفاوتهای اساسی، دو صفت «تمکین» و «خواری شماری»، نقاط تفاوت دو جنس را تشکیل می‌دهند. دختران تیزهوش مراکز خاصّ «خواری شماری» کمتری بروز می‌دهند(۳۶/۹ در برابر ۱۷/۱۲) و پسران تیزهوش این مدارس بیش از دختران «تمکین» می‌ورزند. (۰۳/۱۴ در برابر ۵۵/۱۰).
شرح و تفسیر
به نظر می‌رسد برخی از خصوصیّات و صفات شخصیّتی در گسترۀ استعداد (باهوشبهر حدّاقل ۱۱۵) آنچنان تجانس دارند که تحت تأثیر جنسیّت، سطح هوشی و محیط آموزشی قرار نمی‌گیرند. اساساً همه دانش آموزان مستعدّ مورد مطالعه در میزان «خوش خلقی»، «خدمت به دیگران»، «پایداری هیجانی»، «واقع نگری»، «خستگی عصبی»، «جامعه طلبی»، «تهوّر و جسارت»، «گرایش به جنس مخالف»، «تمّدن یافتگی»، «سختگیری در کار»، «پایداری عصبی»، «میل به رهبری»، «اختیار در تصمیمگیری»، «نفوذ اجتماعی»، «کمک به مستمندان» و «مهرورزی نسبت به دیگران» تفاوتی را نشان نمی‌دهد.
امّا تفاوتهای شخصیّتی در نواحی دیگری به چشم می‌خورد:
پسران مستعدّ در مقایسه با دختران مستعدّ، «اعتماد»، «آرامش» و آسودگی خاطر بیشتری دارند؛ حسّاسیّت هیجانی آنها کمتر است؛ از «سوءظّن» رها هستند؛ خود را با ارزشتر می‌شمرند، به حفظ وضعیّت موجود، علاقه بیشتری ابراز می‌دارند؛ به تجربه زندگی، تمایل افزونتری نشان می‌دهند و گرایش چندانی به همکاری و کمک کردن به دوستان و معاشرت ندارند.
دختران مستعدّ در مقایسه با پسران مستعدّ، در اضطراب بیشتری به سر می‌برند؛ بی اعتمادتر هستند؛ احساس آزردگی بیشتری می‌کنند. از بدگمانی، دلمشغولی، افسردگی و خلق غمگین رنج می‌برند؛ حسّاسیّت هیجانی، ایشان را فرا گرفته و معمولاً در شرایطی به سر می‌برند که خود را بی ارزش می‌پندارند؛ نشانه‌های ضعف روانی در آنها بارزتر است و معاشرت طلبی و همکاری و تعاون نسبت به دوستان، در آنها برجسته‌تر است.
در محیط آموزشی سمپاد، پسران مستعدّ دارای رشد هیجانی، استقلال فکری، استقرار یافتگی روانی، احساس مسؤولیّت و خودکفایی برتری هستند؛ خشونت آنها بیشتر است و نسبت به جنبه‌های هنری، گرایش کمتری نشان می‌دهند؛ نسبت به مشاهدۀ رفتار دیگران و درک احساس آنها، تمایل کمتری دارند؛ روحیه خودداری و سکوت آنها بیشتر است؛ کندتر عمل می‌کنند و در تصمیمگیری و استقلال، ضعف بیشتری دارند.
دختران دانش آموز مستعدّ در سازمان در مقایسه با پسران همانند خود، پرحرفتر، با جنب و جوش کم، دارای آرامش خاطر بیشتر و صداقت و چابکی افزونتر هستند.آنها تشویق کمتری را نشان می‌دهند و شوخ طبع ترند، گرایش کمتری به فعّالیّتهای مستلزم وقت و اهتمام ابراز می‌دارند.با افزایش سنّ معمولاً این ویژگیهای شخصیّتی، کمتر می‌شود.زمان واکنش در آنها، سریعتر است و این وضعیّت روانی، آنها را برای مشکلات هیجانی آسیب پذیرتر می‌سازند.
آنها معمولاً پر توقع‌تر هستند و شکیبایی کمی در امور نشان می‌دهند.حسّاسیّت و تمایلات زیبایی شناسی و هنری آنها بیشتر است، مهربانی و ملایمت برجسته تری دارند، تمایل بیشتری به مجذوب کنندگی و رهایی از مسؤولیّت پذیری بروز می‌دهند و به جلب توجّه از طریق گفته‌های لطیّف و هوشمندانه و طرح سؤالات با پاسخهای دشوار می‌پردازند.استقلال و تصمیمگیری آزادانه در آنها بیشتر است، به مشاهده رفتار و شناخت و درک احساسات آنان، اهمیّت بیشتری می‌دهند و به انجام شغلهای نوین و متفاوت می‌پردازند و به تجدّد در آداب و رسوم و نظام ارزشی، گرایش بیشتری دارند.
در ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران مستعدّ غیر تفکیکی (شاغل به تحصیل در مدارس خاصّ)، تفاوت خاصّی از لحاظ جنسی دیده نمی‌شود؛ یعنی همان تفاوتهای جنسی اساسی وجود دارد.
شخصیّت پسران و دختران هوشمند
به طور کلّی از لحاظ شخصیّتی، تفاوت جنسی خاصّی در سطح هوشمندی (۱۱۵ تا ۵/۱۲۸) دیده نمی‌شود؛ یعنی در جنبه‌های مورد ارزشیابی، شباهت شخصیّتی کلّی احراز گردید.این شباهت کلّی شخصیّتی در نظام غیر تفکیکی (مدارس آموزش و پرورش) نیز حاکمیّت دارد و تفاوتی مهمّ از لحاظ جنسی در شخصیّت هوشمندان غیر تفکیکی حاصل نشد.امّا در مراکز تفکیکی (سمپاد) تفاوت جنسی قابل ملاحظه ای وجود دارد.همۀ آنچه دربارۀ دختران و پسران مستعدّ دانش آموز درسمپاد، گفته شد، جز خودنمایی، معاشرت طلبی و تنوّع طلبی، دربارۀ دانش آموزان هوشمند نیز مصداق دارد؛ با یک تفاوت خاص جنسی که دختران هوشمند، بنیادگراتر از پسران هوشمند دانش آموز در سازمان هستند و در عوض، پسران به حفظ وضعیّت موجود، علاقۀ بیشتری بروز می‌دهند.
شخصیّت پسران و دختران تیزهوش
در پاسخ به سؤال سوم می‌توان قاطعانه بیان کرد که تفاوت جنسی قابل ملاحظه ای در ویژگیهای شخصیّتی پسران و دختران تیزهوش، وجود دارد.
الف- شخصیّت پسران تیزهوش
پسران تیزهوش در مقایسه با دختران تیزهوش، مطیعتر، وابسته‌تر، مهربانتر و ملایمتر هستند. رفتارهای آنها طبیعی‌تر است؛ تبعیّت جویی بیشتری دارند؛ به اموری که مربوط به شخص آنهاست، اکتفا می‌نمایند و سعی کمی دارند که به مجذوبیّت بپردازند. چه بسا آنها بیش از دختران، دچار برخی تزلزلها می‌شوند؛ وقار شخصیّتی، حسن ظّن و اعتماد به دیگران، زودجوشی و شادی روانی و علاقه به دیگران در آنها بیشتر است و سازش پذیر کم هستند؛ به حفظ وضعیّت موجود و نگهداری نظام ارزشی سنّتی علاقۀ برجسته تری نشان می‌دهند و طبقه بندی حرفه‌های موجود اجتماعی، آنها را بیشتر از دختران، ارضا می‌کند.
در محیط سمپاد، جز تفاوتهای جنسی اساسی، تحت تأثیر متقابل با محیط آموزشی ویژه، وابستگی به دیگران از حیث تصمیمگیری و سایر امور زندگی بیش از دختران است.
پسران تیزهوش مدارس خاصّ بیش از دختران همتای خود، نظرات دیگران را می‌پذیرند و پیروی می‌کنند و با آداب و سنن، همنوایی بیشتری نشان می‌دهند و در برخورد با مشکلات زندگی، ضعف بیشتری ابراز می‌دارند و احساس بی کفایتی افزونتری دارند.
ب- شخصیّت دختران تیزهوش
به طور کلّی دختران تیزهوش از لحاظ شخصیّتی، برخی خصائص برجسته را بروز می‌دهند: آنها روحیه اطمینان به نفس و استقلال برتری دارند؛ پابرجاترند؛ تمایل زیادتری دارند که دیگران را مجذوب خود سازند؛ سختی و خشونت آنها بیشتر است؛ از موقعیّتهای مقتضی تبعیّت می‌گریزند؛ تصنّع و تظاهر در رفتار آنان بیشتر است؛ حسادت، کمرویی، خجالت، بدگمانی، بدخلقی و بی اعتنایی و خشونت نسبت به دیگران در آنها بیش از پسران است و کمتر از پسران، انعطاف و سازش نشان می‌دهند. شرایط یاد شده، آنها را برای ابتلاء به بیماری «پارانویا» آسیب پذیرتر می‌کند.
آنها خود را واجد رفتار صحیح می‌دانند و علائق فراوانی نسبت به زندگی درونی خود نشان می‌دهند، سرعت و واکنش در آنها کم است و به تجّدد طلبی در عرصه ارزشها، آداب و سنن و طبقه بندی شغلها و حرفه‌ها علاقه مندتر هستند.
در محیط سازمانی، دختران بیش از پسران به تصمیمگیری آزادانه و استقلال در امور زندگی می‌پردازند.
دختران تیزهوش مدارس خاصّ، مقاومت بیشتری در قبال نقطه نظرات دیگران می‌کنند و کمتر از پسران نسبت به پیروی از افکار دیگران، علاقه نشان می‌دهند و همنوایی آنان با آداب و سنن موجود، کم است. ضمن آنکه از توانایی بیشتری در برخورد با مشکلات زندگی برخوردار هستند و احساس کفایت بیشتری می‌نمایند.
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: تیزهوشی و استعداد
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: شرح و تفسیر (استعداد و تیزهوشی)، روانشناسی جنسی استعداد (استعداد و تیزهوشی)