«هوش» در لغت به معنای فهم، شعور، درک، آگاهی، بیداری، به جا بودن حواس، متمایز کردن، زیرکی، زرنگی و عقل و خرد استعمال شده است.امّا بررسی مفهوم اصطلاحی هوش از دیدگاه روان‌شناختی نشان می‌دهد که علی‌رغم وجود تعاریف گوناگون و متنوّع از آن، مراد چیزی جز آن تعبیر ادبی و تاریخی «جوهر دانایی» نیست.بنابراین هوش را می‌توان اصطلاحاً «ظرفیّت شناخت» یاد کرد که فرد به وسیلهٔ آن، اطلاعات و آگاهیهای خود را درونسازی و برونسازی نماید؛ مرتب و منظم کند؛ لغات و کلمات فراوانی را یاد بگیرد و آنها را به کار ببرد؛ با اعداد سر و کار داشته باشد؛ چیزی را در ذهنش تصوّر و تجسّم کند و آنچه را که می‌خواهد، حفظ کرده و به یاد آورد؛ استنتاج نموده و نتیجه‌گیری خود را ارائه دهد؛ میان چیزهای لازم و ملزوم رابطه برقرار کند؛ به پدیده‌های مورد نظرش توجّه و دقّت مداوم و متمرکزی مبذول دارد؛ عمق و ژرفا و درون چیزی را به خوبی بررسی کرده و درست حدس بزند.بنابراین هوش یک ابزار و وسیله است که می‌توان آن را برای یادگیری و کسب اطلاعات عمومی در ابعاد مختلف به کار برد.
بنابراین هوش یک ابزار است که می‌توان آن را برای یادگیری و کسب اطلاعات عمومی در ابعاد مختلف به کار برد. حتی اگر در حوزه‌ٔ روان‌شناسی تمرکز کنیم، خواهیم دید که تعریف هوش بسته به رهیافت رفتارگرایانه، شناختی، زیست‌شناختی و غیر آن، متفاوت است. برای جلوگیری از اطالهٔ بحث، تنها به فهرستی از تعاریف هوش و تیزهوشی اکتفا کرده، سپس به مهمترین تعاریف هوش در روان‌شناسی می‌پردازیم.
مؤلّفه‌های هـوش
موهبت خدادادی خاصّ
موشکافی به معنای «توجّه، دقّت و موشکافی در امور برای درک و فهمیدن مطالب همراه با سرعت در اندیشیدن، فهم و یادگیری».
نوفهمی به معنای «فهم، گیرایی،.دریافت و یادگیری معانی چیزها و مطالب همراه با نوسازی و خلق چیز جدید».
تحلیل کارآورانه به معنای موقعیّت‌سنجی، ریشه‌یابی و رهکاریابی بر پایهٔ توانایی شناخت تحلیلی متفاوت که به انجام کار در سطح برجسته می‌انجامد.
بنابراین جمع بندی کلّی تعریف هوش نشان می‌دهد که هـوش به معنای «موهبت الهی خاص در فهم دقىق خلّاقانه و تحلیل کارآورانه» است.
مؤلّفه‌های تیزهوشی
هوش برجسته به معنای توانایی و استعداد خدادادی (موهوبی) بالا در هوش که با ضریب هوشی و فعالیت برجسته‌تر از سنّ بروز می‌یابد. (توانایی بالا در هوش، استعداد خدادادی بالا، ضریب هوشی بسیار بالاتر از عادی، فعالیت یا توانابی بسیار بالا در مقایسه با همسن و سالان خود)
سرعت شناخت و عملکرد بالا به معنای سرعت و عملکرد بالا در فراگیری، درک، فهم، تجزیه و تحلیل و انتقال مطالب در یکی از زمینه‌های تحصیلی، خلّاقیّت (با تأکید بر نوآوری)، رهبری و یا هنری
برجستگی در توانایی خلّاقانهٔ وظیفه‌مندانه به معنای ترکیب این سه ویژگی: توانایی بالاتر از متوسّط، وظیفه‌مندی‌بسیار بالا، خلّاقیّت برجسته؛ این پدیده اگر با تلاش همراه شود، به نخبگی می‌انجامد.
گیرایی استثنایی به معنای توانایی استثنایی و استعداد بی نظیر در گیرایی که برتر از ویژگیهای سنّی است. (خصوصیات فرد تیزهوش بالاتر از ویژگیهای سنّ طبیعی است؛ توانایی استثنایی در یادگیری، گیرایی تیز و زیاد، استعداد بی‌نظیر و منحصر به فرد، تیزهوش کسی است که در میان پنج درصد بالای همسن و سالان خودش باشد).
فراگیری و تنوّع در تیزهوشی
مؤلّفه‌های استعداد
توانایی شناخت مفاهىم و طبقه بندی آنها
توانایی درک، یادگیری و طبقه بندی مفاهیم
توانایی شناخت مفاهیم و درک داشتن
توانایی ویژه همراه با مهارت
توانایی بالا در بروز قابلیتهای شخصی
توانایی ویژه بالقوّه در انجام کاری با دستیابی به مهارت یا دانش
توانایی یا مهارت ذاتی خاصّ در یک زمینه بیش از دیگران
استعداد «یک توانایی در شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیّت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ است».
مفاهىم نخبگی
استعداد همراه با نبوغ
توانایی کارهای مؤثّر با استفاده از هوش و خلّاقیت و پشتکار بالا
توانایی نظریّه‌پردازی
مؤلّفه‌های نوآوری
ابتکار چیزهای نو و جدید یا ابداع روشهای تازه در زمینه‌های مختلف
حل مسأله ارایهٔ طرحی سودمند برای اوّلین بار که راه حل جدید، آسان و مؤثّری برای مسائل دشوار باشد
کارآفرینی ایجاد کار جدید یا چیز نو برای بهبود زندگی با بهره‌گیری از اندیشه و خلّاقیت بر پایهٔ هوش و دانش
مؤلّفه‌های پیشرفت تحصیلی
توانایی موفّقیّت در یادگیری
ترقّی در نحوهٔ یادگیری
توانایی کسب موفّقیّت آموزشگاهی و کسب مدارج تحصیلی بالا
توانایی موفّقیّت در روند یادگیری و پیشرفت میزان یادگیری نسبت به گذشته
افزایش سطح آگاهی معتبر
بالارفتن سطح آگاهی و بهتر شدن درک و فهم دانش آموز در مواد درسی
کسب نتیجهٔ بهتر و افزایش بازدهی تحصیلی و پیشرفتی که با آزمونهای معتبر تحصیلی احراز شود
مؤلّفه‌های خلّاقیّت
طرح نو (برپایه توانایی و نگاه متفاوت) به معنای پیشنهاد تازه، تازگی، توانایی تولید و ترکیب اشیاء به شکل تازه، نگریستن به پدیده‌ها به گونه‌ای دیگر و نوسازی با اندیشیدن و تفکّر
نوپدیدآوری بر پایهٔ اندیشه و توانایی به معنای استفاده از اندیشه برای ارایهٔ نظرهای جدید و متنوّع، آفرینندگی، به وجود آوردن و پدیدآوری چیزهای تازه، بدیع و جدید، توانایی پدید آوری فکر و اندیشهٔ جدید و نو و نوآوری در کارها، افکار یا عقاید
پویایی نوکارآورانه برپایهٔ توانایی به معنای بهره‌برداری از هر شرایطی برای انجام کار، ارایهٔ کارها با شیوهٔ نوین و متفاوت، توانایی ایجاد چیز نو و جالب، یافتن راه جدید برای انجام کارهای نو با وسایل اندک، احساس نیرومندی شدید برای تجربهٔ کنجکاوانه و فعّال یک اندیشهٔ بزرگ هیجان انگیز، مبتکرانه و ابداعی، جنب و جوش کنجکاوانه برای کارهای نو و تازه
نواستنباطی بر پایهٔ هوش و باز بودن (در نواندیشی و نگاه) به معنای نواندیشی در طرحها و نظرها، استنباط مفهوم جدید از ترکیب مفاهیم آموخته شده با تکیه بر هوش، سعی در خوب نگاه کردن و ایجاد چیز جدید، داشتن فکر و اندیشهٔ باز برای نگاه کردن به همهٔ جوانب
قدرت اکتشاف به معنای دستیابی برای تولید و اکتشاف، قدرت حلّ مسأله، کشف و اختراع
بنا براین خلّاقیت به معنای کلّی «پویایی نوپدیدآورانه در طرح، استنباط، کشف، کردار بر پایهٔ توانایی، اندیشه یا نگاه» است.
پاىه‌های خلاقىت: تواناىى، اندىشه، نگاه
فراىند: پوىاىی نوپدىدآوری
جلوه‌های خلاقىت: استنباط، اکتشاف، طرح، کردار
تعرىف نبوغ
نبوغ به معنای موفقیّت مستعدانهٔ خاص
اثبات استعدادها و توانائیها در زمینه‌ای خاص با استفاده از آن
استعداد فکری و ذهنی بسیار ویژه و موفّقیت در زمینه‌ای خاص
طبقه بندی تعاریف تیزهوشی
تعاریف تیزهوشی را می‌توان بر مبنای محوریّت تعریف در چهار طبقه جای داد:
الف) روی آورد توانایی(با تعاریفی نظیر:(
توانایی هوشی فوق‌العاده، عملکرد عالی در انجام امور(وظایف) و خلّاقیت فوق‌العاده.
توانایی ویژهٔ مربوط به هوشبهر عالی در یکی از زمینه‌های هنر، موسیقی، مکانیک، علوم، روابط اجتماعی، رهبری و سازمان‌دهی
برجستگی و تعالی در هوش عمومی
سطوح تیزهوشی
تیزهوشی بر اساس سطح، در پنج طبقه جای می‌گیرد:
خفیف (هوشبهر میان ۱۱۵ تا ۱۲۹ معادل یک ششم تا یک چهلم جامعه)
نه چندان شدید(هوشبهر میان ۱۳۰ تا ۱۴۴ معادل یک چهلم تا یک هزارم جامعه)
شدید (هوشبهر میان ۱۴۵ تا ۱۵۹ معادل یک هزارم تا یک ده هزارم جامعه)
استثنایی (هوشبهر میان ۱۶۰ تا ۱۷۹ معادل یک ده هزارم تا یک میلیونم جامعه)
عمیق (هوشبهر میان ۱۸۰ معادل یک میلیونم به بالای جامعه))
مفاهیم بنیادین نخبگی را می‌توان این گونه تعریف کرد:
«هوش» به معنای موهبت خدادادی خاص در فهم خلّاقانه دقیق و تحلیل کارآورانه است.
«تیزهوشی» به معنای یک توانایی هوشی خدادادی خاصّ است که با خلّاقیت همپوشی دارد یا ممکن است با آن همراه باشد و شامل استعداد به معنای شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ می‌شود.
«استعداد» به معنای توانایی در شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاص است.
«خلّاقیت» به معنای پویایی نوپدیدآورانه در طرح، استنباط، کشف یا کردار بر پایهٔ توانایی، اندیشه یا نگاه است.
«پیشرفت تحصیلی» یعنی: توانایی کسب موّفقیت و پیشرفت نسبی از طریق افزایش سطح آگاهی و بهتر شدن فهم درسی که با آزمون معتبر تحصیلی تأیید شود و به کسب مدارج بالا منجر گردد.
«سرامدی» به معنای موّفقیّت در زمینه‌ای خاص یا مجموعه‌ای ازفعّالیتها است با استفاده از توانایی برتر بر پایهٔ برجستگی به لحاظ ویژگیهای مشخّص، به گونه‌ای که رضایت از خود با تعقیب اهداف شخصی همراه با تلاش بی‌وقفه تحقّق یابد و فرد در مقام ارزشمند جای گیرد.
«موّفقیّت» یعنی جدّیّت در هدفمندی همراه با پیشرفت رضایتمندانه که سرانجام به بهینگی در بازدهٔ تکالیف منجر شود.
«خردمندی» به معنای تفکّر در جنبه‌های ارزشمند با استفاده از عقل، هوش، درک، انسجام اندیشه‌ها، اهمیت‌دهی به دانش و درایتمندی برای انتخاب بهترین راه حل در جهت آینده نگری
«عقل» به معنای سنجش پیامد رفتار خود و جوانب موقعیت با تشخیص منطقی و مستدل توأم با مهار هیجان برای تصمیمگیری بهینه است.
بنابراین، هنگامی که «استعداد» و «موّفقیّت» در یک زمینهٔ بسیار خاص در هم می‌آمیزد، «نبوغ» پدید می‌آید. پس «نبوغ» حاصل ترکیب یافتگی استعداد و موّفقیّت در یک زمینهٔ بسیار خاصّ است
و هنگامی که «نبوغ» با «نوآوری» ترکیب می‌شود، «نخبگی» شکل می‌گیرد؛ به بیان دیگر، نخبگی ثمرهٔ یکپارچگی استعداد، نوآوری و موّفقیت است و اگر توجّه داشته باشیم که موّفقیت مشتمل بر «پیشرفت تحصیلی» و «سرآمدی» است، از «نخبگی» می‌توان این تعابیر را ارایه داد: «نبوغ نوآورانه»، «استعداد نوآورانهٔ موّفقیّت‌آمیز»، «استعداد نوآورانهٔ توأم با پیشرفت و سرآمدی». پس نخبگی دربرگیرندهٔ این مؤلّفه‌هاست:
الف) «استعداد» به معنای توانایی در شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاص
ب) «نوآوری» به معنای ارایهٔ طرحی سودمند، ایجاد کار جدید، ابتکار چیز نو یا ابداع روش تازه در زمینه‌های مختلف برای بهبود زندگی است برای اوّلین بار که راه حلّ جدید، آسان و مؤثّری برای مسائل دشوار با بهره‌گیری از اندیشه و خلّاقیّت بر پایهٔ هوش و دانش ارایه دهد.
ج) «پیشرفت تحصیلی» به معنای توانایی کسب موّفقیّت و پیشرفت نسبی از طریق افزایش سطح آگاهی و بهتر شدن فهم درسی که با آزمون معتبر تحصیلی تأیید شود و به کسب مدارج بالا منجر گردد.
د) «سرآمدی» به معنای موّفقیّت در زمینه‌ای خاص یا مجموعه‌ای ازفعّالیّتها با استفاده از توانایی برتر بر پایهٔ برجستگی به لحاظ ویژگیهای مشخّص، به گونه‌ای که رضایت از خود با تعقیب اهداف شخصی همراه با تلاش بی‌وقفه تحقّق یابد و فرد در مقام ارزشمند جای گیرد.
بنابراین با یک «پارادایم تلویحی» روبروییم. این«پارادایم» با محوریّت نخبگی، یکپارچگی می‌یابد. چنان که مشهود است نخبگی، مرکّب از نبوغ و نوآوری است. مؤلّفهٔ نبوغ تشکیل یافته از استعداد و موّفقیّت است. موّفقیّت به مثابهٔ ترکیبی از سرآمدی و پیشرفت، پایهٔ خردمندی است و تحقّق خردمندی نیز مستلزم عقل است.
استعداد نیز به منزلهٔ ترکیبی از توانایی و مهارت، علاوه بر آنکه یکی از دو پایهٔ نبوغ را تشکیل می‌دهد، اساس و بنیاد تیزهوشی است و تیزهوشی (و از جمله هوش) نیز از طریق خلّاقیت با نوآوری پیوند می‌یابند و نوآوری یکی از دو زمینهٔ «نخبگی» را تشکیل می‌دهد. از این رو، نخبگی مستلزم وجود «توانایی»، «مهارت»، «سرآمدی» و «پیشرفت» است.
بنابراین ممکن است این تعریف اجماعی را از پدیدهٔ «تیزهوشی و استعداد» به دست داد:
«تیزهوشی»، یک توانایی هوشی خدادادی خاصّ است که با خلّاقیت همپوشی دارد و شامل استعداد به معنای شناخت مفاهیم ویژه و طبقه‌بندی آن برای بروز قابلیت شخصی و انجام ماهرانه‌تر یک کار خاصّ می‌شود.
نقشهٔ این مفهوم: نقشهٔ مفهوم: هوش
فصل‌های هم‌موضوع در کتاب‌ها: بحث و نتیجه گیری (بررسی مبانی نظری نخبگی)، بحث و نتیجه‌گیری (نخبه‌شناسی)
مدخل‌های مرتبط در فرهنگ‌نامه: سرعت شناخت و عملکرد بالا، تحلیل کارآورانه